
Η κατάληψη της Κρήτης από την Ελλάδα την 1η Φεβρουαρίου 1897
Οι μεγάλες σφαγές του Ιανουαρίου και η πυρπόληση των Χανίων οδήγησαν την κυβέρνηση Δηλιγιάννη να στείλει στρατό υπό τον συνταγματάρχη Τ. Βάσσο για την κατάληψη και προσάρτηση του νησιού.
Τα γεγονότα μέσα από τα ρεπορτάζ της εφημερίδας «Εμπρός» εκείνων των ημερών
Η ιστορία της Κρήτης κατά το 19ο αιώνα είναι ένας συνεχής αγώνας, μια επανάσταση, με πολλές φάσεις και στάδια, με ένα και μόνο αίτημα. Την ένωση του νησιού με την Ελλάδα, η οποία πραγματοποιήθηκε οριστικά την 1η Δεκεμβρίου 1913.
Αυτοί οι αγώνες δεν ήταν μόνο εναντίον της οθωμανικής αυτοκρατορίας, που κατείχε την Κρήτη, αλλά, ουσιαστικά, και εναντίον των μεγάλων δυνάμεων της Ευρώπης, οι οποίες άλλοτε φανερά υποστήριζαν την Τουρκία κι άλλοτε με την «ουδετερότητά» τους υποστήριζαν τα τούρκικα συμφέροντα.
Την περασμένη εβδομάδα είχαμε παρουσιάσει τη συνθήκη του Λονδίνου της 22 Ιανουαρίου / 4Φεβρουαρίου 1830 με την οποία συγκροτήθηκε το νέο ελληνικό κράτος, από το οποίο όμως οι ευρωπαϊκές δυνάμεις εξαίρεσαν το νησί. Σήμερα παρουσιάζομε μια άλλη κρίσιμη φάση της κρητικής ιστορίας, σχεδόν δύο χρονια πριν την οριστική αποχώρηση των Τούρκων, τον Νοέμβριο του 1898. Την κατάληψη της Κρήτης από τον ελληνικό στρατό την 1η Φεβρουαρίου 1897, με στόχο την προσάρτηση της στην Ελλάδα, όταν οι τούρκικες σφαγές σε βάρος των ντόπιων, από τα Χανιά μέχρι την Ιεράπετρα και τη Σητεία, ήταν στην ημερήσια διάταξη, υπό τα απαθή βλέμματα της ευρωπαϊκής πολιτικής και διπλωματίας, που κι εδώ εκδήλωνε την «ουδετερότητά» της… Ακόμη κι όταν οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, Ρωσία, Γερμανία και Αυστρία, ήταν οι προστάτιδες, για την Κρήτη, δυνάμεις, αλλά μετά το καλοκαίρι του 1897 οι δυο τελευταίες αποχώρησαν), μπροστά στην πίεση των λαών τους αλλά και πολλών πολιτικών ή διανοουμένων των χωρών τους, φάνηκαν έτοιμες να επέμβουν και να καταλάβουν το νησί, ξεκαθάριζαν ότι θα το έκαναν για να το οδηγήσουν σε μια μορφή αυτονομίας κι όχι για πάρει τη φυσική του θέση στον ελληνικό χώρο.
Υπό αυτές τις συνθήκες, αλλά και το γενικό ξεσηκωμό του ελληνικού λαού, η τότε κυβέρνηση του Θεόδωρου Δηλιγιάννη, αλλά και ο μονάρχης Γεώργιος ο Α΄ αναγκάστηκαν να προχωρήσουν στην κατάληψη του νησιού, εκδηλώνοντας με σαφή και κατηγορηματικό τρόπο αντίθεση με τις μεγάλες δυνάμεις και την Τουρκία. Ήταν, άλλωστε, η πρώτη φορά που εμφανώς και με δυναμικό τρόπο η επίσημη Ελλάδα έβγαινε μπροστά για να διεκδικήσει την Κρήτη. Και στόχος ήταν να θεωρηθεί ντε φάκτο η Κρήτη τμήμα του ελληνικού κράτους.
