Γράφει ο π. Mανόλης Kαλαϊτζάκης (Παπαμανόλης*)

(1ο μέρος)

Oνομάζεται το λησμονημένο, παμπάλαιο έθιμο-παιχνίδι της Aνατολικής Kρήτης που συνεχίζεται μέχρι σήμερα στο Δημοτικό διαμέρισμα της Kασταμονίτσας του Δήμου Kαστελίου Πεδιάδος.

H “ΠATPIΣ” αρχίζει σήμερα τη δημοσίευση σε συνέχειες, του ανέκδοτου βιβλίου “Στρούμπος, κρητικά ήθη και έθιμα” του Kατσαμονιτσανού ιερέα Mανόλη Kαλαϊτζάκη (Παπαμανόλη), που το έχει δωρίσει στο δραστήριο Πολιτιστικό Σύλλογο του χωριού του, για να εκδοθεί σε βιβλίο. Σημειώνεται ότι, η εν λόγω λαογραφική μελέτη σε μορφή σημειώσεων υπολογιστή, έχει πάρει το α’ βραβείο της International Academy “ΘEA AΘHNA”. Eπίσης, έχει βραβευτεί με το α’ βραβείο Διονυσίου Σολωμού της International Society of Greek Writers and Arts (Letters, Arts, Culture), της Δ.E.E.Λ (Διεθνούς Eταιρείας Eλλήνων Λογοτεχνών).

H εφημερίδα μας, πιστή στις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα του τόπου μας, ελπίζει πως οι αναγνώστριες και οι αναγνώστες της-μεγαλύτεροι και νεότεροι-θα βρουν ενδιαφέροντα το “Στρούμπο” του Παπαμανόλη και θα συμβάλουν, όπως μόνο εκείνοι γνωρίζουν, στο να ξαναβρούμε ένα μέρος της βαριάς μα και ξεχασμένης πανέμορφης κληρονομιάς μας.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Με το ωραίο παλιό κρητικό έθιμο, που γινόταν με αφορμή τη γέννηση κυρίως του πρώτου γερού αγοριού ή (σπανιότερα) του πρώτου γερού κοριτσιού της οικογένειας και λέγεται στρούμπος, άρχισα να ασχολούμαι συστηματικά από το έτος 1970. Αφορμή ήταν μια κουβέντα ηλικιωμένων Kρητικών για τους παλιούς καλούς καιρούς και τα ξεχασμένα όμορφα έθιμα στο Οροπέδιο Λασιθίου. Η συζήτηση αυτή, ομολογώ, μου κέντρισε το ενδιαφέρον και ιδιαίτερα ό,τι αφορούσε στη σχεδόν άγνωστη μέχρι τότε για μένα τελετή του στρούμπου.

Άρχισα αμέσως να μελετώ Λαογραφία και κυρίως τα κρητικά έθιμα της γέννας. Με στόχο βέβαια, να μάθω όσα περισσότερα μπορούσα για το -εν λόγω- ξεχασμένο έθιμο. Με τον καιρό διαπίστωσα ότι ο στρούμπος δεν περιλαμβάνεται στα γνωστά κρητικά έθιμα της γέννας που έχουν διασωθεί σε γραπτά κείμενα .Αυτό μου το επιβεβαίωσαν και επιστήμονες που έχουν ασχοληθεί ιδιαίτερα με την κρητική Λαογραφία. Τότε αναγκάσθηκα να καταφύγω στην πρώτη μου πηγή, δηλαδή στις ηλικιωμένες Kρητικές και τους Kρητικούς. Απευθύνθηκα πρώτα, στους συγγενείς μου και διαπίστωσα -με έκπληξη ομολογώ- πως και στη δική μου γέννηση είχε γίνει στρούμπος.

Τότε, με περισσή λαχτάρα, άρχισα να επικοινωνώ με μεγάλο αριθμό ηλικιωμένων Kρητικών, γυναικών και ανδρών. Σ' αυτό με βοήθησε και η εργασία μου στο νοσοκομείο1. Γιατί με έφερνε σε καθημερινή επικοινωνία με ανθρώπους, σχεδόν κάθε ηλικίας κι από διάφορα μέρη της χώρας μας. Δεν περιορίστηκα όμως μόνο σ' αυτό. Επισκέφθηκα κωμοπόλεις και χωριά κυρίως της ανατολικής Κρήτης, όπου παιζόταν, τα παλιά χρόνια, ο στρούμπος. Ήθελα να γνωρίσω από κοντά τους ανθρώπους που συμμετείχαν στο έθιμο. Να καταγράψω το κάθε τι που μπορούσα να μάθω για τους χώρους, τους τρόπους και τις προϋποθέσεις, κάτω από οποίες λάβαινε χώρα η γιορτή του στρούμπου. Οι προσπάθειές μου αυτές, ελπίζω να συμφωνήσετε μαζί μου, έφεραν αποτέλεσμα. Συγκέντρωσα, με τον καιρό, ένα αρκετά πλούσιο και ενδιαφέρον υλικό για το συγκεκριμένο έθιμο. Έτσι αποφάσισα να περιγράψω, όπως και όσο μπορούσα, το έθιμο ή, αν προτιμάτε, το παιχνίδι του στρούμπου, ξεθάβοντάς το από τις μνήμες των κάπως μεγαλύτερων Kρητικών, ανδρών και γυναικών.

Επιπλέον τελειώνοντας, με υποτροφία της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, το έτος 1986 την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ) Αθηνών, άρχισα να φιλοτεχνώ, σε γλυπτά, ανάγλυφα, μάσκες κλπ. τις παραστάσεις και τα παιχνίδια του εθίμου.

Αισθάνομαι την υποχρέωση να ευχαριστήσω θερμά και από τη θέση αυτή, όλες και όλους εκείνους που με βοήθησαν με τις πληροφορίες τους και που αναφέρω στις γραμμές που ακολουθούν. Χωρίς την πολύτιμη βοήθειά τους δεν θα είχα καταφέρει να γνωρίσω, ν' αγαπήσω και στη συνέχεια να περιγράψω αλλά και ν' αρχίσω να φιλοτεχνώ το, στ’ αληθινά, πανέμορφο έθιμο του στρούμπου. Ιδιαιτέρως ευχαριστώ την κυρία Χρυσούλα Βαρβέρη-Βάρα, πρόεδρο της Διεθνούς Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών και τον κ. Γεώργιο Ντελόπουλο, φιλόλογο-γλωσσολόγο, για τη βοήθεια, τις συμβουλές και τη συμπαράστασή τους.

Όμως, να δούμε τι είναι ο στρούμπος, αρχίζοντας με

ένα έμμετρο για το εν λόγω έθιμο :

Ο στρούμπος είναι μια γιορτή

σ' Ηράκλειο και Λασίθι

που φέρνει γέλιο και χαρά

στου καθενός τα στήθη.



Ή

Ο στρούμπος είναι τελετή,

«γιορτάζεται» στην Κρήτη

και φέρνει γέλιο και χαρά

στου καθενός τα στήθη.

Όταν θα γεννηθεί παιδί,

οι χωριανοί γλεντούνε.

Το λούχουνο σκεπάζουνε

και πίσω τον βαρούνε.

Άμα βρεθεί ο… αίτιος,

την ώρα που βαράνε,

σηκώνεται ο λούχουνος

και πέφτει ο άλλος χάμε

Κι αρχίζει ο κόσμος να γλεντά

μ' ένα μεγάλο κέφι.

Και πλημμυρίζουν οι χαρές,

βγαίνουν ψηλά στα νέφη.

Και διατάζει ο σύντεκνος

να φέρουνε να πιούνε.

Κάνουνε όρεξη, μαθές,

μα μπλιό χαροκοπούνε.

Λένε τραγούδια στο μωρό,

χρόνους πολλούς να ζήσει,

χαρές για τον πατέρα ντου

και μάννα να σκορπίσει.

