6. Κασταμονιτσανές ιστορίες.

Συγκεκριμένα με την ιστορία της τέως κοινότητας και σήμερα διαμερίσματος του Δήμου Καστελλίου Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης, την:

* Κασταμονίτσα : «Είναι χωριό και κοινότητα της επαρχίας Πεδιάδας. Βρίσκεται 42 χλμ. ΝΑ του Ηρακλείου, κτισμένο στους δυτικούς πρόποδες του υψώματος Σκλόπα της Δίκτης, σε υψόμ. 520 μ. Στην ίδια κοινότητα ανήκει το μετόχι Τοίχος. Η ονομασία του χωριού δόθηκε από τους πρώτους κατοίκους –μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τους Σαρακηνούς, το 961 μ.Χ.- που κατάγονταν από την Κασταμονή της Μ. Ασίας (βλ. Θ. Δετοράκη).

Σύμφωνα με μια δεύτερη εκδοχή, το χωριό πήρε την ονομασία από το γεγονός ότι στη θέση που υπάρχει σήμερα το νεκροταφείο με το ναό της Θεοτόκου, υπήρχε, παλιότερα, μια καστανιά με την παράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου και στο σημείο αυτό κτίσθηκε εκκλησία που στη συνέχεια έγινε μοναστήρι. Από τη Μονή Καστανιάς-Κασταμονή, πιθανότητα, προήλθε το υποκοριστικό Κασταμονίτσα, που έγινε και η ονομασία του χωριού.

Το χωριό δεν αναφέρεται στις ενετικές απογραφές, ούτε στην τουρκική απογραφή του 1671. Στην απογραφή του 1834 αναφέρεται με 35 χριστιανικές οικογένειες και το 1881 με 320 Χριστιανούς κατοίκους.

Το χωριό κατοικήθηκε για πρώτη φορά από Χριστιανούς αποίκους από τη Μ. Ασία, αμέσως μετά τη από τη νίκη του Νικηφόρου Φωκά, το 961 , μ. Χ., κατά των Αράβων και την απελευθέρωση της Κρήτης. Οι πρώτοι αυτοί κάτοικοι καλλιέργησαν, για πρώτη φορά, σε αγροτική έκταση του χωριού καστανιές, οι οποίες διατηρούνταν πριν εξήντα περίπου χρόνια.

Όταν οι Ενετοί κατέκτησαν την Κρήτη, οι κάτοικοι του νησιού, κατά τη διάρκεια των 450 χρόνων της υποδούλωσής τους, έκαναν αλλεπάλληλες επαναστάσεις για να αποτινάξουν τον ενετικό ζυγό, αλλά αποτύγχαναν. Μετά από κάθε αποτυχημένη επανάσταση, τα ζωτικότερα στοιχεία των Κρητικών σχημάτιζαν επαναστατικές ομάδες, οι οποίες υποστηρίζονταν από τους κατοίκους της ορεινής Κρήτης. Η ενετική κυβέρνηση, για την απαλλάγή από τους επαναστάτες αυτούς, διέταξε την εκκένωση του οροπεδίου του Λασιθίου και των ριζίτικων χωριών της επαρχίας Πεδιάδας, το 1364 μ. Χ. Το χωριό Κασταμονίτσα και η γύρω περιοχή κηρύχτηκαν νεκρή ζώνη και απαγορεύτηκε, με ποινή θανάτου, η είσοδος σ’ αυτό. Από το 961 μέχρι το 1271, το χωριό καταστράφηκε πολλές φορές. Η απαγόρευση της εισόδου στην περιοχή κράτησε μέχρι το 1514 μ. Χ.

Με την επάνοδο των κατοίκων στο χωριό είναι αμφίβολο αν εγκαταστάθηκαν οι απόγονοι των πρώτων αποίκων ή ένα μέρος απ’ αυτούς. Κατά τη διάρκεια της απαγόρευσης, εγκαταστάθηκε στο χωριό ένας Ενετός, από την επαρχία Αμαρίου του Ρεθύμνου και κατέλαβε όλη τη γύρω αγροτική περιοχή, με αποτέλεσμα μικρή, μόνο, αγροτική έκταση να περιέλθει στην κατοχή των εγκατασταθέντων εκεί Ελλήνων.

Το 1363 μ. Χ. κήρυξαν αποστασία οι Ενετοί κάτοικοι της Κρήτης μαζί με τους ντόπιους. Τότε έγινε πεισματώδης, πολύνεκρη μάχη μεταξύ των επαναστατών και του ενετικού στρατού, στην τοποθεσία μεταξύ Κασταμονίτσας και Αμαριανού, στη θέση που βρίσκεται σήμερα ο Άγιος Γεώργιος ο Κεφαλιώτης. Οι επαναστάτες κατατροπώθηκαν και έφυγαν προς το οροπέδιο Λασιθίου. Στο μέρος αυτό υπάρχουν πολλοί τάφοι νεκρών της μάχης.

Στις 25 Φεβρουαρίου 1823, κατά τη διάρκεια της επανάστασης των Κρητών έναντίον της τουρκικής κυριαρχίας, ο Χασάν Πασάς, οδηγώντας αιγυπτιακό στρατό, προσπάθησε να μπεί στο οροπέδιο Λασιθίου μέσα από την ορεινή τοποθεσία Τσούλη Μνήμα, αλλά μετά από δυναμική επίθεση των επαναστατών έπαθε μεγάλη πανωλεθρία και αναγκάστηκε να οπισθοχωρήσει. Κατά την οπισθοχώρησή του νικήθηκε, σε νέα μάχη, από τους επαναστάτες, στην Κασταμονίτσα. Οι Έλληνες επαναστάτες πήραν όλη την εφοδιοπομπή του Πασά και μια σημαία. Στη μάχη αυτή σκοτώθηκαν 200 Τούρκοι και 15 Χριστιανοί, οι οποίοι είναι θαμμένοι στην Κασταμονίτσα. Οι Τούρκοι θάφτηκαν ομαδικά σ’ έναν τάφο, ενώ οι Χριστιανοί πατριώτες σε χωριστούς τάφους.

