ΧΑΛΕΠΑ, 31 Ιανουαρίου
Ημέραι μελαγχολίας
Θα τας ενθυμούμαι αιωνίως τας ημέρας της απογοητεύσεως της μονοτονίας, της αποχαυνωτικής πλήξεως τας οποίας διερχομαι κατʼ αυτάς εν Χαλέπα.
Μετα τας σφαγάς και τας δηώσεις και τους εμπρησμούς, τα Χανιά εσίγησαν σιγήν νεκρού, και η Χαλέπα λιποψυχά, διότι όλοι πλέον οι πολεμισταί, οι προ ημερών συνηθροισμένοι εδώ επέταξαν τόρα προς τα βουνά, και την καταπράσινην ερημίαν του χλοερού προαστείου με τας γραφικάς οικίας του, ταράσσει από καιρού εις καιρόν μόνον η βαρεία τροχηλασία της ακόμψου και χονδροειδούς αμάξης, η οποία διέρχεται καθημερινώς κάτωθι του ελληνικού προξενείου, μεταφέρουσα εις την πόλιν τον Γενικόν Διοικητήν Κρήτης, τον Βέροβιτς πασσάν, περίφοβον και φασματώδη, με την μαρτυρικήν μορφήν του, ωσεί Χριστού φθιπώντος.
Αι ημέραι περνούν μονοτόνως, με τας μακράς των ώρας τας κατατριβομένας εις συζητήσεις αγόνους περί του αποβησομένου, και όλοι κατηντήσαμεν νευροπαθείς, υστερικοί εν τη δεινή αμφιβολία περί του τι τέξεται η αύριον, περί του που θα καταλήξη το καθεστώς αυτό της αβεβαιότητος, περί του τίνα λύσιν θα λάβη η σαικσπήρειος τραγωδία της οποίας η πρώτη πράξις διεδραματίσθη εις τα Χανιά.
Το φαινόμενον το οποίον παρουσιάζει σήμερον η Κρήτη είνε ομολογουμένως δύσκολον να το φαντασθή κανείς.
Εκεί κάτω από τα υπερήφανα εκείνα βουνά που ανατείνουν αυθάδεις τας χιονισμένας ακρωρείας των προς τον συνεφιασμένον ουρανόν, μια πόλις από την οποίαν εξέλιπε και το παραμικρόν ίχνος ζωής άφωνος ένα πτώμα πλέον σαπιμένον με τας κλειστάς οικίας της υπέρ της οποίας εξέχουν μιναρέδες πανύψηλοι οπόθεν ήκουσα χθες τον ιμάμην κλαυθηρώς υμνολογούντα του προφήτου την δόξαν, ξερνώντα γόους προς το στερέωμα.
Απʼ εδώ το πέλαγος, το εξαγριωθέν και αυτό, διασείον μέχρις εξαρθρώσεως τους κοιμισμένους εις τα νωπά του κολοσσούς, τους απαθώς θεωμένους το ελεεινόν θέαμα, ως να περιμένουν νʼαναστηθούν τα Χανιά δια να εξέλθουν και αυτοί από την νάρκην των, και των οποίων η μόνη μέριμνα και ο μόνος σκοπός της ενταύθα αφίξεώς των είνε πως να φωτίζουν απλετώτερον διʼηλεκτρικών φώτων καθʼ όλην την νύκτα την Χαλέπαν δια να μη πάθη τίποτε η πολύτιμος ζωή των προξένων.
Επάνω εκεί εις τους λόφους, μερικαί εκατοντάδες ανθρώπων, ων τα σώματα εχουν μεταβληθή εις οπλοστάσια, αστέγων ανεστίων, εκτεθειμένων εις το ύπαιθρον εις όλην του καιρού την αγρίαν αστασίαν, πότε τυφλουμένων υπό του ανέμου, πότε τρεμουλιαζόντων από του βουνού το τσουχτερό ψύχος, πότε δερομένων ανηλεώς από χειμαρρώδη κατακλυσμικήν βροχήν. Ερχονται στιγμαία που νομίζω ότι ονειρεύομαι κακόν όνειρον, ότι βασανίζομαι από εφιάλτην τρομοκρατικόν.
Που ευρίσκομαι λοιπόν; Ποία είνε αυτή η χώρα; Εις ποίον ανήκει; Αδέσποτος είνε;
Oχι. Ο Βέροβιτς πασσάς μου το είπε.
Η χώρα αυτή δεν είνε αδέσποτος, της χώρας αυτής κύριος είνε ο πρώτος Χαλικούτης ωπλισμένος, όστις θα συναντηθή εις τον δρόμον με τον πρώτον άοπλον Χριστιανόν και ο πρώτος ωπλισμένος
Χριστιανός όστις θα συναντηθή εις τον δρόμον με πρώον άοπλον τούρκον.