Και όλοι δίνουνε ευχές,

πίνουνε και γλεντούνε

και με παιχνίδια και χορούς

ολονυχτίς πηδούνε.

Εισαγωγή

Μ' αυτές τις μαντινάδες μού περιέγραψε το έθιμο του στρούμπου ο γνωστός ποιητής και λυράρης Γιάννης Δερμιτζάκης ( Δερμιτζογιάννης ), την εποχή που νοσηλευόταν στο νοσοκομείο «Αλεξάνδρα» της Αθήνας2.

Η ονομασία στρούμπος3 του εθίμου προέρχεται από το βασικό και πρώτο παιχνίδι της τελετής, που περιγράφεται πιο κάτω.

Oμως ως έθιμο, ο στρούμπος, είναι κάτι περισσότερο από τα κνιάσματα της Θράκης, από τα πογονίκια της Ηπείρου, τα παραμόνια του Πόντου και γενικά από τα έθιμα της γέννας της πατρίδας μας. Το στρούμπο τον συναντάμε σε ορισμένες μόνο περιοχές της ανατολικής Κρήτης. Κυρίως στο νομό Ηρακλείου και στο Οροπέδιο Λασιθίου. Κι ακόμα πιο πολύ στην επαρχία Πεδιάδος Ηρακλείου. Στην υπόλοιπη Κρήτη, απ' όσα μπόρεσα να μάθω, δε γινόταν παλιότερα και πολύ περισσότερο δε γίνεται σήμερα στρούμπος.

Στα Χανιά, όταν το πρώτο παιδί της οικογένειας ήταν αγόρι, καλωσόριζαν τη... ζωή με μπαλωθιές. Καλούσαν μετά συγγενείς και φίλους, καθώς και τους λυράρηδες για να γλεντήσουν. Οι καλεσμένοι, έδιναν δώρα στο μωρό και πολλές ευχές στους γονείς και τους συγγενείς του νεογέννητου. Στο γλέντι έπιναν τσικουδιά και έτρωγαν ζεστά φουρνισμένα κάστανα. Προσφέρονταν άφθονο κρασί, μεζέδες, εφτάζυμα παξιμάδια,ντόπια γλυκίσματα κ.ά. Στρούμπο όμως δεν έκαναν4.

Στο νομό Ρεθύμνης γιόρταζαν επίσης τον ερχομό του πρώτου αγοριού της οικογένειας αλλά και των άλλων παιδιών με μπαλωθιές. Κερνούσαν στο σπίτι και στο καφενείο τσικουδιά, για να τους ευχηθούν. Οι συγγενείς πήγαιναν στο σπίτι της λουχούνας, έβλεπαν το μωρό και του έδιναν από κοντά τις ευχές τους, που πολλές φορές συνοδεύονταν με δώρα ή χρήματα. Στα Έξω Μουλιανά συνηθιζόταν παλιά, ο παππούς του νεογέννητου να δίνει στο μωρό ένα χωράφι, ένα αμπέλι ή ένα λιόφυτο, που το ονόμαζαν βαφτιστικό. Σε λίγες περιπτώσεις, στο Ρέθυμνο, έκαναν και χορό, για το χατήρι του νεογέννητου. Στρούμπο όμως δεν έκαναν5.

Καιρός όμως να γνωρίσουμε το πού και πότε παιζόταν, το πόσο κρατούσε, πως ξεκίνησε το έθιμο και το τελετουργικό του στρούμπου.

Οι παλιοί Kρητικοί, λοιπόν, χρησιμοποιούσαν για το έθιμο το πιο μεγάλο δωμάτιο του σπιτιού τους, που το έλεγαν πόρτεγο. Η κάθε πλευρά του δωματίου αυτού, που συνήθως ήταν τετράγωνο και πιο σπάνια παραλληλόγραμμο, είχε διαστάσεις από έξι έως και δέκα μέτρα. Στη μέση του υπήρχε μία ή και δύο πετρόχτιστες καμάρες. Και η οροφή του ήταν σκεπασμένη με δοκάρια, σκίζες και χώμα. Στο εσωτερικό του, κοντά στους τοίχους, υπήρχαν πιθάρια για τους γεωργικούς καρπούς, ο σταμνατάτης, το ομαδικό κρεβάτι, ένα ή περισσότερα ντουλάπια και άλλα χρήσιμα αντικείμενα της αγροτικής οικογένειας.

Το έθιμο του στρούμπου λάβαινε χώρα πάντα μετά τη γέννηση του πρωτότοκου γερού αγοριού, του διαδόχου δηλαδή της κρητικής οικογένειας αλλά και με τη γέννηση κάθε γερού αγοριού, ιδιαίτερα όταν η οικογένεια είχε πολλά κορίτσια. Κι αυτό γιατί τα αγόρια συνέχιζαν τότε -και μέχρι πρόσφατα- το επώνυμο της αγροτικής οικογένειας. Ήταν επίσης οι μελλοντικοί αντικαταστάτες του αρχηγού της ελληνικής και φυσικά και της κρητικής οικογένειας στο ντουφέκι και στο μαχαίρι, στα δύσκολα εκείνα χρόνια της τούρκικης σκλαβιάς6. Για τους παραπάνω λόγους και για άλλους μικρότερης ίσως σημασίας, το γεγονός του πρωτότοκου αγοριού γιορταζόταν στην Κρήτη, τα παλιότερα χρόνια, με κάθε δυνατή μεγαλοπρέπεια. Όχι τόσο τακτικά γιορταζόταν με στρούμπο και η γέννηση του δεύτερου, τρίτου κ.ο.κ. γερού αγοριού και πιο λίγο ακόμη ενός πρωτότοκου γερού κοριτσιού της κρητικής οικογένειας. Αν και αυτό εξαρτιόταν και από άλλους παράγοντες, όπως π.χ. από την οικονομική κατάσταση της οικογένειας, από το αν ήταν γλεντζές ο αρχηγός της, από το αν καθυστερούσαν να αποκτήσουν παιδί κ.ά.

« Ο στρούμπος -παιδί μου- είναι αρχαίο έθιμο. Και τον-ε παίζαμε επαέ (στις Γωνιές Πεδιάδος) το ίδιο βράδυ τση γέννας»7. Στο χωριό αυτό, συνήθιζαν να λένε και τις παρακάτω μαντινάδες :

Η νύφη μου κοιλοπονά

και σφάξετ' ένα ρίφι.

Και με χαρούμενη καρδιά

ο στρούμπος να κινήσει.

Παίξε Βασίλη το βιολί

κι η νύφη δα (θα) γεννήσει.

Κι η Ερωφίλη έρχεται

να την-ε ξεγεννήσει.

Και η γυναίκα εγέννησε

στση πεθεράς το σπίτι.

Και ο γαμπρός εφώνιαξε:

Ο στρούμπος να κινήσει.

Στο πόρτεγο να στρώσετε

τη πατητή κουβέρτα.

Και βάλετε με απάνω ‘κειά,

απού 'θελα γυναίκα.

Και η λουχούνα εφώνιαζε

από το πατητήρι.

Τον άντρα μου σκοτώνουνε,

τον πεντακαλομοίρη8.

Σε άλλα μέρη η τελετή του στρούμπου, γινόταν την τρίτη ή την όγδοη ημέρα ή στις σαράντα ημέρες9 από τη γέννηση του παιδιού. Κι αυτό ανάλογα με το πότε διαπίστωναν οι παλιοί Kρητικοί ότι το νεογέννητο ήταν γερό και υγιές. Κι ακόμη για να δώσουν την ευκαιρία στην λουχούνα να γίνει καλά για να περιποιηθεί τους καλεσμένους.