Στις 23 Μαίου 1841 μ. Χ., έγινε μεταξύ Χριστιανών και Τούρκων μεγάλη μάχη στην αγροτική θέση Αγίου Γεωργίου Μεσάδα. Οι Τούρκοι ήσαν 3.000 και οι Έλληνες, με επικεφαλής τον οπλαρχηγό Βασιλογιώργη, ήσαν 1.000. Στη μάχη, που κράτησε πέντε ώρες, αποδείχτηκε για άλλη μια φορά το πατριωτικό αίσθημα και το θάρρος των επαναστατών. Σκοτώθηκαν 150 Τούρκοι και 20 Έλληνες, μεταξύ των οποίων και ο οπλαρχηγός από την κάτω Μεσαρά Μιχαήλ Παπαδάκης.

Στις 23 Αυγούστου 1866, οι Τούρκοι χτύπησαν τους συγκεντρωμένους στην Κασταμονίτσα επαναστάτες, οι οποίοι όμως αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν εξαιτίας του πλήθους των Τούρκων και τη χρήση πυροβολικού. Στην ορεινή τοποθεσία Χαβγά έγινε σκληρή άνιση μάχη, στην οποία σκοτώθηκαν ο ιερομόναχος Καλλίνικος και ο οπλαρχηγός Εμμανουήλ Τιλινάκης από το χωριό Αβδού, τον οποίο, λόγω του αναστήματός του, τον ονόμαζαν Ανάμιση. Το μέρος στο οποίο σκοτώθηκε από τους Τούρκους ονομάζεται, μέχρι σήμερα, του Ανάμιση το Λαγκάδι.

Κατά την τελευταία επανάσταση της Κρήτης εναντίον της τουρκικής κυριαρχίας, το 1897 μ. Χ., είχε έδρα στο χωριό επαναστατική επιτροπή με αρχηγό τον Αντώνη Τρυφίτσο και με γραμματέα το Μιχαήλ Λαγουδιανάκη, από το Καστέλλι Πεδιάδας. Εκείνη την εποχή, συγκροτήθηκε στο χωριό επαναστατικό δικαστήριο, που καταδίκασε σε θάνατο το νεαρό εγκληματία Εμμ. Μπορμπαντωνάκη ή Μαυροβουνιώτη ή Κατρούλιο, ο οποίος σκότωσε κάποιο εθελοντή, από το Μαρκόπουλο Αττικής, που ονομαζόταν Αριστείδης.

Η μείωση του πληθυσμού του χωριού στη διάρκεια της επανάστασης οφείλεται κυρίως στην επιδημία πανώλης, την οποία μετέφερε και μετέδωσε ο αιγυπτιακός στρατός.

Στο χωριό πριν την επανάσταση υπήρχαν έντεκα εκκλησίες, ενώ μετά την επανάσταση τρεις.

Η παράδοση αναφέρει ότι στη θέση Χαβγάς, σε ένα φαράγγι, κατοικούσε ο Εωσφόρος με τους διαβόλους. Λέγεται μάλιστα ότι οι περαστικοί από την τοποθεσία άκουγαν κουδούνια και αλυσίδες.

Στο χωριό υπάρχουν εννέα εκκλησίες : Της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, παλιά εκκλησία, ρυθμού βασιλικής με τοιχογραφίες, του Αγίου Γεωργίου στις Φλέγες ή Μεσάδα, του Αγίου Γεωργίου στο μετόχι Τοίχος, της Αγίας Κυριακής, που είναι πολιούχος του χωριού, κτισμένη το 1890, του Αγίου Νικολάου στην άκρη του χωριού, της Αγίας Μαρίνας, βορειοδυτικά της Κασταμονίτσας, του Αγίου Νεκταρίου στα Πάνω Λιβάδεια, του Αγίου Κωνσταντίνου, μεταξύ Κασταμονίτσας και Τοίχου, που έκτισε ο Καλαϊτζάκης Στυλιανός του Ιωάννου, βλ. σημ. 9 και ο Άγιος Μάμας στο Αόρι, που έκτισε ο Φαρμακοποιός, Παπαδοκωστάκης Φραγκίσκος του Γεωργίου.

Παλιότερες οικογένειες του χωριού είναι οι Τσαπάκηδες, οι Σαριδάκηδες, οι Φραγκιαδάκηδες, οι Οικονομάκηδες, οι Ψυλλάκηδες και οι Δηλαβεράκηδες220.

* Κασταμονίτσα (η). «Χωριό και κοινότητα της επαρχίας Πεδιάδας, ν. Ηρακλείου, κάτοικοι 423 (1981), υψόμετρο 520 μέτρα. Απέχει από το Ηράκλειο 42,2 χλμ. Διαδρομή : Καστέλλι Πεδιάδας – Ξιδάς (σημερινή Λύττος) – Κασταμονίτσα. Βρίσκεται στους βορειοδυτικούς πρόποδες του όρους Αφέντης (1578μ.) παραφυάδα της Δίκτης.

Δεν αναφέρεται στις βενετσάνικες απογραφές του 16ου και 17ου αιώνα, ούτε και στην τουρκική απογραφή του 1671. Το όνομα ασφαλώς σχετίζεται με την Κασταμονή της Μικράς Ασίας, το όνομα της οποίας ετυμολογούν από το λατινικό Castra Commeni, από τα λείψανα φρουρίου των Κομνηνών, απ’ όπου καταγόταν πιθανότατα Χριστιανοί της εποχής εκείνης, ύστερα από τους συνηθισμένους διωγμούς των Τούρκων, μετανάστευσαν και εγκαταστάθηκαν στην Κρήτη και σε ανάμνηση της πρώτης Πατρίδας, έδωσαν το όνομα στη νέα εγκατάστασή των, όπως συνέβη με την Τραπεζούντα της Σητείας, τη Νέα Αλικαρνασσό των ημερών μας κλπ.

Ο εποικισμός αυτός πότε έγινε ; Η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου με τοιχογραφίες του 14ου αιώνα, που σώζεται σήμερα στο νεκροταφείο του χωριού, είναι ένδειξη, ότι ο εποικισμός έγινε τουλάχιστο την περίοδο της Βενετοκρατίας, αν όχι παλιότερα. Πρόβλημα γεννάται όμως γιατί δεν αναφέρεται στις βενετσάνικες απογραφές, είτε σε γνωστά άλλα κείμενα, ούτε στην τούκικη απογραφή του 1671. Πρώτη φορά απαντάται το όνομα στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 Kastamonitsa (Pashley, Travels in Crete, II, 319) με 35 χριστιανικές οικογένειες. Τούρκοι δεν αναφέρονται κάτοικοι, ούτε στην απογραφή του 1881, οπότε αναφέρεται στο Δήμο Καστελλίου, με 320 Χριστιανούς κάτοικους. Το 1900 είναι στον ίδιο Δήμο, κάτοικοι 382, το 1928 έδρα ομώνυμης κοινότητας με 395 κατοίκους, το 1940 κάτοικοι 450, το 1951 κάτοικοι 466, το 1961 κάτοικοι 468 και το 1971 κάτοικοι 439, 1991 κάτοικοι 347 Τοίχος 9, 2001 κάτοικοι 516Τοίχος 21.