Απορίαι και ερωτήσεις
Ιδού το θέαμα το οποίον παρουσιάζει σήμερον η Κρήτη. Ποίος θα καταπνίξη του Βεγγαζίου τας θηριώδεις ορμάς, ποίος θα προστατεύση επαρκώς τον χριστιανόν, ώστε να τον αναγκάση να καταθέση τα όπλα;
Ο Σουλτάνος; Οχι βεβαίως. Διότι του Σουλτάνου το Κράτος κατέρρευσε πλέον εν Κρήτη και το όνομά του είνε εξ ίσου μισητόν εις τους χριστιανούς και εις τους τούρκους.
Αι δυνάμεις αι ευρωπαϊκαί; Ούτε αυταί. Διότι τα θωρηκτά των κοιμώνται νήδυμον εις τα κρητικά ύδατα, νανουριζόμενα από τους πελάγους τον σάλον-υπναράδες πολύ περίεργοι, αποτινάσσοντες τον λήθαργον όταν πλέον έχουν πυρποληθή συνοικίαι ολόκληροι, όταν έχουν ατιμασθή παρθένοι αμόλυντοι, όταν σφαγιασθώσιν εκατόμβαι χριστιανών εις εξιλασμόν του μεγάλου προφήτου.
Η Ελλάδας η επίσημος; Αλλʼ αυτή υπέστη την ατίμωσιν την ακατανόμαστον του Ρεθύμνου διά του έλληνος μοιράρχου του διαταχθέντος παρά της Κυβερνήσεώς του να παραλάβη τας χριστιανικάς οικογενείας, conte pue coute αντί πάσης θυσίας διά παντός μέσου, ηπίου ή βιαίου.
Ποίος λοιπόν;
Ποίος λοιπόν θʼαναστήση την πόλιν την πεθαμμένην, ποίος θα εκδιώξη τους ανθρωπομόρφους κόρακας, τους γύπας τους πειναλέους, τους οποίους βλέπω με της φαντασίας μου τα μάτια πίσω από τα παγερά τείχη που περιθέουν τον μέγαν νεκρόν ανασκάπτοντας τα καπνίζοντα ερείπια, βεβηλούντας τους ναούς, διαρπάζοντας την περιουσίαν των θυμάτων;
Τι θα γείνη;
Πού θα καταλήξη αυτή η ιστορία;
Αυτή είνε η αιωνία ερώτησις, η οποία ανέρχεται εδώ εις τα χείλη όλων μας, το αίνιγμα το άλυτον που μας βασανίζει, που μας συντρίβει με την αδυναμίαν της απαντήσεως.
Η διεύθυνσις του “Εμπρός” προ του κατέλθω εις την Κρήτην, μου συνέστησε να ιδώ όλους τους προξένους να τους βιτερβιουβάρω, να ακούσω την γνώμην των, επί της καταστάσεως. Ολους λοιπόν τους είδα πέρα πέρα. Εγινα σοφώτερος; όχι.
Τι φρονείτε περί της καταστάσεως κύριε τάδε;- δεν ξεύρω τίποτε. Το τι θα γίνη άδηλον.- Πως τα βλέπετε τα επράγματα κύριε δείνα;
- To γάρ μέλλον αδρατόν;-Μα τι θα γίνη επι τέλους, κύριε τάδε;- Aν ήμουν Τειρεσίας, θα σας έλεγα.
Με μίαν λέξιν, όλος ο κόσμος εδώ δεν ηξεύρει τίποτε, δεν ημπορεί να είπη τίποτε περί του τι θα μας γεννήση η επιούσα, τι τροπήν θα λάβουν τα πράγματα αύριον.
Φωτίσατέ μας σεις εξ Αθηνών.
Ο υποκελευτής κ. Νικόλαος Ρεμπάκος μας φέρει πληγωμένους από το Ακρωτήρι.
-Η κατάστασις εκεί
Διαδοθέντος ενταύθα ότι εκ προσφάτου μάχης συναφθείσης εις το Ακρωτήρι, επληγώθησαν αρκετοί Κρήτες, οίτινες και εμένον εκεί επί ημέρας εις το ύπαιθρον εκτεθειμένοι εις το ψύχος και εις την βροχήν, διετάχθη ο υποκελευστής κ. Νικ. Ρεμπάκος, του οποίου οφείλω να επαινέσω το θάρρος και την γενναιότητα, και όστις ουκ ολίγας υπηρεσίας μου προσέφερε κατά την δύσκολον αποστολήν μου εν Κρήτη να μεταβή δια λέμβου εις το Ακρωτήρι και να παραλάβη αυτούς.