Μάλιστα, μια 78χρονη δασκάλα από το Λασίθι, που παρακάλεσε να μην αναφέρω το ονομά της, μου αποκάλυψε τα εξής : « Ένα χρόνο μετά τα πιστρόφια10 εγέννησα το πρώτο μου παιδί, ένα εφτάγερο αγόρι. Η γέννα, την εποχή εκείνη (πρώτο τέταρτο του αιώνα που πρόσφατα αποχαιρετήσαμε) ήτανε πολύ δύσκολη και με είχε κουράσει πολύ. Γιατί δεν υπήρχε γιατρός και η πρακτική μαμή είχε τον πρώτο λόγο σε όλα. Ακόμη και στο πότε και πόσο έπρεπε να κοιμηθεί η λεχώνα. Πάντως, ο ύπνος αυτός -μετά τη γέννα- θα μου μείνει αξέχαστος. Ακόμη θυμούμαι πως, όταν ξύπνησα εξαντλημένη μα πολύ χαρούμενη κι ευχαριστημένη, το βλέμμα μου έπεσε στα θέρωτρα11 που μου είχε προσφέρει η οικογένεια του συζύγου μου. Μια εικόνα της Παναγίας που κρατεί αγκαλιά το μικρό Χριστό μας, ένα αγιοκωνσταντινάτο12, ένα κρυστάλλινο βάζο κι ένα μεγάλο καρφίχτη, δηλαδή καθρέφτη. Τότε θυμήθηκα τη λαχτάρα, ευχή, ίσως και απαίτηση του καλού μου : «Και του χρόνου, περιστέρα μου, να μου κάμεις ένα γιό!»

Έκαμα το σταυρό μου, δάκρυσα και ευχαρίστησα την Παναγία μέσα από την καρδιά μου. Φώναξα τη μαμή, να μου φέρει το μωρό μου να το θηλάσω. Ενοιωθα πολύ χαρούμενη κι ευτυχισμένη. Κάλεσα και τον άνδρα μου και του είπα πως είμαι καλά. Και ότι μπορούσαμε, αν ήθελε κι εκείνος, να καλέσομε όλο το χωριό και τους λυράρηδες, για να γιορτάσομε τη γέννηση του πρωτότοκου γιού μας».

Ο στρούμπος, τα παλιά χρόνια, διαρκούσε από μια βραδιά, μέχρι και οκτώ ημέρες. Αυτό εξαρτιόταν από :

• Το αν η οικογένεια περίμενε πολλά χρόνια να αποκτήσει διάδοχο.

• Την οικονομική τους κατάσταση.

• Το πόσο αγαπούσαν τα γλέντια.

• Τις συνθήκες κάθε εποχής.

• Τα τοπικά έθιμα κ.ά.

Όμως, δε μπόρεσα να εξακριβώσω το πότε άρχισε και πώς εξελίχθηκε το έθιμο του στρούμπου. Όσοι Κρητικοί μου μίλησαν, γι αυτό, υποστήριξαν πως το κληρονόμησαν από τους γονείς και τους παππούδες τους. Σ' αυτό ίσως δεν έχουν άδικο, αν λάβει κανείς υπόψη του ότι :

• Σύμφωνα με το απόκρυφο Πρωτευαγγέλιο του Ιωακείμ, όταν η Παναγία έγινε ενός χρόνου, ο Ιωακείμ και η Άννα γιόρτασαν το γεγονός. Κάλεσαν τους Αρχιερείς, τους Ιερείς, τους Γραμματείς, τη Γερουσία και το Λαό του Ισραήλ και τους έκαμαν τραπέζι. Στη συνέχεια, οι Ιερείς ευλόγησαν τη μικρή Θεοτόκο. Η διήγηση, που θυμίζει το τραπέζι του στρούμπου, έγινε φορητή εικόνα και τοιχογραφία από τους αγιογράφους, στην Κερά της Κριτσάς, στους Ανδρομύλους και σε διάφορα άλλα μέρη της Ελλάδας. Η παράσταση ονομάζεται: « Η Ευλογία της Θεοτόκου υπό των Ιερέων»13.

• Ακόμη, αν θυμηθεί κανείς, τα παιδογόνια, τη δεκάτη, τα αμφιδρόμια και τα οπτήρια 14 των αρχαίων Ελλήνων.

Παράλληλα, αξίζει να σημειωθεί εδώ και το ότι, το πρώτο δρώμενο του εθίμου, που λέγεται κι αυτό στρούμπος, παιζόταν τακτικά ως παιδικό παιχνίδι από τα παιδιά του δημοτικού σχολείου, στο Κράσι Πεδιάδος, πριν από 70 ή 100 χρόνια περίπου, ως εξής :

Μια ομάδα από 10 ή και περισσότερα παιδιά έμπαιναν στη σειρά, το ένα πίσω από το άλλο. Το πρώτο παιδί απομακρυνόταν λίγο από το δεύτερο και έβαζε τα χέρια του, σαν παρωπίδες, δίπλα από τα μάτια του. Στο μεταξύ είχαν ετοιμάσει ένα μαντήλι με κόμπο ή μια ζώνη. Με το μαντήλι αυτό ή τη ζώνη χτυπούσαν το πρώτο παιδί, που δεν έπρεπε να κοιτάζει πίσω του. Προσπαθούσε όμως να μαντέψει ποιος το χτύπησε, λέγοντας ένα όνομα παιδιού, που συμμετείχε στο παιχνίδι. Αν έβρισκε ποιος ήταν ο...δράστης, ο τελευταίος έμπαινε στη μειονεκτική θέση του πρώτου. Αν όχι, έπαιρνε άλλος ή και ο ίδιος, που χτύπησε και την προηγούμενη φορά, το μαντήλι ή τη ζώνη και χτυπούσε πάλι τον πρώτο15.

Το ίδιο παιχνίδι του στρούμπου, παιζόταν επίσης στις Μαργαρίτες Μυλοποτάμου Ρεθύμνης Κρήτης, ως αποκριάτικο ανδρικό παιγνίδι-έθιμο, τις Μεγάλες Αποκριές, με τον παρακάτω τρόπο :

Έστρωναν κάτω μια φλοκάτη ή μια τσούλα. Εκεί ξάπλωναν δύο άνδρες, πρόσωπο με πρόσωπο. Στη συνέχεια οι άλλοι τους σκέπαζαν με ένα υφαντό σεντόνι. Μετά, με μια δερμάτινη ζώνη, χτυπούσαν τον ένα από τους δυο ξαπλωμένους, που αμέσως έλεγε στον άλλο.

-Σύντροφε, κολούσι μου... (σύντροφε, με χτυπούν).

-Ποιός ; ρωτούσε ο άλλος.

-Ο... τάδε, απαντούσε αυτός. Κι έλεγε ένα όνομα, από τους συμμετέχοντες στο παιχνίδι. Αν έβρισκε τον...δράστη, τότε άλλαζαν θέσεις. Αν όχι, τότε συνέχιζε ο...δράστης ή κάποιος άλλος να χτυπά με τη ζώνη τον ξαπλωμένο. Το παιγνίδι γινόταν ακόμη πιο διασκεδαστικό, αν ένας χτυπούσε κι ένας άλλος ή άλλοι φωνάζοντας, προφασίζονταν πως χτυπούσαν. Ή στην περίπτωση συμμετοχής, στο παιγνίδι, καινούργιων παικτών που ήσαν άγνωστοι στους ξαπλωμένους16.

Το τυπικό του στρούμπου δεν ήταν, ούτε και σήμερα είναι, αυστηρά καθορισμένο. Αντίθετα είναι πολύ ελεύθερο. Και εξαρτάται, σε μεγάλο μέρος, από τους αρχηγούς του εθίμου, που ο καθένας λέγεται: μάννα ή σύντεκνος. Αυτός και μόνο διευθύνει την τελετή του στρούμπου και αποφασίζει ποια, πότε και πόσα παιχνίδια θα παιχτούν, πόσοι και ποιοι θα συμμετάσχουν σ' αυτά, σε ποιες τιμωρίες θα υποβληθούν οι χαμένοι κλπ., κλπ.