Η θέση του χωριού στην πρόσβαση προς το οροπέδιο του Λασιθίου, φυσικό φρούριο της Ανατολικής Κρήτης, ήταν αφορμή να γίνει πεδίο μαχών τον περασμένο αιώνα. Ο Αιγύπτιος Χασάν πασάς αποπειράθηκε να καταλάβει το Οροπέδιο τα τέλη του 1822. Οι επαναστάτες του έκοψαν το δρόμο από από το Κράσι μέχρι την Κασταμονίτσα, όπου έγιναν σφορδρές μάχες και αναγκάστηκε να αλλάξει πορεία προς τη Βιάννο και Ιεράπετρα. (βλ. Κ. Κριτοβουλίδη, Απομνημονεύματα κλπ. σ. 193, 212).

Οι μάχες στην περιοχή της Κασταμονίτσας επαναλείφτηκαν και κατά την επανάσταση του 1866-67, το Μάη του 67. Και ο Ομέρ πασάς, ο Αττίλας του Λασιθιού, αναγκάστηκε να ακολουθήσει το δύσβατο μονοπάτι από τη Γερακιανή Λαγκάδα, που του υπόδειξε ένας προδότης. (βλ. Ν. Σταυρινίδη, Καπετάν Μιχάλης Κόρακας, σ. 196, 244, 271 κ.λπ.).

Στη θέση Μεσάρμι βρέθηκαν λείψανα πήλινου χυτού, ημιελλειψοειδούς τομής διαζώματος ή περίθυρου, πλάτους περίπου 0, 25 μ., με πλοχμοειδή διακόσμηση. (βλ. Κρητικά Χρονικά, ΙΔ΄, σ. 525). Στη θέση Ξιδιανό Σελί βρέθηκε σφαιρικό αγγείο από βαθυκύανο ύαλο. (βλ. Κρητικά Χρονικά, ΙΖ’, σ. 387)221.

• « Το χωρίον Κασταμονίτσα κείται εις την δυτικήν πλευράν του όρους Δίκτη και επί των προπόδων του. Αριθμεί σήμερον 550 κατοίκους ομού μετά του βορείως τούτου και εις απόστασιν 1000 μ. ευρισκομένου συνοικισμού Τοίχου. Δύο εκδοχαί υπάρχουν περί της ονομασίας του Κασταμονίτσα. 1) Η πρώτη φέρει την ονομασίαν του εις τον πρώτον κάτοικον αυτού όστις κατήγετο εκ της Κασταμονής της Μ. Ασίας. 2) Η δεύτερη ήτις είναι και η πλέον πλησιάζουσα προς την αλήθεια ότι : Εις το σημερινόν νεκροταφείον του χωρίου ήτο άλλοτε Μονή. Εις το μέρος τούτο και κατόπιν ονείρου της ανευρέθη υπό Μοναχού εικόνισμα της Παναγίας εντός της γης. Απεφασίσθη υπό των τότε Μοναχών και κατοίκων η ανέγερσις ναού εις το μέρος αυτό. Το εικόνισμα τοποθετούμενον προσωρινώς αφ’ εσπέρας εις το μέρος εις ό θα ανεγείρετο ο ναός, το πρωί ευρίσκετο εις την ρίζαν μεγάλης καστανέας εις ό μέρος ακριβώς ευρέθη. Τελικώς απεφασίσθη να εκριζωθεή η καστανέα και να θεμελιωθεή ο ναός εις αυτό το μέρος, όπως και εγένετο. Ο ανεγερθείς ναός τιμάται επ’ ονόματι της Παναγίας (Κοίμησις). Είναι βυζαντινή τοιχογραφημένη. Αργότερον επιχρισθείσα δι’ ασβεστοκονιάματος ετοιχογραφήθη εκ δευτέρου. Εις πολλά μέρη έχει σήμερον καταπέση το κονίαμα αυτό και φαίνεται το διπλούν της τοιχογραφίας. Η ιδρυθείσα μονή ονομάζεται «Καστανομονή», μετατραπείσα αργότερον εις «Καστανομονίτσα» εξ αιτίας της καστανέας αυτής και τελικώς Κασταμονίτσα, όθεν και η ονομασία του χωρίου. Συνδέεται δι’ αμαξιτής οδού μετά της πρωτευούσης Νομού κατασκευασθείσης τω 1952 δια προσωπικής εργασίας των κατοίκων. Τω 1952 κατόπιν κρατικής αρωγής κατεσκευάσθησαν εκ σιδηροπαγούς σκυροκονιάματος δύο γέφυραι εξασφαλίζουσαι την συγκοινωνίαν και κατά τους χειμερινούς μήνας. Τω 1953 διετέθη κονδύλιον 50.000.000 δρχ. διά την επισκευήν και διασκευήυν ταύτης δια μηχανημάτων. Ήδη διετέθη νέον κονδύλιον δια την συνέχισιν της επισκευής και σκυρόστρωσιν ταύτης. Επισκέψεις υψηλ΄ψν προσώπων δεν έχει να παρουσιάση η Κοινότης πλην των περιφερειακών ηγετών θρησκευτικών και πολιτικών ‘ητοι Νομαρχών, Μητροπολιτών κλπ. γινομένων καθ’ έκαστον σχεδόν έτος. Η πλέον πιθανή ονομασία του χωρίου προέρχεται εκ της μεταφοράς των κατοίκων της Μικράς Ασίας (περιοχή Κασταμονής) υπό του στρατηλάτου του Βυζαντίου Νικηφόρου Φωκά. Όταν μεταγενεστέρως, ήτοι μετά 150 έτη περίπου εγένοντο κύριοι της Κρήτης οι Ενετοί και την εκράτησαν 450 χρόνια. Οι Κρήτες κατά την περίοδον εκείνην έκαμναν συχνάς επαναστάσεις δια την αποδίωξιν του Ενετικού Ζυγού αλλά δυστυχώς πάσαι αποτύγχανον αλλά μετά εκάστην αποτυχούσαν επανάστασιν τα πλέον ζωηρά στοιχεία της Κρήτης εσχημάτιζον επαναστατικάς ομάδας οίτινες υπεθάλποντο υπό των κατοίκων τως ορεινώς περιοχών και δια να απαλλαγή από την μάστιγαν αυτήν, όπως αποκαλούσε τους επαναστάτας η Ενετική Κυβέρνησις»222.

