ΣΙΛΒΕΣΤΡΟΣ - Απλός αλλά συνεχώς απών

Ο Σίλβεστρος ,ήταν ο πρώτος γνωστός Πατριάρχης Αλεξανδρείας από την Κρήτη και το όνομα του ήταν Σέργιος. Υπήρξε μαθητής του διάσημου τότε δασκάλου Ελεαβούλκου στην Κωνσταντινούπολη, αλλά δεν έμαθε πολλά γράμματα, όπως φαίνεται και από τα γραπτά του κείμενα. Υπήρξε ηγούμενος της μονής Αγκαράθου και αναχώρησε για την Αλεξάνδρεια, όπου έγινε αρχιδιάκονος του Πατριάρχη.

Με την εκλογή του, το 1569 αρχίζει μια περίοδος 80 χρόνων με συνεχή παρουσία Κρητών στο θρόνο της Αλεξάνδρειας.

Σ’ αυτόν οφείλεται η συντήρηση παλιών χειρογράφων τα οποία έτσι σώθηκαν…Ωστόσο, στη διάρκεια της ποιμαντορίας του, συνέβησαν διάφορα τραγικά γεγονότα, όπως η εξόντωση των χριστιανών της Αιγύπτου μετά την καταστροφή του τουρκικού από τον συμμαχικό στόλο Ενετίας και Ισπανίας και η εξόντωση, μέσα σε πέντε χρόνια 10.000 ληστών από το διοικητή της Αιγύπτου.

Μετά από αυτά τα γεγονότα, ο Σίλβεστρος, αρχίζει να μετακινείται (κάποιοι λένε από φόβο, άλλοι για γενικότερα εκκλησιαστικά ζητήματα) και πηγαίνει στα Ιεροσόλυμα, την Κωνσταντινούπολη, την Πάτμο (όπου προσπαθεί να κάνει κοινοβιακό το μοναστήρι) και το Άγιο Όρος ενώ παίρνει μέρος σε συνόδους εκτός Αιγύπτου.

Το 1579, συναντά στα Ιεροσόλυμα τον Μελέτιο Πηγά, ο οποίος μόναζε στο Σινά , τον κάνει πρεσβύτερο και τον στέλνει πρωτοσύγκελο στο Πατριαρχείο ενώ ο ίδιος συνεχίζει τα ταξίδια.

Όσο λείπει ,αφήνει στο πόδι του το Μελέτιο Πηγά, ο οποίος ανορθώνει την Εκκλησία στην Αλεξάνδρεια, όπου υπήρχε ένας εξαθλιωμένος και αγράμματος κλήρος .

Ο Μελέτιος Πηγάς, γράφει πολλές φορές στο Σίλβεστρο και τον απειλεί ότι θα φύγει αν δεν επιστρέψει στη βάση του και τα καταφέρνει παροδικά μόνο, γιατί ο Σίλβεστρος φεύγει και ξαναφεύγει . Ο Πηγάς, αναχωρεί για την Κωνσταντινούπολη και ο Σίλβεστρος, γέρος πια πηγαίνει στη Λίνδο της Ρόδου, όπου μετά από λίγο φτάνει και ο Μελέτιος. Εκεί μαθαίνει ότι ήδη είχε ανακηρυχθεί επίσκοπος και ο Σίλβεστρος του ζητά να παραλάβει το θρόνο. Ο Πηγάς αν και δεν ήθελε, κάνει το χατίρι του πνευματικού του, αρνείται ωστόσο την χειροτονία ως αντικανονική και επιστρέφει στην Αλεξάνδρεια ως πατριαρχικός έξαρχος. Ο Σίλβεστρος πεθαίνει στο μετόχι της μονής Σινά στη Λίνδο το 1590 και στις 5 Αυγούστου του ίδιου έτους εκλέγεται Πατριάρχης ο Μελέτιος Πηγάς.





