Οι μετά δειλίας προσβλέποντες εις τα εν Κρήτη διαδραματιζόμενα και εις τας αποφάσεις των Μεγάλων Ευρωπαϊκών Δυνάμεων δύο λόγους προβάλλουσι δυναμένους να επηρεάσωσι την ενέργειαν αυτών· την ακεραιότητα της Τουρκίας και τον επικρατούντα φόβον της διαταράξεως της Ευρωπαϊκής ειρήνης.

Αμφότεροι οι φόβοι ούτοι εισίν εντελώς αδικαιολόγητοι. Η Κρήτη δεν αποτελεί μέρος της Τουρκικής Αυτοκρατορίας. Η Κρήτη ανακτήσασα την ελευθερίαν και ανεξαρτησίαν της δια των ιδίων αγώνων υπεχρεώθη δια του Πρωτοκόλλου του 1830 υπό των τριών Μεγάλων Δυνάμεων να υπαχθή υπό την προστασίαν της Τουρκίας υπό όρους και συνθήκας όλως εξαιρετικάς, αίτινες μετερρυθμίσθησαν δια της συμβάσεως της Χαλέπας, τη εγκρίσει των Μεγάλων Δυνάμεων. Πρώτος και κύριος των όρων τούτων ήτο η εν τω νήσω εκείνη τήρησις της τάξεως και ασφαλείας και η εφαρμογή πολιτεύματος, κατά το οποίον ο τόπος μετέχει της διοικήσεως και της οικονομικής διαχειρίσεως, και της απονομής της δικαιοσύνης κατά ειδικήν νομοθεσίαν ψηφισθείσαν υπό της αντιπροσωπείας της νήσου και κυρωθείσαν υπό του Σουλτάνου· επομένως το δικαίωμα της προστασίας ίσχυεν ενόσω ο Σουλτάνος ετήρει τας οποίας ανεδέχθη απέναντι των κατοίκων υποχρεώσεις, πρωτίστης των οποίων ήτο η ασφάλεια της ζωής και της περιουσίας των υπηκόων του.

Πεισθείσαι αι Μεγάλαι Δυνάμεις ότι οι όροι της συμβάσεως παρεβιάσθησαν και τα δικαιώματα των κατοίκων κατεπατήθησαν συνέταξαν ολόκληρον νέον πολίτευμα και υποχρεώσοις, το οποίον ο Σουλτάντος δια φιρμανίου εκύρωσεν, οι δε κάτοικοι απεδέχθησαν.

Τοιαύτη ήτο η θέσις της νήσου προς τον εξακολουθούντα να εξασκή την Κυριαρχικήν προστασίαν του Σουλτάνον, ότε κατά την 12 Μαΐου ε.ε. ο τακτικός στρατός, διʼ ου εξησκείτο η Κυριαρχική εξουσία, μεταβληθείς εις ληστρικήν συμμορίαν επετέθη άνευ αιτίας και αφορμής κατά των χριστιανών και ήρξατο την σφαγήν αυτών και τον εμπρησμόν της πρωτευούσης και των λοιπών πόλεων και χωρίων, καταλύσας αυτός πρώτος την Κυριαρχικήν εξουσίαν του αυθέντου του και υποχρεώσας τον Γεν. Διοικητήν να προσφύγη εις ξένην προστασίαν προς διάσωσιν της ζωής αυτού τε και της οικογενείας του.

Από της ημέρας εκείνης η νήσος θεωρείται αδέσποτος, εις πάντα δε ανεξαιρέτως επεβάλλετο να τρέξη προς διάσωσιν ολοκλήρου χριστιανικού πληθυσμού από της αγριότητος των δολοφόνων και εμπρηστών, και η Ελλάς παρά πάντα άλλον είχε το καθήκον και το δικαίωμα τούτο, προκειμένου περί αδελφών, ούς η Εθνικότης και η θρησκεία συνδέουσι μετʼ αυτής, και τους οποίους πολιτικοί υπολογισμοί προσωρινώς είχον αποχωρίσει.

Τοιούτον δικαίωμα και καθήκον εξασκεί σήμερον η Ελλάς εισακούσασα τάς οιμωγάς και την πρόσκλησιν της θυγατρός αυτής, και προστρέξασα εις διάσωσίν της από της μαχαίρας των ληστών και εμπρηστών εις ούς ο Σουλτάνος ανέθεσε την εντελή εξόντωσιν των εις την προστασίαν αυτού υπό των χριστιανικών δυνάμεων εμπιστευθέντων Ελλήνων.