Η κατάληψη του νησιού, σαν σήμερα ακριβώς πριν από 113 χρόνια, οδήγησε βέβαια σε πολλές περιπέτειες το μικρό και αδύναμο ακόμη ελληνικό κράτος. Στον πιο σύντομο ελληνοτουρκικό πόλεμο, το λεγόμενο «ατυχή», από τις 8 Απριλίου έως τις 8 Μαΐου του 1897. Επιτιθέμενη, φυσικά, η Τουρκία, με τη συμπαράσταση των Ευρωπαίων…
Οι επαναστάσεις
της περιόδου 1895 – 97
Η τελευταία φάση του Κρητικού ζητήματος, η περίοδος δηλαδή 1895-1898, συμπεριλαμβάνει δραματικά γεγονότα εξαιτίας της σκληρής πολιτικής της Πύλης. Ήταν χρόνια με διαρκείς εξεγέρσεις των Κρητών, αλλά και δύο επεμβάσεις στην Κρήτη. Την ελληνική και τη διεθνή.
Η ανάκληση της Σύμβασης της Χαλέπας, το Δεκέμβριο του 1889, που είχε κερδηθεί μετά από μια ακόμη εξέγερση των Κρητών, σκλήρυνε ακόμη περισσότερο τη στάση της οθωμανικής διοίκησης, με απίστευτη τρομοκρατία σε βάρος των Χριστιανών, φυλακίσεις και δολοφονίες, τόσο από τις επίσημες δυνάμεις κατοχής, όσο και από τους φανατικούς Τουρκοκρήτες. Κατά περιόδους, μέχρι το 1895, επιχειρήθηκε η οργάνωση τοπικών κινημάτων, όπως αυτό του Ιουνίου του 1892 στα Σφακιά, χωρίς επιτυχία, αφού δεν γενικεύτηκαν οι αντιδράσεις.
Οι σφαγές των Αρμενίων από τους Τούρκους τον Ιανουάριο του 1895 συγκλόνισαν τους Ευρωπαίους αλλά και τους Κρήτες, οι οποίοι πλέον διαπίστωναν ότι η καταρρέουσα οθωμανική αυτοκρατορία ήταν δυνατό να κάνει ανάλογη γενοκτονία στην Κρήτη. Έτσι αποφάσισαν να οργανώσουν ένα νέο κίνημα, ώστε να προλάβουν μια επέμβαση της Πύλης στο νησί, την ώρα που εκείνη είχε την προσοχή της σε άλλα μέτωπα.
Ανάλογη προετοιμασία έκανε όμως και η Τουρκία, η οποία αντικατέστησε τον ιδιαίτερα σκληρό Γενικό Διοικητή Μαχμούτ με το χριστιανό Αλέξανδρο Καραθεοδωρή, ο οποίος ερχόταν στην Κρήτη για μια δεύτερη θητεία, επιχειρώντας να εφαρμόσει πολιτική προσέγγισης προς τους χριστιανούς Κρήτες. Σύντομα όμως έχασε τον έλεγχο, καθώς οι Τουρκοκρήτες αντέδρασαν έντονα και άρχισαν ένα όργιο τρομοκρατίας με στόχο να γίνει ανεξέλεγκτη η κατάσταση και να αντικατασταθεί ο Καραθεοδωρή.
Σʼ εκείνη ακριβώς την περίοδο επανέρχεται μια παλιότερη ιδέα που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται μερικά χρόνια πριν. Ο Σφακιανός επαναστάτης Μανούσος Κούνδουρος συγκροτεί τη Μεταπολιτευτική Επιτροπή με στόχο η Κρήτη να αυτονομηθεί, πρώτα, και όταν οι συνθήκες θα ευνοούσαν, να τεθεί η πρόταση της ένωσης. Οι Μεταπολιτευτικοί θεωρούσαν ότι αυτή η θέση θα συγκινούσε περισσότερο τους εκπροσώπους των ΜΕΔ ώστε να ενισχύσουν την προσπάθεια εκδίωξης των Τούρκων. Ο Κούνδουρος υπέβαλε στις 10 Σεπτεμβρίου 1895 στη Γενική Συνέλευση ψήφισμα με το οποίο ζητείτο η αυτονομία της Κρήτης, με υποτέλεια φόρου στο σουλτάνο. Μπροστά στα αδιέξοδα, το ψήφισμα εγκρίθηκε, παρά τις αντιρρήσεις που είχαν πολλοί άλλοι επαναστάτες. Η πράξη θεωρήθηκε από την τουρκική πλευρά ευθέως επαναστατική και άρχισε ένα νέο όργιο τρομοκρατίας, με τις σφαγές να είναι καθημερινό φαινόμενο.