Εκ των πληγωμένων τούτων, 8 εν όλω, εμάθομεν ότι προ τριών ημερών συνήφθη σφοδρά μάχη εις το Ακρωτήρι μεταξύ του τουρκικού στρατού και των Κρητών, καθʼ ην ο πρώτος υπέστη σημαντικάς απωλείας, καίτοι ωχυρωμένος εις τα επί των υψωμάτων φρούρια και εφωδιασμένος με δύο τηλεβόλα. Εις το Ακρωτήρι έχουν ήδη συναθροισθή περί τους 2.000 πολεμισταί, υφιστάμενοι τα πάνδεινα εκ της κακοκαιρίας του ψύχους, της βροχής, του διαρκώς πνέοντος ανέμου, στερούμενοι τροφών και πολεμεφοδίων.
Η κατάστασις αύτη πολύ ελύπησε τους εν Χαλέπα διαμένοντας ολίγους Κρήτας, και πάντες ήρχισαν νʼαποθαρρύνωνται και την φοράν ταύτην περί της υποστηρίξεως την οποίαν, οφείλει να παράσχη η επίσημος Ελλάς εις τον Κρητικόν αγώνα. Οι εν Ακρωτηρίω έχουν ανάγκην ταχυτάτης αποστολής όπλων και πολεμεφοδίων, καθόσον άλλως ο Κρητικός αγών κινδυνεύει και πάλιν να χαντακωθή.
Εις την Χαλέπαν τα πράγματα αρχίζουν να λαμβάνουν κακήν τροπήν διʼ ημάς τους ενταύθα διαμένοντας. Η αναχώρησις της Ύδρας δια το Ρέθυμνον απεθράσυνε τους σταθμεύοντας ενταύθα τούρκους στρατιώτας, εγώ δε αυτός θελήσας να μεταβώ σήμερον την πρωίαν εις την οικίαν του αξιοτίμου προέδρου των πρωτοδικών κ. Σαρή όπου διαμένω ημποδίσθην παρά τούρκου αξιωματικού εις απόστασιν 400 βημάτων από του Ελλ. Προξενείου, καθόσον διετάχθην να επιστρέψω. Αναμένομεν αύριον μεθαύριον την Ύδραν, δια να τους κοπή ολίγον ο βήχας.
Εξω των Χανίων
πολιορκία Χαλέπας εις το Ακρωτήρι
Εξακολουθούμεν την αφήγησιν του κ. Σ. Μοάτσου.
Από το μέρος του Βλιτέ οι εντόπιοι τούρκοι, ιδίως οι Βεγγάζιοι ώρμησαν κατά της Χαλέπας, πυροβολούντες, βοηθούμενοι και υπό των εν πύργω τούρκων. Αλλʼ ο στρατός, ον ο Διοικητής, προτάσει των προξένων, είχε τάξει παρά την Χαλέπαν ετήρησε καλήν στάσιν και τους απέκρουσε.
Τρεις Βεγγάζιοι
Τούτο συνέβη κατά την Δευτέραν, ως είπα. Οι δε Ακρωτηριανοί, φοβούμενοι επίθεσιν εκ μέρους των τούρκων, είχον καταλάβει επικαίρους θέσεις δια να τους αποκρούσουν. Εις το Ακρωτήρι ευρέθησαν τρεις νέοι Βεγγάζιοι αδελφοί, οίτινες είχον λάβει σπουδαίον μέρος εις την σφαγήν του Μαϊου. Ενώ δε έφευγον, έφθασε κατά κακήν των τύχην από την Χαλέπαν ο Νικ. Παπαδάκης Κλώνος, ο σύντροφός μου, όστις ιδών αυτούς φεύγοντας τους επυροβόλησε και τους εφόνευσε τον έναν μετά τον άλλον.
Οταν δε την ημέραν εκείνην εξηρχόμεθα μετά των προξένων από τα Χανία, προσήλθε προς τον Διοικητήν γέρων Βεγγάζιος και του είπεν εν μεγάλη συγκινήσει:
-Τρία παιδιά μου, πασσά εφένδη, είνε στʼ Ακρωτήρι και φοβούμαι μην τα σκοτώσουν οι χριστιανοί και σου κάνω μεγάλο ριτζά (παράκλησιν) να μου τα φέρης, να τα γλυτώσης.
-Να μείνης ήσυχος, θα σου τα φέρω είπεν ο Βέροβιτς και στραφείς μου έρριψεν εν βλέμμα.