Τοιαύτη ενέργεια της Ελλάδος δύναται να θεωρηθή ως παραβιάζουσα τα πρωτόκολλα του 1830 και 1869; Η υπό της Ελλάδος κατάληψις της νήσου εκείνης αποτελεί πράξιν εχθρικήν κατά της ομόρου Επικρατείας θέλουσαν την ακεραιότητα αυτής; Δύνανται αι ευρωπαϊκαί Δυνάμεις κατά τα διεθνή νόμιμα να επέμβωσι και εμποδίσωσι την Ελλάδα να εξασκήσκη το δικαίωμα τούτο το οποίον το τε θείον και το φυσικόν δίκαιον της επιβάλλουσιν;

Αλλʼ ο προβαλλόμενος έτερος φόβος της διαταράξεως της ευρωπαϊκής ειρήνης είνε εντελώς έωλος.

Την ευρωπαϊκήν ειρήνην συγκρατεί ο προς τας αμοιβαίας σχέσεις και τα αμοιβαία συμφέροντα σεβασμός, απειλεί δε η μονομερής παραβίασις των συνομολογηθέντων και κρατούντων. Επί της Μεγαλονήσου ουδέν δικαίωμα, ουδέν συμφέρον έχει οιαδήποτε των Μεγάλων Δυνάμεων, επομένως ουδεμία πλαγία σκέψις δύναται να επηρεάση την απόφασιν και ενέργειαν αυτών.

Περί του ζητήματος τούτου έγραφον την 2 Αυγούστου 1896 τα εξής·

“Μήπως περί της εθνικότητος και των δικαίων του λαού εκείνου υπάρχουσι διάφοροι γνώμαι, η σύγκρισις των οποίων δύναται νʼ απειλήση την διατάραξιν της ευρωπαϊκής ειρήνης ή μήπως δια της ενώσεως της βασανιζομένης Κρήτης μετά της μητρός Ελλάδος δύναται να διαταραχθή η ευρωπαϊκή ισορροπία, δια την οποίαν εκάστη Δύναμις δικαιούται να ενδιαφέρηται, και υπέρ της διατηρήσεως της οποίας τα ευρωπαϊκά μεγάλα συμφέροντα ενδιαφέρονται;

Απεναντίας η εις την Ελλάδα απόδοσις της εν άλλη εποχή αδίκως αποσπασθείσης προσφιλούς θυγατρός της θέλει ενθουσιωδώς πανηγυρισθή υπό σύμπαντος του χριστιανικού και πεπολιτισμένου κόσμου, και θέλει στενώτερον συνδέση τα εν ειρήνη και ομοφωνία συμβιούντα Μεγάλα Κράτη, ών οι υπέρ της αναπτύξεως του πολιτισμού και της ευημερίας των λαών πόθοι εισί κοινοί.

Κατά το 1863 γενναία και ευγενής απόφασις Μεγάλης και φιλελευθέρου Δυνάμεως απέδωκε τας Ιονίους νήσους εις την μητέρα αυτών Ελλάδα, κατά δε το 1878 ομόφωνος απόφασις των έξ μεγάλων Δυνάμεων ανεγνώρισε την παγίωσιν της εν τη Ανατολή ισορροπίας δια της εις την Ελλάδα προσαρτήσεως της Ηπείρου και Θεσσαλίας. Και τις δύναται νʼ αρνηθή ότι αι αποφάσεις εκείναι εβελτίωσαν την εν τη Ανατολή ισορροπίαν και ότι εάν βραδύτερον η τελευταία δεν υφίστατο τας επελθούσας μεταβολάς, η Ευρωπαϊκή ειρήνη ήθελεν ασφαλέστερον παγιωθή;”

Επί των προηγουμένων τούτων στηριζόμενος εξακολουθώ να φρονώ και επιμένω, ότι η ένωσις της Κρήτης μετά της Ελλάδος θέλει βελτιώσει έτι μάλλον την εν τη Ανατολή ισορροπίαν και θέλει εξασφαλίσει την ευρωπαϊκήν ειρήνην.

Α. ΡΙΚΑΚΗΣ

(Εμπρός

4 Φεβρουαρίου 1897)