Οι Κρήτες πήραν και πάλι τα όπλα για να αντιδράσουν και μια ακόμη επανάσταση ήταν γεγονός. Την άνοιξη του 1896 η Πύλη προχωρεί στην αντικατάσταση του Καραθεοδωρή από τον Τουρχάν πασά, αλλά οι κάτοικοι του νησιού είναι πλέον αποφασισμένοι να καταλύσουν τώρα την τουρκοκρατία. Τον Αύγουστο ο σουλτάνος αποδέχεται νέο οργανικό νόμο με τον οποίο προβλέπεται ότι ο Γενικός Διοικητής θα είναι χριστιανός με πενταετή θητεία και θα τον εγκρίνουν οι προστάτιδες δυνάμεις. Οι θέσεις των χριστιανών στη διοίκηση θα είναι διπλάσιες από αυτές των μουσουλμάνων, όπως δεχόταν η Πύλη ότι ήταν η αναλογία του πληθυσμού. Παράλληλα συμφωνήθηκε η οργάνωση κρητικής χωροφυλακής, με την ευθύνη Ευρωπαίων αξιωματικών, καθώς επίσης πλήρης οικονομική και δικαστική ανεξαρτησία, με την εγγύηση των δυνάμεων. Η Τουρκία παρότι συμφώνησε στο νέο νόμο, έκανε ό,τι μπορούσε προκειμένου να τον υπονομεύσει.
Οι σφαγές
των Χανίων
Τον Ιανουάριο του 1897 νέες σφαγές και πυρπόληση της πόλης των Χανίων συγκλονίζουν όχι μόνο την Κρήτη και την Ελλάδα αλλά ολόκληρη την Ευρώπη. Οι σφαγές γενικεύονται και πάλι και οι εφημερίδες των Αθηνών μεταδίδουν σε όλη την Ελλάδα και την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη το νέο δράμα του κρητικού λαού. Η οργή κορυφώνεται, όχι μόνο πλέον σε βάρος των φυσικών σφαγέων, αλλά και των μεγάλων δυνάμεων, που παρακολουθούν χωρίς στην ουσία να αντιδρούν. Θεωρητικά πίεζαν την Τουρκία να εφαρμόσει το νέο οργανικό νόμο...
Η ελληνική κατοχή
και ο βομβαρδισμός
του Ακρωτηρίου
Μπροστά σʼ αυτή τη νέα κατάσταση, κι ενώ οι προστάτιδες δυνάμεις συζητούν να επιβάλλουν διεθνή κατοχή στην Κρήτη προκειμένου να εξομαλυνθούν τα πράγματα (οι σφαγές είχαν ήδη γίνει, όμως…) η ελληνική κυβέρνηση του Θεόδωρου Δηλιγιάννη, με την πίεση του ελληνικού λαού, των ελληνικών εφημερίδων, αλλά και την απόλυτη συμφωνία του βασιλιά Γεωργίου του Α΄, αποφασίζει να επέμβει. Αρχικά στέλνει τον τορπιλικό στόλο, υπό την αρχηγία του πρίγκιπα Γεωργίου, μετέπειτα ύπατου αρμοστή του νησιού, με στόχο να εμποδίσει τη μεταφορά τούρκικων δυνάμεων. Και αμέσως μετά, ενόψει της διαφαινόμενης επέμβασης των μεγάλων δυνάμεων, αποφασίσει, να καταλάβει την Κρήτη με ελληνικό στρατό, και να την προσαρτήσει στο ελληνικό κράτος.
Την 1η Φεβρουαρίου 1897 καταλαμβάνει το νησί στο όνομα του βασιλιά της Ελλάδος ο υπασπιστής του Γεωργίου συνταγματάρχης Τιμολέων Βάσσος. Οι ΜΕΔ απευθύνονται αυστηρά στην Ελλάδα και προειδοποιούν ότι θα επέμβουν αν δεν αποσυρθεί ο ελληνικός στρατός. Τότε, κι ενώ υπάρχει πλέον ελληνική κατοχή, οι δυνάμεις προτείνουν αυτονομία, την οποία η Ελλάδα απορρίπτει. Οι μεγάλες δυνάμεις επανέρχονται με στρατιωτικά πλέον μέτρα, δημιουργώντας μια ζώνη 6 χιλιομέτρων γύρω από την πόλη των Χανίων, πρωτεύουσα της Κρήτης, απαγορεύοντας στον Βάσσο να την παραβιάσει, απειλώντας, σε διαφορετική περίπτωση, με κανονιοβολισμό των ελληνικών θέσεων.