* Κοινότης Κασταμονίτσης Πεδιάδος (ιστορικόν σημείωμα).

Όταν το έτος 961 μ. Χ., ήτοι προ χιλίων περίπου ετών, ο Νικηφόρος Φωκάς, στρατηγός της τότε Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τεθείς επικεφαλής βυζαντινού στρατού εξεστράτευσεν κατά των κατακτητών Αράβων της Κρήτης, τους επολέμησεν, τους ενίκησεν την 7ην Μαρτίου 961 μ. Χ., και τους εξεδίωξεν από την Κρήτην. Τότε ο πληθυσμός της Κρήτης αραιωθείς σημαντικώς ένεκεν τούτου, έφερεν ούτος Αποίκους Χριστιανούς από την Μικράν Ασίαν και Θράκην και εποίκησεν την Κρήτην.

Διά πρώτην φοράν τότε επικοίσθη το χωρίον Κασταμονίτσα Πεδιάδος από εποίκους καταγομένους εκ της Κασταμονής της Μικράς Ασίας. Και ούτω εκ ταύτης, τιμής ένεκεν, έλαβεν την ονομασίαν το νεοϊδρυθέν χωρίον τούτο Κ α σ τ α μ ο ν ί τ σ α. Τότε έφεραν και τις καστανιές, άς εκαλιέργησαν εις αγροτικήν έκτασιν του χωρίου τούτου, μέρος των οποίων διετηρήθησαν και μέχρι πεντηκονταετίας. Όταν όμως μεταγενεστέρως κατέκτησαν την Κρήτην οι Ενετοί, την οποίαν κατείχον (είχον εις την κυριαρχίαν των) 450 έτη, οι Κρήτες κατά την χρονικήν διάρκειαν ταύτην έκαμνοαν αλλεπαλλήλους επαναστάσεις προς αποτίναξιν του Ενετικού Ζυγού, αλλά όλα δυστυχώς αποτύγχανον. Μετά εκάστην αποτυχούσαν όμως επανάστασιν τα ζωηρότερα στοιχεία εκ των Κρητών εσχημάτιζον επαναστατικές ομάδες, οίτινες υποθάλποντο από τους οπεινούς κατοίκους της Κρήτης, οίτινες εκατήντησαν μάστιγες διά τους Ενετούς. Και διά να απαλλαγή από την τοιαύτην μάστιγα, όπως απολκαλούσε τους τοιούτους περιπλανωμένους επαναστάτες, η Ενετική Κυβέρνησις έλαβεν έν σκληρόν μέτρον κατά των ορεινών κατοίκων της Κρήτης. Διέταξεν την εκκένωσιν του οροπεδίου Λασιθίου ως και των ριζίτικων χωρίων της επαρχίας Πεδιάδος, το έτος 1364 μ. Χ., εν οίς και το χωρίον Κασταμονίτσα Πεδιάδος. Εκήρυξεν δε την περιοχήν ταύτην νεκράν ζώνην, και απηγόρευσεν επί ποινή θανάτου την είσοδον παντός ανθρώπου εντός της νεκράς ζώνης ταύτης. Πυρπολήσας και τα χωρία ταύτα ως και το χωρίον Κασταμονίτσα Πεδιάδος. Η απαγόρευσις αύτη διήρκεσεν 150 έτη, ήτοι από το έτος 1364 έως το έτος 1514 μ. Χ.

Μετά την παρέλευσιν των ετών τούτων επετράπη υπό της Ενετικής Κυβερνήσεως η επάνοδος των κατοίκων εις το χωρίον των. Αμφίβολον όμως είναι εάν επανήλθον και εγκαταστάθησαν απόγονοι των Κασταμονιτσανών ή μέρος αυτών. Κατά την χρονικήν διάρκειαν όμως της νεκράς ταύτης ζώνης, ήλθεν και εγκατεστάθη ένας Ενετός ορμιθείς εκ της επαρχίας Αμαρίου Ρεθύμνης, εκεί που κείται ήδη το χωρίον Αμαριανόν Πεδιάδος και κατέλαβεν άπασαν την πέριξ αγροτικήν έκτασιν (δεν υπήρχεν πριν χωρίον εκεί). Και οι ανωτέρω επανελθόντες και επανεγκατασθέντες εις το χωρίον Κασταμονίτσα μικρά έκτασις αγροτική περιήλθεν εις την κατοχήν των. Βορείως του χωρίου τούτου και εις απόστασιν 500 μέτρων περίπου κείται τοίχος διήκων εξ ανατολών προς δυσμάς όστις εχρησίμευεν κατά την προ Χριστού εποχήν, και καθ’ ήν ήκμαζεν η πλησίον πόλις Λύκτος, ως αγωγός διά την διοχέτευσιν εκ μακρόθεν ύδατος διά την ύδρευσιν των κατοίκων της πόλεως ταύτης.

Κατά το έτος 1363 μ. Χ., καθ’ ό είχον κηρύξει αποστασίαν οι Ενετοί κάτοικοι της Κρήτης μετ’ εντοπίων, τότε διεξήχθη πεισματώδης πολύνεκρος μάχη μεταξύ των επαναστατών και του Ενετικού στρατού, εις το διαμέσον μεταξύ Κασταμονίτσας και Αμαριανού τοποθεσίαν, εκεί που κείται ο Άγιος Γεώργιος ο Κεφαλιώτης, οπότε κατατροποθέντων των επαναστατών ετράπησαν ούτοι προς το Οροπέδιον Λασιθίου. Εκεί εις το μέρος τούτο υπάρχουν πολλοί τάφοι της μάχης ταύτης.

Κατά δε την επανάστασιν των Κρητών το έτος 1821, κατά της Τουρκικής κυριαρχίας εν Κρήτη, ήτις διήρκεσεν επί μίαν δεκαετίαν.