ΜΕΛΕΤΙΟΣ ΠΗΓΑΣ - Άτακτο παιδί, σοφός άνδρας

Μια από τις μεγαλύτερες μορφές της Ορθοδοξίας. Γεννήθηκε το 1549 στο Χάνδακα από πλούσιους γονείς οι οποίοι πιθανότατα κατάγονταν από τον ερειπωμένο σήμερα οικισμό Παγανιανά, κοντά στον Αγιο Θωμά , και είχαν το επώνυμο Παγανάκη, το οποίο ο Εμμανουήλ (μετέπειτα Μελέτιος) άλλαξε όταν πήγε στη Βενετία για σπουδές.

Ο Εμμανουήλ, ήταν ένα ζωηρό παιδί και πολλές φορές κινδύνεψε να σκοτωθεί λόγω της ζωηράδας του. Μεγαλώνοντας όμως, γινόταν εντελώς διαφορετικός. Σπούδασε αρχικά κοντά στο Μελέτιο Βλαστό και στη συνέχεια, Θεολογία, Νομική και Ιατρική στη Βενετία και το Πατάβιο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, όμως δεν πήρε ποτέ το πτυχίο του καθώς η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία επέβαλλε στους Ορθοδόξους να ομολογήσουν πίστη στον Πάπα για να τους δώσει επιστημονικό τίτλο.

Ο Πηγάς φεύγει με πολλές γνώσεις από την Ιταλία αλλά βαθιά πικραμένος και έρχεται στη Μονή Αγκαράθου όπου τον κάνει μοναχό ο τότε ηγούμενος Σίλβεστρος . Στη συνέχεια αναλαμβάνει τη διεύθυνση του Ελληνικού Σχολείου στο Ηράκλειο , διακρίνεται σε όλο το νησί για τα κηρύγματα του εναντίον των ενετών και φεύγει το 1579 διωκόμενος από το Λατίνο αρχιεπίσκοπο για τη μονή Σινά. Ένα χρόνο αργότερα θα συναντηθεί με το Σίλβεστρο και όπως προαναφέραμε, τον διαδέχεται το 1590, στον Πατριαρχικό θρόνο.

Πολλοί συγγραφείς αναφέρουν ότι ο Μελέτιος, δεν ήθελε να γίνει Πατριάρχης, ούτε καν πρωτοσύγκελος αλλά συμπονούσε τον Σίλβεστρο με τον οποίο είχε βαθιά πνευματική σχέση.

Ολόκληρη η Ορθόδοξη Εκκλησία του Ευαγγελιστή Μάρκου, είχε τότε μόλις εφτά ναούς ενώ στην Αλεξάνδρεια υπήρχε ο ναός του Αγίου Σάββα. Από τη στιγμή που έφτασε στην Αλεξάνδρεια ως αρχιμανδρίτης και ως το τέλος της σύντομης ζωής του ως Πατριάρχης, πρόσφερε τεράστιες υπηρεσίες στη δευτερόθρονη εκκλησία, ιδρύοντας σχολεία, χτίζοντας ναούς και κηρύττοντας την ομόνοια την αγάπη, την ευσέβεια. Το ήθος και η μόρφωση που είχε, καθρεπτίζονταν σε όλο του το έργο, κοινωνικό, θεολογικό ή εθνικό.

Για μια τριετία, από τις αρχές του 1586 ως τι τέλος του 1588 παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη , όπου η κατάσταση δεν ήταν καλύτερη από αυτή στην Αλεξάνδρεια. Οι λόγοι του στο ναό της Παμμακαρίστου επέκριναν τις πλάνες, τις δεισιδαιμονίες και τις εκτροπές. Μιλούσε εκτός από Ελληνικά, Λατινικά, Ιταλικά, Αραβικά, Εβραικά και Συριακά.