Στους περισσότερους στρούμπους, για τους οποίους μου μίλησαν, ανάλογα με το ποιοι και πόσοι ήταν οι καλεσμένοι, υπήρχαν ένας ή περισσότεροι αρχηγοί, τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες αλλά -σε μερικά μέρη- και στα παιδιά. Όλοι τους προσπαθούσαν να παίξουν τα καλύτερα και πιο πρωτότυπα παιγνίδια. Επιτυχημένους αρχηγούς θεωρούσαν, όπως μου τόνισε ο Λασιθιώτης συνομιλητής μου17, αυτούς που μπορούσαν να επιβάλλονται. Και πιο πολύ αυτούς που ανακάλυπταν καινούργια παιγνίδια, πρωτότυπες μαντινάδες, άγνωστα ανιόματα, διασκεδαστικές ιστορίες κ.ά. Για το λόγο αυτό αλλά και για άλλους, όπως τοπικές συνήθειες, χαλαρό τελετουργικό, χαρά από τη γέννηση ενός γερού παιδιού, ευδιαθεσία από τα φαγητά, τα ποτά, το γλέντι, από τον αυθορμητισμό της στιγμής, τη μεγάλη ή τη μεγαλύτερη λαχτάρα για διασκέδαση των Kρητικών κ.ά., το πολυκέφαλο έθιμο του στρούμπου διέφερε κατά πολύ από μέρος σε μέρος.

Σημειώνεται ότι, το εν λόγω έθιμο, φορτισμένο με εντυπωσιακά ενθουσιαστική, συγκινησιακή αλλά και ειδυλλιακή ατμόσφαιρα, εμπλουτιζόταν συνεχώς με καινούργια παιγνίδια, αστεία, ανέκδοτα, μαντινάδες, ανιόματα, ιστορίες, πρωτοτυπίες κ.ά. Ακόμη, το σκηνικό μέρος του εθίμου ήταν και παραμένει αξιοζήλευτο. Αρκεί να συνειδητοποιήσομε ότι, πριν ανακαλυφθεί ο ηλεκτρισμός, σε πολλούς στρούμπους : Κρεμούσαν από τους τοίχους ή σε καντηλέρια, λαδολύχνους, φανάρια, λουξ κ.λπ. Ή στερέωναν, στις γωνίες του πόρτεγου, μεγάλους όρθιους, ασκάλιστους (πολλές φορές και σκαλισμένους) κορμούς δένδρων, που πάνω τους τοποθετούσαν επιτραπέζιους λύχνους, δάδες (αναμμένους δαυλούς από δαδί), αναμμένα κεριά κ.λπ., για να φωτίζουν τη νύχτα το ή τα δωμάτια και την αυλή όπου γινόταν ο στρούμπος. Επίσης, στόλιζαν τους τοίχους του πόρτεγου ή της αυλής με πρωτόγονες μάσκες από κορμούς δένδρων, με φαλλικό και ιδίως αρρενογονικό συμβολισμό, με κρόταλα, με συμβολικές φτύκες, με φυτευτήρια, με κηρύκεια (βλ. γλωσσάριο), με στασίδια, με ξύλινες περικεφαλαίες, με διακοσμητικά ξύλινα άροτρα, με κατσούνες κ. ά. Έτσι, ο κάθε συγκεκριμένος στρούμπος κατέληγε σε ένα θεαματικό, ζωντανό, πρωτότυπο και προπαντός διασκεδαστικό πανηγύρι χαράς, γέλιου και ξέφρενης ρομαντικής ξεφάντωσης.

Να τονισθεί εδώ ότι, το έθιμο του στρούμπου, στις μέρες μας, έχει σχεδόν ξεχαστεί. Είναι όμως ελπιδοφόρο το γεγονός ότι τελευταία γίνονται αξιόλογες προσπάθειες, από δήμους, πολιτιστικούς συλλόγους (ιδιαίτερα αυτόν της Κασταμονίτσας) και πολλούς ιδιώτες ή και άλλους παράγοντες, για την αναβίωση πολλών παλιών κρητικών εθίμων.

Στις γραμμές που ακολουθούν, περιγράφεται ένας γενικός στρούμπος, με τοπικά ήθη και έθιμα -αρχαία, παλαιά και νεότερα- από διάφορα μέρη κυρίως της ανατολικής αλλά και ολόκληρης της Κρήτης. Είναι οι διηγήσεις και οι πληροφορίες που μπόρεσα να συγκεντρώσω από : Παλιότερους Kρητικούς και Kρητικές, από εγκυκλοπαίδειες, βιβλία, δημοσιεύσεις κλπ.

Καιρός όμως, να μεταφερθούμε νοερά στα χρόνια εκείνα που άκμαζε ο στρούμπος, για να δούμε πρώτα τα προκαταρκτικά και μετά, πώς άρχιζε η τελετή του εθίμου.

Α. Π Ρ Ο Κ Α Τ Α Ρ Κ Τ Ι Κ Α

( 1. Το πρώτο μπάνιο. 2. Η ευκή. 3. Ο γερο -Τσέλιγκας. 4. Ο λούχουνος. 5. Ο Ντελάλης. 6. Οι Καλεστάδες. 7. Κεραστάδες.)

1. Το πρώτο μπάνιο

Ο λόγος στον 98χρονο Καρκανομανόλη, βλ. σημ. 7.

« Όντε νάθελε γεννηθεί - παιδί μου - το κοπέλι, τό ‘παιρνε η μαμμή ντελόγο και τόλουζε. Εζέσταινε νερό και ήριχνε μέσα και μια ολιά αλάτσι κι ένα αμάλαγο ξερό κρομμύδι. Το κατόπι επλύνανε κι απολούζανε στο νερό κειονά, το κοπέλι. Άμα εποπλύνανε το κοπέλι, επαίρνανε το κρομμύδι και το κρεμούσανε στο μουτουπάκι. Όλα ετούτανά τα κάνανε γιατί εθαρρούσανε πως ετσά λογιώς δεν εσύγκαβγε, λέει, το κοπέλι, δεν ήβγανε νινίδα στη κεφαλή, μήτε και ψημένο στ’ αυθιά. Το κατόπι, που λες, εβάνανε το φυλαχτάρι τση λουχούνας στο κοπέλι. Εκάνανε κι ένα παραδάκι (μικρό πλακοειδή σβώλο) από κερί τση μέλισσας γή του επιτάφιου και το κολλούσανε στα μαλλάκια τού κοπελιού για να μη φταρμίζεται, λέει».

Αυτά μαζί με άλλα, μου αποκάλυψε ο αιωνόβιος Κρητικός για το πρώτο λουτρό του μωρού. Ας δούμε όμως και μια άλλη πληροφορία για το ίδιο θέμα.

« Την ημέρα τση γέννας ήκανε η μαμμή το πρώτο λούσιμο του κοπελιού. Ήβραζε νερό κι ύστερα το συγκερνούσε με κρυγιό, ίσαμέ να το αντέχει ο άγκωνάς (αγκώνας) τσης. Το κατόπι ήριχνε ένα κλαδάκι αλάτσι στο νερό. Αλάτσι ερίχνανε και ο λούχουνος και ο παππούς του κοπελιού και οι φίλοι και οι συγγενείς ντως. Για κειονά, ακόμη και σήμερα, ότι να βλαστημούνε κάποιον-ε στο Ψυχρό Λασιθίου, βλαστημούνε εκειονά απού τον αλάτσιζε.

Μέσα στο νερό ερρίχνανε και λεφτά (κέρματα) τσ’ εποχής εκείνη-σάς και τα κάνανε δώρο του κοπελιού. Το κατόπι όποιος επήγαινε στο στρούμπο ήφερνε και το δώρο ν-του στο κοπέλι».18

2. Η ευκή

«Άμα εκάνανε το πρώτο μπάνιο του μωρού, έπαέ στ’ Οροπέδιο(Λασιθίου), τα παλιά χρόνια, εκαλούσανε τον παπά να διαβάσει την ευκή. Άμα δεν εδιάβαζε ο παπάς την ευκή, δεν εξεκίνανε ο στρούμπος».