Την 26 Σεπτεμβρίου 1822 ο Χασάν Πασάς, όστις οδηγούσε Αιγυπτιακόν στρατόν, επιδιώξας να εισβάλλη εις το Οροπέδιον Λασιθίου μέσω της ορεινής τοποθεσίας Τσούλη Μνήμα, αλλά επιτεθέντων ορμητικώς των επαναστατών κατά αυτού και αποτυχών υπέστη πανολεθρίαν , και ηναγκάσθη να ωπισθοχωρήση και καταδιωχθείς υπό των επαναστατών και συναφθείσης νέας μάχης εις Κασταμονίτσαν τον ενίκησαν και πάλιν οι επαναστάτες και του πήραν ολόκληρον την εφοδιοπομπήν και μίαν σημαίαν. Αι απώλειαι της μάχης ταύτης ήσαν 100 Τούρκοι και 15 Χριστιανοί, οίτινες πάντες οι φονευθέντες Τούρκοι και Χριστιανοί είναι ενταφιασμένοι εις Κασταμονίτσαν. Οι φονευθέντες Τούρκοι ενταφιάσθηκαν ομαδικώς εις ανεγερθέντα λάκκον υπό των Χριστιανών, οι δε φονευθέντες Χριστιανοί ενταφιάσθηκαν εις χωριστούς τάφους έκαστος τούτων.

Βορείως του Τοίχου υπήρχον τα μετόχια Λιχένι και Βίγλα, άτινα κατεστράφησαν εντελώς το έτος 1822 μ. Χ., ένεκεν της ενσκηψάσης πανώλους.

Την 23ην Μαϊου 1841 μ. Χ., εγένετο μάχη εις Αγιον Γεώργιον Μεσάδας, αγροτικής περιοχής Κασταμονίτσης Πεδιάδος μεταξύ Χριστιανών και Τούρκων. Οι Τούρκοι ήσαν 3.000 και οι Χριστιανοί Έλληνες με επικεφαλής τον Αρχηγόν Βασιλογιώργην ήσαν 1.000. Η μάχη εβάσταξεν 5 ώρες. Εφονεύθησαν εκ των Τούρκων 150 και εκ των Ελλήνων 20. Μεταξύ τούτων των φονευθέντων ήτο και ο εκ Κάτω Μεσαράς Οπλαρχηγός Μιχαήλ Παπαδάκης.

Την 23ην Αυγούστου του έτους 1866 μ. Χ. οι Τούρκοι εκτύπησαν τους συγκεντρωθέντας επαναστάτας εις Κασταμονίτσα αλλά προ των υπερτέρων δυνάμεων των Τούρκων αλλά και επιδή άκαμναν ούτοι και χρήσιν πυροβολικού οι επαναστάτες ηναγκάσθηκαν να υποχωρήσουν προς την ορεινήν τοποθεσίαν Χαυγά, ένθα γενομένης ετέρας μάχης εφονεύθησαν ο Καλλίνικος Ιερομόναχος και ο οπλαρχηγός Εμμανουήλ Τυλιανάκης, καταγόμενος εξ Αβδού Πεδιάδος, και λόγω του υψηλού αυτού αναστήματος τούτον ονόμαζον Ενάμισυ. Εις το μέρος δε τούτο όπου εφονεύθη ονομάζεται και μέχρι σήμερον του Ενάμισυ το Λαγκάδι.

Κατά την τελευταίαν επανάστασιν της Κρήτης κατά της Τουρκικής κυριαρχίας εν Κρήτη το έτος 1897 μ. Χ. ήδρευεν Επαναστατική Επιτροπή εις Κασταμονίτσα Πεδιάδος με Αρχηγόν τον Αντώνιον Τρυφίτσον και Γραμματέα τον Μιχαήλ Λαγουδιανάκην, αμφότεροι καταγόμενοι εκ Καστελλίου Πεδιάδος. Καθ’ ην περίοδον συγκροτηθέν Επαναστατικόν Δικαστήριον κατεδίκασεν εις θάνατον τον εξ Ασκών Πεδιάδος νεαρόν εγκληματίαν Εμμανουήλ Δημητρίου Μπορμπαντωνάκην, όστις ηκούετο με τα παρόνυμα Μαυροβουνιώτης και Κατρούλιος, όστις εφόνευσεν τον εκ Μαρκοπούλου Αττικής καταγόμενον νεαρόν εθελοντήν, ονομαζόμενος Αριστείδης αγνώστου επωνύμου, εις το Ασκιανό Φαράγκι και τον ελήστευσεν.

Η Κασταμονίτσα, προ της επαναστάσεως του 1821 ήτοι προ 150 έτη, είχεν 65 οικογένειες Χριστιανών και 11 εκκλησίες. Μετά την επανάστασιν ταύτην, ήτις διήρκεσεν επί 10 χρόνια, είχεν 24 οικογένειες και 3 εκκλησίες. Η μείωσις των κατοίκων εις τόσον βραχύ χρονικόν διάστημα οφείλετο κυρίως εις την ενσκήψασαν τότε επάρατον επιδημίαν Πανώλη, την οποίαν μετέφερεν και μετέδωσεν ο Αιγυπτιακός Στρατός, ήτις κυριολεκτικώς εθέρισεν τους κατοίκους της Κρήτης223.

• Κοινότης Κασταμονίτσης (στατιστικά στοιχεία).

- Στοιχεία αρχικής αναγνωρίσεως : Κοινότης Κασταμονίτσης, Δ. 26-1-1925, ΦΕΚ. Α 27) 1925.

- Έδρα : Κασταμονίτσα.

Συνοικισμοί Αρχικώς απαρτίσαντες την Κοινότητα : Κασταμονίτσα, Τοίχος, Αμαριανά.

- Συνοικισμοί αποτελούντες νυν την Κοινότητα : Κασταμονίτσα (η), Τοίχος (ο).

- Παρατηρήσεις – Αποσπάσεις : Ο Συνοικισμός «Αμαριανά», αναγνωρισθείς εις ιδίαν Κοινότητα, Δ. 2-3-1926, ΦΕΚ. Α 85/1926.

- Πληθυσμός κατ’ απογραφάς : Έτους 1928, Κασταμονίτσα, πληθ.(υσμός) 395 κάτ(τοικοι). Τοίχος, πληθ. 48 κάτ. Έτους 1940, Κασταμονίτσα, πληθ. 450, Τοίχος 52. Έτους 1951, Κασταμονίτσα, πληθ. 466, Τοίχος 47.