Η Κρήτη

Το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας εξακολουθούσε να βρίσκεται σε δυσχερή θέση λόγω οικονομικών προβλημάτων και δυσβάσταχτων χρεών. Ο Τούρκος ηγεμόνας της Αιγύπτου, απαίτησε 3000 χρυσά νομίσματα ως φόρο τα οποία ο Μελέτιος δεν έδωσε με αποτέλεσμα οι Τούρκοι να λεηλατήσουν το Πατριαρχείο και ο Μελέτιος να γλιτώσει από σίγουρο θάνατο. Τότε, αποφάσισε να ζητήσει τη βοήθεια των Κρητικών. Το 1591, έστειλε επιστολή στο Χάνδακα και μετά από λίγο καιρό οι συμπατριώτες του έστειλαν οικονομική βοήθεια.

Ο Πηγάς, έμεινε σταθερός στις θέσεις του, ήταν πάντα πολέμιος των Ιησουιτών και επελήφθη για να συμφιλιωθούν οι επίσης γνωστοί ιεράρχες της Ορθοδοξίας Γαβριήλ Σεβήρος και Μάξιμος Μαργούνιος ο οποίος προσπαθούσε να δικαιολογήσει το filioque και κατηγορούνταν ως λατινόφρων από το Σεβήρο. Το 1598, ασχολείται με το σιναϊτικό και το κυπριακό πρόβλημα τα οποία ταλαιπώρησαν για πολλά χρόνια την Ορθοδοξία.

Ο Πηγάς είχε ενοχληθεί τουλάχιστον δύο φορές από τη στάση του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιερεμία Β και του το είχε δείξει στέλνοντας του επιστολές. Η μία ήταν όταν παρακράτησε για ένα διάστημα οικονομική βοήθεια των Ρώσων και η άλλη, όταν ανακήρυξε το μητροπολίτη Ρωσίας Πατριάρχη σε μια επίσκεψη του στη Μόσχα. Ο Πηγάς, αν και δεν διαφωνούσε, γιατί πίστευε στη δύναμη των Σλάβων ορθοδόξων, αντέδρασε γιατί δεν τηρήθηκε ο κανόνας, δηλαδή δεν ελήφθη η απόφαση από τη σύνοδο. Τελικά πήγε στο Φανάρι, το πρόβλημα λύθηκε και ο ίδιος έστειλε δώρο στο νέο Πατριάρχη την ράβδο του προκατόχου του Ιωακείμ.

Ο Πηγάς, ξεκουραζόταν ελάχιστα καθώς τα προβλήματα σε όλο τον ανατολικό κόσμο ήταν πιεστικά. Παράλληλα, δέχτηκε προσωπικά πλήγματα καθώς η μητέρα του, ο αδελφός και η αδελφή του που μόναζαν στο Αγιο Γεώργιο στο Κάιρο πέθαναν από λοιμό. Το μόνο πρόσωπο που του απέμεινε ήταν η αδελφή του Βενέτα η οποία ήταν μοναχή στο Χάνδακα και η οποία πέθανε επίσης μερικά χρόνια αργότερα το 1596. Ο αδελφός της επικύρωσε τη διαθήκη της με την οποία άφηνε την περιουσία της σε ευαγή ιδρύματα και τίμησε με οφίκια τους κληρικούς που την κήδεψαν.

Στα τέλη του 1595, πέθανε ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως και ο Μελέτιος δέχτηκε πολλές πιέσεις για να αναλάβει το θρόνο. Όπως αναφέρουν πολλές πηγές, δεν τον ενδιέφερε το αξίωμα και πίεζε το Μαργούνιο και το Σεβήρο να αποδεχτούν το θρόνο αλλά δεν πήρε απάντηση. Πατριάρχης εξελέγη ο Ματθαίος και στη συνέχεια ο Γαβριήλ ο οποίος πέθανε πολύ σύντομα. Καθώς ο Μελέτιος έφτανε στο Φανάρι, ο από Αθηνών Θεοφάνης Καρύκης, πληρώνοντας 6000 χρυσά νομίσματα στο σουλτάνο έγινε Πατριάρχης αλλά έμεινε στο θρόνο μόλις ένα μήνα γιατί πέθανε ξαφνικά.