Αυτά μου αποκάλυψε ο συνομιλητής μου, παπα-Κωνσταντίνος Χατζογιάννης, εφημέριος Ψυχρού Λασιθίου. Και συνέχισε:

«Ο προκάτοχός μου, εφημέριος επαέ στο Ψυχρό, μού ‘λεγε πως ήκοψε ετούτονέ το έθιμο : Εδιάβαζε λέει την πρώτην ημέρα την ευκή και ήφηνε ύστερα το Ευχολόγιο στο μαξελάρι τση λουχούνας. Και τό ‘παιρνε ύστερα στσι σαράντα μέρες, οντεν επήγαινε πάλι να διαβάσει την ευκή του σαραντισμού στην Εκκλησά».

Ας προχωρήσουμε, όμως, στα υπόλοιπα προκαταρκτικά του εθίμου. Κι ας μετεφερθούμε νοερά στην εποχή εκείνη, του προπερασμένου δηλαδή και στο πρώτο μισό του προηγούμενου αιώνα, για να δούμε τις ιστορίες του Γεροτσέλιγκα και του Λουχούνου19.

3. Ο γερο-Τσέλιγκας

Μια παρέα από ηλικιωμένους Kρητικούς, βρακουλάδες, κάθεται ένα ανοιξιάτικο απόγευμα στο ντουκιάνι (καφενείο). Όλοι τους πίνουν το πιο συνηθισμένο ποτό της Κρήτης, την τσικουδιά (ρακί) και συζητούν. Την ώρα εκείνη φθάνει τρεχάτος ένας πιτσιρικάς και λέει στον παππού του, τον γερο-Τσέλιγκα.

- Παππού η θεία Μαρία εγέννησε!

- Πότε μωρέ ; Τον ερωτά ο παππούς του.

- Εδά, παππού. Μόνο να κοπιάσεις λέει στο σπίτι.

- Κι ίντα κοπέλι ήκαμε μωρέ;

- Σαν κι εμένα παππού ! (εννοούσε αρσενικό παιδί).

Δεν πρόλαβε να φύγει ο μικρός αγγελιαφόρος κι άρχισαν οι ευχές.

- Να σου ζήσει ο έγγονας. Τσέλιγκας, σαν κι εσένα να γενεί. Γερός, πολύχρονος κ.α.

- Ευχαριστώ, ευχαριστώ, καλά νά ‘σαστε, απαντούσε συγκινημένος ο Τσέλιγκας. Κι ενώ συνεχίζονταν οι ευχές, σηκώθηκε όρθιος ο γερο-Κρητικός και άρχισε να φωνάζει δυνατά και να κάνει χειρονομίες στον καφετζή.

- Kέρασε μωρέ Γιώργη, από μένα, τσ’ ανθρώπους. Σήμερο κερνώ για το χατήρι του καινουργιοφερμένου εγγονού μου.

Αφού κεράστηκαν όλοι και ευχήθηκαν, ο γερο-Τσέλιγκας έλυσε και ξανάδεσε αργά-αργά το κρουσάτο του κεφαλομάνδηλο, έστριψε το μουστάκι του, πήρε την κατσούνα του και ξεκίνησε για το σπίτι του γιού του. Εκεί, τα πάντα είχαν ηρεμήσει. Η μαμή μόλις είχε τελειώσει το δύσκολο και κουραστικό έργο της. Και έπινε τον καϊβέ της20.

Ο γερο-Τσέλιγκας, αφού ευχήθηκε τα πρεπούμενα σε όσους βρήκε στην αυλή του σπιτιού και δέχτηκε τις ευχές τους, μπήκε μέσα στο σπίτι και ζήτησε να δει το μωρό. Η μαμή πήγε και του το έφερε. Κι αυτός, βλέποντας το νεογέννητο, ευχήθηκε :

- Καλώς ήρθες γιε μου στον κόσμο... Γερός και μεγάλος να γενείς... Σαν τ’ αγρίμια να ‘σαι δυνατός... Αρρωσταρά και κακό να μην αφήσ’ ο Θιός να σ’εύρει.

Μετά, έπιασε το χέρι του μωρού, τ’ ασπάσθηκε και είπε.

- Να ζήσεις γιέ μου... σαν τα ψηλά βουνά.

Έπειτα, έβγαλε από τη ζώνη του ένα πάνινο πορτοφόλι (πουγκί), με σπάγγο και χάρισε ένα χρυσό λοΐγγι στο νεογέννητο. Φίλεψε και την μαμή έναν παρά. Σκούπισε τα βουρκωμένα μάτια του και βγήκε στην αυλή.

4. Ο λούχουνος

Στο μεταξύ έφθασε από τη δουλειά και ο πατέρας του νεογέννητου, ο Κωνσταντής, ειδοποιημένος από άλλο αγγελιαφόρο. Μόλις μπήκε στην αυλή του σπιτιού του, πήγε ίσια στον πατέρα του, το γερο-Τσέλιγκα. Και του φίλησε το χέρι. Πατέρας και γιός αγκαλιάστηκαν...

- Να μας-ε ζήσει πατέρα...

- Να μας-ε ζήσει γιέ μου. Χαρά μου α-πού εγίνηκες λούχουνος.

-Σ’ ευχαριστώ πατέρα.

Μετά, ο Κωσταντής δέχτηκε στα γρήγορα τις ευχές των υπολοίπων και μπήκε στο σπίτι αναζητώντας την κερά του...Την ασπάσθηκε στο μέτωπο. Ανασηκώθηκε και της είπε συγκινημένος:

- Κερά μου, πάντα άξια. Να μας-ε ζήσει ο γιός μας...Καλανάθρεφτος νάναι... Καλά σαραντίσματα, κερά μου...

Την ώρα εκείνη του έφερε η μαμή το γιό του, από το άλλο δωμάτιο.

Ο νεογέννητος έκλαιγε... Κι ο Κωσταντής τον καλωσόρισε:

- Ζόρικος είσαι γιέ μου. Tου πατέρα σου φαίνεται πως μοιάζεις! Να ζήσεις γιέ μου, σαν τα ψηλά βουνά. Τον πήρε στην αγκαλιά του, τον φίλησε και τον πρόσφερε στη χαμογελαστή Πελαγιά, τη γυναίκα του.

Μετά, άλλαξε τα ρούχα της δουλειάς και έδωσε εντολή να βγάλουν καρυδαμύγδαλα, κιοφτέρια, σταφίδες, συκομαρίδες και ρακί, μεζέδες κρασί και ψωμί για να κεράσουν τον κόσμο, που είχε μαζευτεί. Κι ακόμη όσους ερχόντουσαν, στο μεταξύ, για να ευχηθούν.και να λάβουν μέρος στο πανηγύρι του στρούμπου. Ήταν όμως λίγο ανήσυχος. Περίμενε την επιβεβαίωση της μαμής,που εκτελούσε και χρέη πρακτικού γιατρού την εποχή εκείνη. Σε λίγο, η μαμή που εξέταζε και πάλι προσεκτικά το νεογέννητο και διαπίστωνε, για πολλοστή φορά, πως το παιδί είναι γερό και υγειές, το έφερε στον πατέρα του, τον Κωσταντή, και του είπε:

- Να σου ζήσει Κωσταντή. Ο Θεός κι η Παναγία να σου το μεγαλώσουν. Και να σου το προικίσουν μ’ όλες τσ’ αρετές και τα καλά του κόσμου... Εφτάγερο ‘ναι Κωσταντή... Και πάντα να ‘ναι ‘τσά Θέ μου.