Εγώ εγνώριζα τον φόνον των τριων Βεγγαζίων, όπως και ο Διοικητής και όλοι οι εν Χαλέπα, και δεν ξέρω διατί μου ήλθε να γελάσω όταν ήκουσα την υπόσχεσιν του Διοικητού. Αλλά και τι να του πη;
Eπεισόδιον Βέροβιτς
Ολοι οι εν Χαλέπα άνδρες περιεφέροντο εντός του προαστείου ένοπλοι και κανείς δεν εθεώρει το πράγμα αδικαιολόγητον εν μέσω τοιούτων κινδύνων. Αλλʼ ημέραν τινά ο Γ. Διοικητής διερχόμενος δια της πλατείας εκάλεσε τέσσαρας οπλοφορούντας νέους να τον ακολουθήσουν. Οταν δʼ έφθασαν εις την κατοικία του, τοις είπε να μείνουν εκεί.
Τούτο γνωσθέν έξω, εθεωρήθη ως κράτησις και παρεμπόδισις της οπλοφορίας, και οι νεώτεροι μεγάλως ερεθισθέντες απεφάσισαν να πολιορκήσουν τον Διοικητήν και να ζητήσουν την απόλυσιν των κρατουμένων, άλλως ηπείλουν να πυροβολήσουν κατά της οικίας του.
Ευτυχώς οι συνετώτεροι παρενέβησαν, ο δε Βέροβιτς εδήλωσεν ότι δεν είχε κανένα σκοπόν, αλλʼ απλώς εκράτησε τους νέους εκείνους διότι είχε μάθει ότι είχον σκοπόν να πυροβολήσουν κατά του στρατού και ήθελε να νουθετήση. Ούτω έληξεν η παρεξήγησις η οποία παρʼ ολίγον να στρέψη και τους φρουρούντας τον Διοικητήν Μαυροβουνίους εναντίον των εν Χαλέπα.
Ενας Πελωνός
Επειτα εγνώσθη ότι ο Πωλενός υγειονομικός ιατρός Μπιτνάφσκης είπε γαλλιστί ότι αυτοί οι οπλοφορούντες είνε ανόητοι· και μετά πολλής δυσκολίας οι γεροντότεροι κατόρθωσαν να τον σώσουν από φοβερόν ξύλον, ίσως δε και δεινότερα.
Εισβολή εις Ακρωτήρι
Ο στρατός ο οποίος κατʼαρχάς ετήρει στάσιν ουδετέραν, όταν είδεν ότι οι τουρκοκρητικοί απεκρούοντο υπό των Ακρωτηριανών, ηνώθη μετʼ αυτών και τρέψαντες τους Ακρωτηριανούς ων τα πολεμοφόδια εξηντλήθησαν, εισέβαλαν εις Ακρωτήρι και έβαλαν φωτιά εις τα χωρία Κορακιαίς και Κουνουπιδιανά. Αυθημερόν ήρχισαν και εις τα Χανία οι πυροβολισμοί και η πυρκαϊά, ης τον καπνόν είδαμεν μετά φρίκης. Τρόμος και φόβος τότε εις την Χαλέπαν. Οι πρόξενοι εκάλεσαν λέμβους των θωρηκτών και τα γυναικόπαιδα επέβησαν εις τα πλοία εν μεγίστη σπουδή και ταραχή. Εγώ ήθελα να παραμείνω εις το προξενείον, αλλʼ ο κ. Βιλιώτης μου είπε:
- Δε σου εγγυώμαι ασφάλειαν εδώ.
Η κυανόλευκος. -Εις τα Φρούδια
Την επιούσαν εις τον αγγλικόν θωρηκτόν με εφώναξεν ένας αξιωματικός και μου είπεν:
-Ελάτε να δήτε κάτι τι που θα σας ευχαριστήση.
Και μου έδειξεν ολίγον ανωτέρω της Χαλέπας, εις τα Φρούδια, την Ελληνική σημαίαν κυματίζουσαν. Ιδού δε τι είχε συμβή. Οι Ακρωτηριανοί εν τη απογνώσει των ήρχισαν να κάμουν σημεία κινδύνου προς την Χαλέπαν και Αποκώρωνα. Επιτέλους διεπεραιώθησαν εις Ακρωτήρι 500.
Αποκωρωνιώται και καταδιώξαντες τους Τούρκους έστησαν την Ελληνικήν σημαίαν εις τα Φρούδια.
Ήρπασαν δε οι Ακρωτηριανοί και 500 τράγους ανήκοντας εις τον Καούκην και 200 ανήκοντάς εις τον τροφοδότην του στρατού και δια του Κλώνου έστειλαν άφθονον κρέας εις τα εν Χαλέπα γυναικόπαιδα.