7. Κασταμονιτσανές διηγήσεις-ανέκδοτα

Και μετά τις ιστορικές αναφορές και ορισμένα στατιστικά στοιχεία για το δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Καστελλίου Πεδιάδος, την Κασταμονίτσα, καιρός να αναφερθούν χαρακτηριστικές διηγήσεις, ανέκδοτα ή και έμμετρα Κασταμονιτσανών224. Και να αρχίσομε με την πρίπτωση του :

Σαβομιχελή

Του επιλεγόμενου και Κουζουλού. Ετσι έλεγαν το Σαββάκη Μιχάλη του Ιωάννου, από την Κασταμονίτσα, που ήταν ένας εύσωμος και πολύ δυνατός άντρας. Ο επιλεγόμενος Καντερομανόλης, Καντεράκης Εμμανουήλ, ετών 95 (+1911), που ανέθρεψε τον Καντερογιάννη, (βλ. σημ. 37), πήρε 4 Κασταμονιτσανούς άντρες και του μετέφεραν ένα δρύινο δοκάρι από την τοποθεσία Απόσω Βρύση στο σπίτι του. Όταν τέλειωσε η μεταφορά, τους πήγε στο σπίτι του, τους τάϊσε, τους πότισε και έφυγαν για τα σπίτια τους. Όμως, τη νύχτα πήγε ο Σαβομιχελής, σήκωσε μόνος του το δοκάρι και το πήγε πάλι στην Απόσω Βρύση. Το πρωί σηκώνεται η γυναίκα του Καντερομανόλη η επιλεγόμενη Καντερομανόλενα, διαπιστώνει πως έλειπε το δοκάρι και λέει στον άνδρα της : -Έ κακομοίρη γέρο κι επήρανε το δοκάρι… - Έ,ε,ε, ο Κουζουλός, ο αξάδερφός σου δα το πήρε. Πηγαίνει ο Καντερομανόλης και συναντά το Σαβομιχελή. Και πριν προλάβει να του πει καλημέρα, του λέει εκείνος : - Απατός σου, τουλόγου σου (εσύ) εθάριες (νόμιζες) πως δα πιώ το κρασί σου ! – Άμε να το φέρεις, του απαντά ο Καντερομανόλης. –Να πάμε ομπρός από το σπίτι, ανταπάντησε ο Σαβομιχελής. Πήγαν. Έφαγε καλά. Ήπιε κι έναν κουνενό κρασί και λέει στον Καντερομανόλη : -Δώσε μου δα κι έναν αμπά. Κι εννοούσε ότι ήθελε ένα ρούχο να το βάλει στον ώμο του για να μην τον κόβει το δοκάρι. – Ντα όντε το ‘φερες, είχες αμπά ; - Μα ετότεσάς ήτανε αμάλαγος (ξεκούραστος) ο ώμος. Τούδωσε τον αμπά και πήγε και ξανάφερε πίσω το δοκάρι225.



Ο Ψευτονικόλης

Ο επιλεγόμενος Γρυλλιός, βλ. σημ. 25, μου αποκάλυψε σε μια συνέντευξη225 τα εξής : Ένας Πεδιαδίτης - θαρρώ πως ήτανε από το χωργιό σου από την Κασταμονίτσα- ήρχουντανε, παλιά, επαέ (εδώ) στ’ Ανώγεια, ένας ψηλός και γεροδεμένος άντρας και μας εβοήθανε οντεν εκουρεύγαμε τα οζά. Ήτανε κομμάτι φιλότιμος κα μιάολιά (λίγο) δουλευταράς. Μόνο πως ήλεγε πολλά ψώματα (ψέματα). Και δεν ήβγαινε και στο λόγο ν-του. Σού ‘ταζε να σου δουλέψει κι ύστερα δεν ήρχουντανε. Νικόλη, τον-ε λέγανε. Κι εμείς τον-ε παρανομιάζαμε : Ψευτονικόλη. Αυτός το κάτεχε (το ήξερε). Κι ήλεγε : Ετσά ‘μαι ‘γώ και Νικόλης και Ψευτονικόλης ! Κι άμα ‘θελε πιεί και ρακές παραπάνω, δεν ήβανε γλώσσα στο στόμα ν-του. Και μας ήλεγε για τσι αργάτες απού ‘κανε, τσι λιομαζωχτικές και τσι περιπέτειές του. Κι ετραγούδιενε το παράπονό ν-του με μαντινάδα : Όσο ελιομαζώναμε / Νικόλη και Νικόλη./ Κι άμα επομαζώξαμε,/ χάσου Ψευτονικόλη !



Τα…ευφυολογήματα

Ένας Κασταμονιτσανός, ο επιλεγόμενος Ποιαντώνης227 συνήθιζε να διηγείται ιστορίες-ευφυολογήματα κι ευχαριστιόταν πολύ αν και όταν διασκέδαζε την όποια μικρή ή μεγαλύτερη παρέα που τον άκουγε. Δύο από τις διηγήσεις του, που άκουσε και ο γράφων, είναι οι ακόλουθες :

• Μια βαροχειμωνιά, μωρέ κοπέλια, ήχενε πολύ χιόνι.Κι επήρα το τσιφτέ μου κι επήα από τσι Κερασές (τοποθεσία Β Δ του χωριού) κι ήκαμα βόλιτα, μπάνα (μήπως) βγάλω κιανένα λαγό. Επροπάτουνα (περπατούσα) όλη μέρα στο χιόνι, μα λαγός πράμα (τίποτε). Άμα εβράδυασε, ήφηκα το τσιφτέ παραπέρα, εκατέβασα τα πατελόνια μου κι εκάτσα να… κατουρήσω. Μια κοπανιά (στιγμή) θωρώ ένα λαγό να φεύγει, απ’ ομπρός μου ! Έ τον άτιμο… λέω. Ίντα δα κάμω ‘δά; Α-πού ο τσιφτές ήταν-ε αλάργο (μακρυά)! Ανεγογυρεύγομαι (ψάχνω, προσπαθώ) να βρώ κιαμμιά πέτρα να του την-ε πετάξω. Πασπατεύγω (αναξητώ) με τη δεξά μου χέρα το χιόνι, δεν εθώρουνε (έβλεπα) και καλά γιατί ‘τανε βράδυ και βρίσκω ένα σκληρό πράμα, «πέτρα» μου φάνηκε. Την-ε πιάνω ντελόγο, την-ε πετώ στο λαγό και τον-ε σκοτώνω! Πάω να τον-ε πάρω και θωρώ δυό λαγούς σκοτωμένους! Κι ετσά εκατάλαβα πως, και η… «πέτρα» ήτανε λαγός!