Ο Κωσταντής, αφού χαμογέλασε και πάλι στο γιό του, ευχαρίστησε τη μαμή, την ασήμωσε και βγήκε τρεχάτος και χαρούμενος στην αυλή. Ήταν απόλυτα βέβαιος, για το ότι ο γιός του ήταν γερός και υγιής. Περίμενε όμως και τη δεύτερη και οριστική γνώμη της μαμής, για να σιγουρέψει τη δική του. Και να δώσει εντολή ν’ αρχίσει, το ίδιο βράδυ της γέννας, ο στρούμπος. Πρώτα, λοιπόν, κάλεσε τον ιερέα για να διαβάσει την ευκή. Έπειτα, έστειλε να του φωνάξουν ένα συγγενή του. Αυτός ήταν ο (ν) τελάλης.

YΠOΣHMEIΩΣEIΣ



1. Υπηρέτησα ως εφημέριος Νοσοκομείου, από το έτος 1968 έως το 1998, στο Περιφερειακό Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών «Αλεξάνδρα».

2. Υπαγόρευση: Γιάννης Δερμιτζάκης ( Δερμιτζογιάννης), ), ετών 76 (1983), από Σητεία Κρήτης. Να σημειωθεί ότι : Όταν επισκέφθηκα στο κρεββάτι του νοσοκομείου το Δερμιτζογιάννη και μιλήσαμε –μεταξύ άλλων- για το εν λόγω έθιμο, εκείνος μου ζήτησε ευγενικά αλλά και επίμονα να του αποκαλύψω πρώτα ό,τι γνώριζα για το στρούμπο. Μετά, μου αποκάλυψε ότι ο ίδιος είχε παίξει σε πολλούς στρούμπους ως λυράρης και είχε συμμετάσχει ως παίκτης σε πολλά παιχνίδια του εθίμου. Την άλλη ημέρα το πρωί, που τον ξαναείδα, μου ζήτησε ευγενικά να δεχθώ ένα προσωπικό του δώρο. Μου υπαγόρευσε τις ανέκδοτες μαντινάδες του για το έθιμο.

3. Στρούμπος (ο), λέξη της δημοτικής που έχει την ίδια σημασία με τη λέξη «κόπανος» (ο), δηλαδή : α) Το ειδικό ξύλο που χρησιμοποιείται για το κοπάνισμα των ρούχων της πλύσης. β) Το ξύλινο εργαλείο που χρησιμοποιούσαν οι παλιοί Kρητικοί για να ισοπεδώνουν το αλώνι τους, το χωμάτινο πάτωμα του σπιτιού τους ή το έδαφος. γ) Το ξύλινο σφυρί που χρησιμοποιούσαν οι λαϊκοί ξυλογλύπτες, οι βαρελοποιοί κ. ά. Κόπανο, μεταφορικά, ο λαός μας λέει και το βλάκα, τον άξεστο, το χοντροκέφαλο άνθρωπο, όπως στην παροιμία : «Δώσ’ μου, κυρά, τον άντρα σου και πάρε συ τον κόπανο». Στρούμπο ή στρουμπί (το), λέγανε παλιά και το κουλουριασμένο πανί, που είχαν πασπαλίσει με τριμμένο καφέ, για την προφύλαξη του αφαλού από το τρίψιμο με τα σπάργανα. ( Λαογραφία, Δελτίον της Ελλ. Λαογραφικής Εταιρίας, τόμ. ΙΕ’, τεύχ. Α’ , Αθήναις 1953, σελ. 273). * Στρούμπος (ο) τοποθεσία στο νησί της Αμοργού, όπου είναι κτισμένο το γραφικό εκκλησάκι του Άη Νικήτα. * Στούμπος (ο) «χωρίον της κοινότητος Αιγιάλης (Λαγκάδας) της νήσου Αμοργού, της επαρχίας Θήρας του Νομού Κυκλάδων. Κάτοικοι 24. Περί αυτήν ερείπια πενιχρά της αρχαίας Αιγιάλης» (Εγκυκλ. Λεξικό Ελευθερουδάκη, τομ. 11, σελ. 833). * στούμπος (ο), λεγόταν και το γουδοχέρι, όπως και ο μεγάλος ξύλινος κόπανος, επίσης : ο κοντός άνθρωπος που λέγεται και : κοντούλης, κοντοστούπης, κοντοπίθαρος, κοντορεβυθούλης, κοντούτσικος, κοντόσωμος, κοντόκορμος, κοντόχοντρος. *Στρούμπουλας (ο) «Απότομον και βραχώδες όρος της Κρήτης, ύψους 802 μ. υπέρ τον Δ. μυχόν του κόλπου Ηρακλείου και την αμαξιτόν Ηρακλείου-Ρεθύμνου» (Εγκυκλ. Λεξικό Ελευθερουδάκη, τόμ. 11, σελ. 833). Σημειώνεται ότι : Στη Χερσόνησο, στο Αβδού και στις Γωνιές Πεδιάδος Ηρακλείου, το στρούμπο τον έλεγαν πιο πολύ παλιότερα, και λιγότερο στις μέρες μας : Στρούμπουλα.

4. Πληροφορίες : * Γιωργακάκης Ιωάννης, ετών 80 (1982), από Ροδοπού Κισσάμου Χανίων. * Κοσμαδάκης Σταμάτης, ετών 65 (1984), από Αγυιά Χανίων.

5. Πληροφορίες : * Σερλής Γεώργιος, ετών 77 (1984), από Αγιο Μάμα Ρεθύμνου, * Μαργαρίτη Ευαγγελία, ετών 75 (1984), από Μέλαμπες Ρεθύμνου, * Παραγιουδάκης Κων/νος, ετών 76 (1988), από Πασαλίτες Μυλοποτάμου Ρεθύμνου. * Μανουσάκη Καλλιόπη, ετών 69 (1988), από Εξω Μουλιανά Ρεθύμνου.