Την αφορμή τελικά δίνουν οι Τούρκοι, οι οποίοι σκηνοθετούν την παραβίαση της γραμμής προκαλώντας το βομβαρδισμό του Επαναστατικού Στρατοπέδου Ακρωτηρίου, που είχε οργανώσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος, με τους Αντώνιο Σήφακα, Κωνσταντίνο Φούμη, Νικόλαο Πιστολάκη και Γεώργιο Μυλωνογιανάκη. Η ελληνική Σημαία υψώνεται στο Ακρωτήρι και ο ευρωπαϊκός στόλος στοχεύει για την κατάρριψή της. Όταν πλέον ο ιστός πέφτει από τα ευρωπαϊκά πυρά, ένας επαναστάτης, ο Καγιαλές, κάνει το σώμα του ιστό και υψώνει εκ νέου τη Σημαία.
Οι βομβαρδισμοί των επαναστατών προκαλούν κύμα διαμαρτυρίας σε όλη την Ευρώπη, ενώ οι ΜΕΔ προτείνουν πάλι την αυτονομία, την οποία Έλληνες και Κρήτες απορρίπτουν. Ο διεθνής στόλος αποκλείει το νησί, εμποδίζοντας τη μεταφορά εφοδίων. Η αντίσταση οργανώνεται και πάλι, ενώ η Τουρκία κηρύττει τον πόλεμο στην Ελλάδα, αναγκάζοντάς την να ανακαλέσει τις δυνάμεις της από την Κρήτη.
Ο πόλεμος, ο λεγόμενος ατυχής, διαρκεί από τις 8 Απριλίου μέχρι τις 8 Μαΐου και τελειώνει με ελληνική ήττα. Ο πόθος των Κρητών ούτε αυτή τη φορά εκπληρώθηκε. Θα ακολουθήσει νέα περίοδος αιματοχυσίας, και οι μεγάλες σφαγές του Ηρακλείου, στις 25 Αυγούστου 1898, για να επιβληθεί τελικά από τις ΜΕΔ η απομάκρυνση των τουρκικών στρατευμάτων και η αυτονομία.
Σήμερα παρουσιάζομε τα δραματικά γεγονότα, που επέβαλλαν την κατάληψη του νησιού από την Ελλάδα, μέσω των ρεπορτάζ που φιλοξενούσε εκείνες τις ημέρες η εφημερίδα της Αθήνας «Εμπρός» του Δημητρίου Καλαποθάκη, και της οποίας υπήρξε επί πολλά χρόνια, στη συνέχεια, αρχισυντάκτης ο Ιωάννης Κονδυλάκης. Σημειώνομε ότι μετά το αφιέρωμα, στις επόμενες σελίδες και στο πλαίσιο της στήλης «Τα κείμενα των μεγάλων», παρουσιάζομε δύο κείμενα για την πυρπόληση των Χανίων από τους Τούρκους, τον Ιανουάριο του 1897, που φέρουν την υπογραφή του Ιωάννη Κονδυλάκη και της Ρεθυμνιώτισσας Καλλιρρόης Παρρέν, της πρωτοπόρου του γυναικείου κινήματος στην Ελλάδα, εκδότριας της περίφημης «Εφημερίδος των Κυριών».
Πηγές- βιβλιογραφία
-Αρχείο εφημερίδας Εμπρός
-Αρχείο εφημερίδας Wiener Bilder
-Θεοχάρη Δετοράκη, Ιστορία της Κρήτης, Ηράκλειο 1990
-Ιωάννη Σκαλτσούνη, Απομνημονεύματα αναφερόμενα εις την Αναγέννησιν της Κρήτης, εν Χανίοις 1900
-«Κρητικό Αρχείο» Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος
--Τμήματα, Αρχείων, Εφημερίδων και Περιοδικών, Μη Δανειζομένων Βιβλίων, Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης Ηρακλείου
-Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος
-Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας
-Κρήτης Ιστορία, «Τα πρωτοσέλιδα», ειδικό ένθετο της εφημερίδας «Πατρίς», Α΄ μέρος, Ιούνιος 2008
-Ελευθέριος Βενιζέλος, ειδικό ένθετο της εφημερίδας «Πατρίς», Ιανουάριος 2009