• Ένας Λαθιώτης (Λασιθιώτης), μια φορά, επήενε (πήγε) στο Αρκαλοχώρι στο παζάρι κι επουσούνισε (αγόρασε) μια κερατάτη (με κέρατα) αίγα. Έ την παντέρμη, ένα πεισματάρικο οζό (ζώο) α-πού ‘ τανε (που ήταν) ! Δεν εκλούθανε καθόλου. Τσή ‘βαλλε ο άθρωπος μιαν αλυσίδα στο λαιμό, για να πονεί και να μην ατζοπατεί (να κάνει κόντρα,αντίσταση). Μα αυτή… πράμα (τίποτε) ! Άμα την-ε πήγαινε για βοσκαρά (να τη βοσκήσει), δεν ήθελε η παντέρμη κι ετζοπάθιενε μ’ όλη τζης τη δύναμη. Είδε κι από ΄δε (απελπίστηκε) αυτός και την ήδεσε στα σκαρβέλια (ενν. του σαμαριού) του μουλαριού ν-του, να πάει να την-ε… πουλήσει. Εκαβαλίκεψε το μουλάρι ν-του κι εξεκινήσανε… Μα η αίγα, πάλι τα ίδια ! Ήσυρνε το μουλάρι, ήσυρνε κι η αίγα… Θωρεί την-ε, πάλι, αυτός και λέει από μέσα ν-του : Άστην-ε, την παντέρμη, να σύρνει, να δώ ίντα δα καταλάβει ! Κι εξέγνοιασε (αδιαφόρησε). Μια κοπανιά (μια στιγμή) ξανοίγει (κοιτάζει) οπίσω ν-του, ο άθρωπος, κι ίντα να δεί ; Στο σκοινί εκολοσέρνουντανε (τραβιότανε) μόνο η κεφαλή με τα κέρατα τσ’ αίγας !

Απαραίτητη διευκρίνιση : Όσα γράφτηκαν ή ακολουθούν και αναφέρονται επώνυμα ή ανώνυμα σε Κασταμονιτσανές και Κασταμονιτσανούς δεν έχουν πρόθεση να προσβάλλουν ή να μειώσουν στο ελάχιστο. Αντίθετα, γράφονται με καλοπροαίρετη χιουμοριστιική διάθεση, και συμπάθεια, στα πλαίσια της χιουμοριστική γλυπτικής-ξυλογλυπτικής, (βλ. Κατάλογο π. Μανόλη Καλαϊτζάκη, Γελοιογλυπτική, The sculpture of mockery, Πινακοθήκη Πιερίδη, Μάϊος 2001, Γλυφάδα, ISBN 960-91583-0-7), για να φωτιστούν ορισμένες πτυχές και αξιοζήλευτες πλευρές του πηγαίου λαϊκού χιούμορ, της ευαισθησίας, της ποιητικής φλέβας, της θυμοσοφίας κλπ., κλπ., των Κασταμονιτσανών.



Το… κατούρημα κι ο (αληθινός) λαγός

Ο επιλεγόμενος Καλατζοπαυλής228, που ήταν πολύ καλός κυνηγός, είχε πάει μόνος του για κυνήγι στο Χαυγούδι (τοποθεσία). Εκανε βόλτα όλη την ημέρα, μα δεν έβγαλε κανένα λαγό. Στο γυρισμό, το βράδυ, περνώντας από την Πέζα (τοποθεσία), σταμάτησε για ανάγκη του. Κατέβασε τις κρητικές βράκες που φορούσε (εξωτερική και εσωτερική) για να… κατουρήσει. Όμως, μόλις… κάθισε, ξεπετάχτηκε ένας λαγός από την κοιμηθειά (φωλιά) του! Χωρίς να ξαφνιστεί, αφήνει κάτω τις βράκε του, πιάνει το μονόκανο τσιφτέ του, σημαδεύει το λαγό και τον…σκοτώνει !



Η… κυρία Κλίση !

Στα μέσα περίπου του περασμένου αιώνα, ο επιλεγόμενος Κανόνης, βλ. σημ. 67, όργωνε με το ζευγάρι του ένα μικρό χωράφι στην κάτω μεριά του χωριού και το έσπερνε λινάρι. Όταν τελείωσε το όργωμα, ενώ καθόταν κι αυτός και τα ζώα του να ξεκουραστούν, είδε τη γυναίκα του καπετάν Σηφογιάννη (βλ. κεφ. Οι 20 Κασταμονιτσανοί αιχμάλωτοι), την επιλεγόμενη Σηφογιάννενα ή Κλίση229, να μπαίνει από τη βορεινή πόρτα στο σπίτι της. Σηκώθηκε αμέσως, πήρε την κατσούνα του και άρχισε να χτυπά την εξώπορτά της, φωνάζοντας όσο πιο χαϊδευτικά μπορούσε : - Κυρία Κλίση ; Κυρία Κλίση ; Σε κάποια στιγμή άνοιξε απότομα η εξώπορτα ! Και με μια άγρια φωνή, η Σηφογιάννενα, του απάντησε : - Ιντα θές, μωρέ, Τριοκανόνη ; Έεε ;



Υποσημειώσεις 12ου μέρους

219 Πληροφορίες : * Σαριδάκη Καλλιόπη του Ελευθ., σύζ. Καλαϊτζάκη Στυλ., βλ. σημ. 18. * Τσαπάκη Κατίνα του Κων., σύζ. Καλαϊτζάκη Ευαγγ.,βλ. σημ. 135. * Αμαριωτάκη Ελένη, συζ. Τρίμη Ιακ., ετών 61, βλ. σημ. 134.

220 . βλ. Κρήτη, Το Αφιέρωμα, σειρά Α’, τοπικές ιστορίες, εκδοτ. Οικος Αρσινόη, Αθήνα 1985, τόμ. 12 (Δ-Λιλ.), σελ. 180-182.

221 . βλ. Στέργιου Γ. Σπανάκη, Πόλεις και χωριά της Κρήτης, τόμ. Α’, Ηράκλειο 1991, σ.375.

222 βλ. χειρόγραφο σημείωμα του Στρατηγού, Μανουσάκη Εμμανουήλ, του Κων., ετών 75 (+1958), ιατρού, από Κασταμονίτσα, κατοίκου Αθηνών.

223 βλ. δακτυλογραφημένες σημειώσεις του συνταξιούχου δικηγόρου, Εμμανουήλ Νικολάου Παπαδάκη, εν Καστελλίω Πεδιάδος, Απρίλιος 1977.