6. Η επίμονη προτίμηση των Ελλήνων γενικά και των Κρητικών ιδιαίτερα, στα αρσενικά παιδιά και προπαντός στα πρωτότοκα αγόρια, έχει πολύ βαθιές ρίζες. Ας θυμηθούμε εδώ την αντίληψη, που επικρατούσε στους αρχαίους Ελληνες για τον πρωτότοκο και γενικά για τα αρσενικά παιδιά, τους μελλοντικούς άνδρες - πολεμιστές δηλαδή, σε αντίθεση με τις κόρες και τις γυναίκες της εποχής εκείνης. Επίσης, ας μην ξεχνούμε ότι η ίδια αντίληψη κυριαρχούσε και στους Ισραηλίτες, που πίστευαν ότι : «ο γαρ γεννήσας υιόν ουκ απέθανε». Στην Παλαιά Διαθήκη ,πάλι, ο Θεός καλεί τον Ισραήλ «πρωτότοκον αυτού» Έξοδος Δ’ 22 κ. εξ., Ιερεμ. λη’ (λα’) στ.9. Ακόμη, να αναφέρουμε τα περίφημα «πρωτοτόκια» των Ισραηλιτών. Γενέσ. Κε’ 31-34, κζ’ 36, μγ’ 32 κ.ά., ιδέ και Εβρ. Ιβ’ 16. Αλλά και στο γενεαλογικό δένδρο του Ιησού, ο ευαγγελιστής Ματθαίος , κεφ. α’ στ. 1 κ. εξ., αναφέρει μόνο άνδρες : «Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ, Ισαάκ δε εγέννησε τον Ιακώβ, Ιακώβ δε εγέννησε τον Ιούδαν και τους αδελφούς αυτού....». Τέλος, να τονιστεί ότι ακόμη και σήμερα στην Κρήτη θεωρείται ά ν δ ρ α ς ! όποιος αποκτήσει πρωτότοκο αγόρι ή πολλά αρσενικά παιδιά.Λέγεται, μάλιστα, για έναν Κασταμονιτσανό γαμπρό, κάτοικο Ηρακλείου πως : Όταν η γυναίκα του γέννησε το πρωτότοκο αγόρι τους, πάνω στον ενθουσιασμό του, πήρε το αυτοκίνητό του και τόρριξε επίτηδες σε βιτρίνα καταστήματος του Ηρακλείου. Όμως δεν συμβαίνει το ίδιο και με τα κορίτσια. Και είναι χαρακτηριστικές οι εκφράσεις μερικών Kρητικών γονιών, που λένε συνήθως μετά το γάμο των κοριτσιών τους. Αναφέρω μερικές χαρακτηριστικές φράσεις τους, που μ’ έχουν ξαφνιάσει : εξεκόπρισα, δηλ. έβγαλα έξω από το σπίτι μου, την... «κοπριά». Εξέμπλεξα, Εξεφορτώθηκά τηνε. Ηφυγέ μου ένας βραχνάς. κ. ά. Όμως, αξίζει να αναφερθούν εδώ και οι σχετικές επισημάνσεις του διακεκριμένου λαογράφου Γ.Κ.Σπυριδάκη (Ελλ. Λαογραφία, τεύχ. Γ’, εν Αθήναις 1972, σελ. 6), που έχουν σχέση με την αρρενογονία : « Ιδιαιτέρως επιθυμητή είναι η απόκτησις άρρενος, εξ’ ού και αι ευχαί του λαού υπέρ της γεννήσεως υιού, έπειτα δε και αι προσευχαί της γυναικός και αι παρακλήσεις με ταξίματα εις Αγίους, προς δε και μαγικαί ενέργειαι και πράξεις, καρφώματα κ.ά. κατά της γεννήσεως θηλέων. Εις την Λευκάδα αι γυναίκες που δεν έχουν αρσενικό παιδί “πατούν γυμνόποδες υνί αρότρου τοποθετημένου εις το κατώφλιον της Εκκλησίας”. Δέον να σημειωθεί ότι η μαγική πράξις αύτη έχει μεταφερθεί προς τον σκοπόν τούτον εκ σχετικού εθίμου εις τον γάμον, κατά τον οποίον η νεόνυμφος εισερχομένη μετά την στέψιν εις την κατοικίαν του συζύγου της πατεί επί υνίου, τοποθετημένου επί του κατωφλίου. Η προτίμησις ιδία των αρρένων τέκνων έναντι των θηλέων συναντάται κυρίως εις τας κοινωνίας, ως εσημειώθη ανωτέρω, υπό μονογαμικήν και πατριαρχικήν μορφήν, ως και η ελληνική, από της πρώτης ιστορικής αρχής της. Το άρρεν τέκνον εις την οικογένειαν αυτήν θα είναι ο γενάρχης, δηλαδή ο συνεχίζων το γένος, την γενιάν, ο μέλλων να συντηρήση την οικογενειακήν παράδοσιν και λατρείαν, προς δε και ο στυλοβάτης της οικογενείας δια της εργασίας του και της προστασίας του προς αυτήν. Η αντίληψις αύτη είχε διαμορφωθή και εδραιωθή ήδη κατά την αρχαιότητα. Ο Ευριπίδης, εκφράζων κοινωνικάς αντιλήψεις της εποχής του, τονίζει (Ιφιγέν. Εν Ταύρ. 57) ότι “στύλοι οίκων εισί παίδες άρρενες”. Η ιδέα αύτη συνεχίζεται εις τον λαόν και κατά την μεσαιωνικήν περίοδον και κατόπιν, ενισχυθείσα και υπό του Χριστιανισμού εξ ιουδαϊκών θεσμών. Οι στερούμενοι ούτως αρρένων τέκνων κατείχοντο υπό λύπης. Περί τούτου χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία του Ιωάννου του Χρυσοστόμου (Μigne, P.G.50, 747) λέγοντος : “ετέχθη τις θήλεια ; ότι μη άρρεν, ο ανήρ σκυθρωπάζει”. Πλην των ανωτέρω, η προτίμησις προς τα άρρενα τέκνα εβασίζετο έτι ανέκαθεν και εις ειδικωτέρους οικονομικούς και κοινωνικούς λόγους, δεδομένου ότι το θήλυ είχεν, ως και σήμερον, ανάγκην μεγαλυτέρας φροντίδος υπό των γονέων δια την ανατροφήν και την κατόπιν κοινωνικήν αποκατάστασιν του διά του γάμου. Διδακτικά περί τούτου είναι τα αναφερόμενα εις τον βίον του Οσίου Θεοφάνους υπό του Συμεώνος του Μεταφραστού (Migne, P.G.115,163) <ει μεν άρσεν είη (δηλ. το τέκνον) μερική τις εκκοπή. Ει δε θήλυ, διπλούν το κακόν, χρεία γαρ αναμείναι και χρόνους, γάμου και λοιπής προνοίας>». Βλ. και χαρακτηριστικές ελληνικές λέξεις-όρους: αρρενογονώ, -έω, «γεννώ άρρενα τέκνα» : Θεόφρ. ΦΙ, 9, 18, 5. * αρρενοκυώ, -έω, «επί γυναικός, τίκτω άρρενα τέκνα»: Στράβ. 4, 206. * αρρενοτοκία (η) «επί γυναικών, το τίκτειν άρρενα τέκνα». * αρρενοτόκιον (το), «φάρμακον πιστευόμενον συντελεστικόν εις γέννησιν αρρένων τέκνων». * αρρενοτόκος, -ον, «επί γυναικός, η τίκτουσα άρρενα τέκνα, η αρρενογόνος» : Διοσκ. 3, 131. * αρρενοτοκώ, -έω, «τίκτω άρρενα τέκνα, είμαι αρρενοτόκος» : Αρστλ. ΖΓ 4, 1, 22.

7. Αυτά θυμάται ο 98χρονος (1982) Καρκανάκης Μανόλης του Κων., (Καρκανομανόλης), από Γωνιές Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης.

8. Αφήγηση : Καρκανάκη Ευαγγελία, ετών 65 (1984), από Γωνιές Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης.

9. Όπως θυμούνται : Η 80χρονη (1984) Αργυράκη Ελένη, από Κράσι Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης, ο 70χρονος (1986) Καλαϊτζάκης Στυλιανός του Ιωάν., από Κασταμονίτσα Καστελλίου Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης και ο 65χρονος (1990) Δετοράκης Ελευθέριος του Αντων., από Αμαριανό Πεδιάδος Καστελλίου Ηρακλείου Κρήτης, κάτοικος Κασταμονίτσας.

10. πιστρόφια. (τα) «η εορταστική συνεστίαση των νεονύμφων και των συγγενών τους την όγδοη μέρα του γάμου» * επιστρόφια (τα) « η πρώτη μετά τον γάμον γινομένη επίσημος εστίασις των νεονύμφων και των οικείων και φίλων του γαμβρού εις την οικίαν των γονέων της νύμφης», που λέγονται και γυρίσματα ή αντίχαρα ή αντίγαμος.

11. θέρωτρα (τα) ή θεώρητρα (τα) ή θεώρετρα (τα) δώρα, «προγαμιαία δωρεά διδομένη υπό του γαμβρού εις την νύφην κατά την παραλαβήν της προικός».