224 Είναι εκείνα που μπόρεσα να συγκεντρώσω, ανάμεσα σε μια -ομολογουμένως- μεγάλη και αμέριστη προθυμία για ουσιαστική συμπαράσταση και βοήθεια πολλών αλλά και μια πρωτόγνωρη μικρότητα, απροθυμία, άρνηση, χλεύη και μικροψυχία ευτυχώς λίγων συμπατριωτών μου. Τους ευχαριστώ όλους. Τους πρώτους, γιατί χωρίς την ανεκτίμητη βοήθειά και συμπαράστασή τους δεν θα ήταν δυνατό να είχε γραφτεί το εν λόγω πόνημα. Και τους άλλους, γιατί η στάση και η συμπεριφορά τους συστηματοποίησε και δυνάμωσε τις προσπάθειες του γράφοντος. Πάντως, φαίνεται πως, η Κρήτη –ανέκαθεν- ήταν και είναι γεμάτη με μεγάλες αντιθέσεις ! : Αρκεί να θυμηθεί κανείς τους Κρητικούς Αγίους, Μάρτυρες, Εθνάρχες, Καπετάνιους, Οπλαρχηγούς, Ήρωες, Προσωπικότητες των Γραμμάτων και των Τεχνών κλπ., κλπ. Κι από την άλλη, ό,τι είχε υποστηρίξει, ο ιερέας της Κνωσσού Επιμενίδης, τον 6ο αιώνα π.Χ. και έγραψε ο Απόστολος Παύλος προς τον μαθητή του Τίτο : «Κρήτες αεί ψεύσται, κακά θηρία, γαστέρες αργαί» (Τίτ. 1, 12-13). Και σε ελεύθερη μετάφραση : Οι Κρητικοί είναι πάντοτε ψεύτες!, άγρια και κακά θηρία! , (και) άνθρωποι-κοιλιές!, που θέλουνε να τρώνε μέχρι σκασμού !, χωρίς όμως και να εργάζονται ! Επίσης, αν προσέξει κάποιος : Τους συνετούς, σοφούς, απλοϊκούς ή και μορφωμένους σημερινούς ανθρώπους της Κρήτης, τον -πράγματι- σοφό Λαό. Και -παράλληλα- διερωτηθεί, για τον απλοϊκό ή και το «μορφωμένο»… λαό της ! Ακόμη, αν ένας προσεκτικός παρατηρητής δει από ψηλά την Κρήτη : Και προσέξει την ομορφιά των καλλιεργημένων περιοχών της Μεγαλονήσου. Αλλά και… τη φαλακρότητα και γυμνότητα των περισσότερων βουνών και λόφων της !

225 Πληροφορίες : Καλαϊτζάκης Ιωάννης του Γεωργ., βλ. σημ.37. Αφήγηση : Καλαϊτζάκης Στυλιανός του Ιωάν., βλ. σημ. 9.

226 βλ. Εφημερίδα Κρητικοί Αντίλαλοι, αριθμός φύλλου 64, Ιούνιος-Ιούνιος 1983, σελ. 4-5.

227 ευφυολόγημα, -ατος (το) ευφυολογία (η) «νεώτ., ευφυής λόγος, ομιλία -λόγος παιγνιώδης επικαίρως λεγόμενος-χαρακτηρισμός προσώπων ή πραγμάτων προσφυής και επί το αστειότερον» * ευφυολόγος, -ον «νεώτ., ο λέγων ευφυολογίας, ευφυολογήματα, ο λόγοις επιτυχώς αστεϊζόμενος, ο ευτραπέλως φιλοσκόμμων» * ευφυολογώ, -έω « νεώτ., λέγω ευφυολογίας, αστειεύομαι πνευματοδώς, επιδεικνύω πνεύμα». * Σαριδάκης Αντώνιος του Δημ., ετών 80 (+1984), ο επιλεγόμενος Ποιαντώνης, από Κασταμονίτσα Καστελλίου Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης. Να σημειωθεί εδώ ότι : Ο εν λόγω Κασταμονιτσανός ήταν ένας ήσυχος άνθρωπος με άκακο χιούμορ. Τα «ψώματά» μου (έλεγε) δεν πειράζουνε κιανένα ! Έμενε μόνος του, σ’ ένα μικρό καφενεδάκι-μαγέρικο, απέναντι από το κάτω πηγάδι της Κασταμονίτσας. Καλλιεργούσε την όποια περιουσία είχε, έκανε και ζευγαρικά (μεροκάματα) με τα βόδια του, όταν ήταν νέος. Πέρναγε κάθε χειμώνα, ατέλειωτες ώρες, στο ελαιοτριβείο του Χαρίδημου Μανουσάκη, (βλ. κεφ., οι 20 Κασταμονιτσανοί αιχμάλωτοι), κοντά στο καζάνι. Εκεί, με φόντο τη ζεστασιά της πυροστιάς, τη μυρωδιά της οφτής πατάτας, τη γεύση της καυτής τσικουδιάς και των όποιων κερασμάτων έφερναν τα αφεντικά που άλεθαν τις ελιές, έλεγε –σχεδόν πάντα χαμογελαστός και κεφάτος- τις πιπεράτες ιστορίες του.

228 Καλαϊτζάκης Παυλής του Γεωργ., ετών 73 (+1954), που έλεγε την εξής ανεγυριστική διάγηση : Κάποτε έστειλαν έναν προξενητή να πάει σ’ ένα σπίτι, να δεί αν η κοπέλα που σκεφτόταν να παντρευτεί ήταν έξυπνη και ήξερε τα ανεγυριστικά ! Πήγε ο προξενητής κι αφού τον κέρασαν, είπε στην κοπελιά : - Έ ‘δε σπίτι σπιτωσσά, μα αρά (αραιά) δοκαρωσσά. Κι η κοπέλα απάντησε : - Ναίαιαι… αρά ‘ναι, μα γερή ! Δηλαδή, μπορεί τα δόντια της να είναι αραιά, αλλά είναι δυνατά και γερά ! Γύρισε ο προξενητής και είπε στον υποψήφιο γαμπρό : - Έξυπνη είναι η κοπελιά. Εγώ τά ‘πα ανεγυριστικά κι εκείνη τά… κατάλαβε !

229 Ανδριανάκη Δέσποινα, σύζ. Σηφάκη Ιωάν., (Σηφογιάννη), ετών 80 (1972), η επιλεγόμενη Σηφογιάννενα ή Κλίση, (Την παρανόμιαζαν έτσι, γιατί μάλλωνε συχνά με τις γειτόνισσές της και όχι μόνο και απειλούσε ότι θα τους… βγάλει κλίση!).