12. Αγιοκωνσταντινάτο : «Έτσι ονομάζεται παλαιό νόμισμα, βυζαντινό, αλλά και κάποτε ενετικό ή κυπριακό των Λουζινιάν, που έχει παραστάσεις ζεύγους βασιλέων με σταυρό και θυμίζει την εικονογραφική παράσταση Κωνσταντίνου και Ελένης. Η παράστασις αυτή οδήγησε τον ελληνικό λαό να πιστεύη, ότι είναι νόμισμα που κόπηκε από τον Άγιο Κωνσταντίνο και γι’ αυτό έχει θαυματουργικές ιδιότητες, όπως ο Σταυρός και το Τίμιο Ξύλο. Τα κωνσταντινάτα είναι ελαφρώς κοίλα στην επιφάνειά τους και, αναγνωρίζονται, θεωρούνται πολύτιμα και θαυματουργά κειμήλια. Αναφέρονται με τα ονόματα : αγιοκωσταντινάτα, αηκωσταντινάτα, αγιοκωστάντινα, κωσταντινάρια, κωσταντινά, και τίμια κωσταντινάτα. Οι οικογένειες, που έχουν νομίσματα σπίτι τους, είναι υπερήφανες γι’ αυτά, και πολλοί τους ζητούν να χρησιμοποιήσουν τη θαυματουργική δύναμή τους. Οι έγκυες γυναίκες τα φορούν για να γεννήσουν εύκολα, τα παιδιά τα έχουν στο λαιμό για προβασκάνια. Όταν κανείς έχει αιμορραγία, του βάζουν το κωσταντινάτο για αιμοστατικό. Το χρησιμοποιούν επίσης στο γύρισμα του αφαλού και κάποτε οι άνδρες τα φορούν για να μην τους πιάνει το βόλι. Οι νοικοκυρές τα βάζουν στο ζυμάρι, όταν δεν έχει προζύμι, για να φουσκώση, και τα λαϊκά γιατροσόφια το συνιστούν για την επιληψία (σεληνιασμό), τον ίκτερο (χρυσή) κ. ά. Όσοι είχαν κωσταντινάτα στο σπίτι τους, τα φύλαγαν στο εικονοστάσιο σαν ιερά. Υπήρχαν πολλοί τρόποι να ελέγξη κανείς ή να αποδείξη τη γνησιότητα ενός κωσταντινάτου. Στην Κρήτη π,χ. το ετύλιγαν με βαμπάκι και το έρριχναν στη φωτιά. Αν το βαμπάκι δεν καιόταν , εσήμαινε ότι το κωσταντινάτο ήταν πραγματικό. Aλλού περιμένουν να φουσκώση μ’ αυτό το ζυμάρι. Και αναφέρεται ότι στη Μάνη κάποτε έδειξε ένας, ότι από κόσκινο, όπου υπάρχει γνήσιο κωσταντινάτο, δεν μπορεί να περάση νερό. Η άλλη δοξασία, ότι η σφαίρα τουφεκιού δεν πειράζει αυτόν που έχει πάνω του κωσταντινάτο, οφείλεται στην παράδοση, ότι όταν η Αγία Ελένη βρήκε τον Τίμιο Σταυρό, τον έκοψε με πριόνι στα δύο (πλακέ) κι άφησε το ένα κομμάτι στα Ιεροσόλυμα και το άλλο το πήρε στην Κωνσταντινούπολη. Τα πριονίδια, που έπεσαν κάτω, είπε και τ’ ανακάτεψαν με πολύτιμα μέταλλα κι από το κράμα τους έκοψε νομίσματα, τα κωσταντινάτα. Η δοξασία για τη θαυματουργική αξία των κωσταντινάτων μαρτυρείται σε γραπτές πηγές από τον ΙΒ αιώνα. Σήμερα έχει ατονήσει, παρ’ όλα αυτά όμως η κατοχή ενός τέτοιου νομίσματος θεωρείται προνόμιο και οι γυναίκες, αν δεν το φορούν ως περίαπτο στο λαιμό τους, το έχουν τουλάχιστο σαν κόσμημα κειμηλιακό». Βλ. Θ.Η.Ε., τόμ. 1, Αθήναι 1962, στήλ. 255.

13. Καλοκύρη Κ., Η Θεοτόκος εις την εικονογραφίαν Ανατολής & Δύσεως, Έκδοση Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1972, σελ. 98.

14. παιδογόνια (τα) (ενν. ιερά), «εορτή επί τη γεννήσει παιδίου : Διοδ. Σ 33, 13. * δεκάτη (η), θηλ. του δέκατος ...... «εορτή τελουμένη την δεκάτην ημέραν μετά την γέννησιν παιδός τινός, καθ’ ήν εδίδετο και το όνομα αυτού» : Αριστ. Όρν. 922 «ουκ άρτι θύω την δεκάτην ταύτης εγώ», Δημ. 1000 «αλλά και την δεκάτην εμοί ποιών τούνομα τούτο έθετο», Δημ. 1017. αμφιδρόμια (τα) Ησ. «εορτή την πέμπτην ή την δεκάτην ημέραν μετά την γέννησιν τελουμένη, καθ’ ήν εδίδετο εις το βρέφος όνομα», Ησ. «ημέρα αγομένη τοις παιδίοις, εν η το βρέφος περί την εστίαν έφερον τρέχοντες κύκλω, και επιτίθεσαν αυτώ όνομα» : Πλάτ. Θεαίτ. 160 Ε «μετά δε τον τόκον τα αμφιδρόμια αυτού (του νεογέννητου)». Επίσης, τα αρχαία: οπτήρια (τα) «τα δώρα τα προσφερόμενα ότε κατά πρώτον έβλεπέ τις τινά, παιδός οπτήρια» : Ευριπ. Ιων. 1127, βλ. και Μεγ. Ελλ. Εγκυκλ., έκδ. Δευτέρα, εκδοτ. Οργανισμός Ο Φοίνιξ, Ε.Π.Ε. Αθήνα, τόμ. 18, σελ. 958.

15. Αυτά μου αποκάλυψαν, το Καλοκαίρι του 1988, μια παρέα Κρητικών γερόντων, στο Κράσι Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης.

16. Πληροφορίες : Φασούλη Γεωργίου του Γεωργ., ετών 57 (1989), από Μαργαρίτες Μυλοποτάμου Ρεθύμνου Κρήτης.

17. Αφήγηση - πληροφορίες : Πιταροκοίλης Μιχαήλ, ετών 66(1984), από Ψυχρό Λασηθίου Κρήτης.

18. Αφήγηση : Καρακανομανόλης, βλ. σημ. 7. Πληροφορίες : Σαριδάκη Καλλιόπη του Ελευθ., σύζ. Καλαϊτζάκη Στυλ.., ετών 63 (+1970), από Κασταμονίτσα Καστελλίου Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης. * απολούζω, «περατώ την λούσιν τινός, τελειώνω το λούσιμο», ειδικά : «λούω το βρέφος κατά την ογδόην ημέραν από της γεννήσεώς του». * απολούσια (τα) «εκκλησιαστική τελετή ευχητική μετά το βάπτισμα» Ευχολ. Εν Βασ. Κωδ. 1027 «ευχή εις απόλουτρον» * απόλουτρον (το) «λούτρον το απόλουσμα και ρυπαρόν, ό εστι απόλουτρον» Αριστφ. Ιππ. 1401. * απολούτριον (το) «το ύδωρ εν ώ ελούσθη τις, απόλουσμα & απόλουμα» Αιλ. ΖΙ 17,11.

19. Η ανάπλαση των ιστοριών του Γεροτσέλιγγα και του Λούχουνου, στηρίχτηκε σε πληροφορίες των : * Καρκανάκη Μανόλη (Καρκανομανόλη), βλ. σημ. 7. * Τσαπάκη Κωνσταντίνου του Εμμ. (Τσαποκωνσταντή), βλ. σημ. 25. * Φαζάκη Φωτεινής, ετών 88 (1986), από Ποταμιές Χερσονήσου Πεδιάδος. * Δηλαβεράκη Δημητρίου του Δαυίδ, ετών 79 (1986) από Κασταμονίτσα Καστελλίου Πεδιάδος Ηρακλείου Κρήτης και * Ανώνυμου 70χρονου Λασιθιώτη.

20. Ο καϊβές (καφές) της εποχής εκείνης γινόταν από καβουρντισμένα και αλεσμένα ρεβύθια, βελανίδια, κριθάρι και ρίζες ραδικιού. Αργότερα, αν είχαν πρόσθεταν και μικρή ποσότητα κανονικού καφέ.