Οι πιέσεις στον Μελέτιο επανήλθαν και τότε δέχτηκε να αναλάβει τοποτηρητής μέχρι να βρεθεί κατάλληλο πρόσωπο για τη διαδοχή. Εμεινε εκει 20 μήνες και επιδόθηκε σε μεγάλους αγώνες για να ανυψώσει το ηθικό του κλήρου και του λαού. Ίδρυσε δικαστήριο στο οποίο κατέφευγαν τελικά και οι Τούρκοι, έκανε εράνους στη Ρωσία για να μειώσει τα υπέρογκα χρέη του Πατριαρχείου, οικοδόμησε νέο πατριαρχικό οίκο, το ναό του Αγίου Δημητρίου , επέλυσε έριδες στο Άγιο Όρος κλπ.

Στο τέλος του 1598, φανερά εξασθενημένος, (αφήνοντας το θρόνο στον Ματθαίο Β) έφυγε για την Αλεξάνδρεια και επιδόθηκε στην πνευματική καλλιέργεια των Αράβων.

Και νωρίτερα αλλά και τώρα ο Πηγάς παρενέβαινε σε θέματα της Κρήτης

Όπως για παράδειγμα για να λυθει η διαφορά για το εάν έπρεπε να παντρεύονται οι κληρικοί που χήρευαν λόγω λοιμού και συμφώνησε με αυτό αλλά οι ιερείς δεν μπορούσαν να ιερουργούν. Παρενέβη επίσης για να σταματήσει η λατινική προπαγάνδα στο νησί και ο εκλατινισμός των κατοίκων .

Ο Μελέτιος, ενδιαφέρθηκε για την Ορθοδοξία σε όλο τον κόσμο, ιδρύοντας σχολεία παντού ενώ έστειλε στην Πολωνία και την Ουκρανία το νεαρό τότε Κύριλλο Λούκαρι για να οργανώσει τις αντιδράσεις έναντι των ουνιτών.

Όταν πια αισθανόταν ότι πλησίαζε το τέλος, κάλεσε κοντά του τον Κύριλλο, με μια επιστολή που αποτελεί και διαθήκη, τον έχρισε διάδοχο του και δύο μέρες μετά πέθανε σε ηλικία 52 ετών.





ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΛΟΥΚΑΡΙΣ - Πατριάρχης μόλις 30 χρόνων

Ο Κύριλλος Λούκαρις, είχε ήδη μια σημαντική διαδρομή στην υπεράσπιση της Ορθοδοξίας , όταν ανέλαβε σε ηλικία μόλις 30 ετών το θρόνο της Αλεξάνδρειας και είχε αρχίσει να αποκτά φανατικούς εχθρούς μεταξύ των καθολικών οι οποίοι του δημιούργησαν τεράστια προβλήματα στην μετέπειτα πορεία του και προκάλεσαν με τις συκοφαντίες τους, το μαρτυρικό θάνατο του.

Ο Κύριλλος γεννήθηκε στο Ηράκλειο το 1572, μαθήτευσε κοντά στον Μελέτιο Βλαστό και συνέχισε τις σπουδές του στη Βενετία και την Πάδοβα. Επιστρέφοντας στην Κρήτη, εκάρη μοναχός στη μονή Αγκαράθου (σύμφωνα με τον Στ Ξανθουδίδη διετέλεσε ηγούμενος της Αγκαράθου) και το 1593, έφυγε για την Αίγυπτο προσκεκλημένος του Μελετίου Πηγά και έγινε διάκονος, πρεσβύτερος και αρχιμανδρίτης και έφυγε αμέσως για την Πολωνία όπου πρωτοστάτησε στον αγώνα κατά των Ουνιτών, αναπτύσσοντας φιλίες και με Διαμαρτυρόμενους ,γεγονός που θα του κοστίσει αργότερα.

Ως Πατριάρχης Αλεξανδρείας, επιτελεί αξιόλογο ανακαινιστικό έργο, συγκεντρώνει χρήματα με εράνους σε ορθόδοξες χώρες για την πληρωμή των χρεών του Πατριαρχείου ,ιδρύει και ανακαινίζει ναούς, περιθάλπει πάσχοντες και επιλύει τα προβλήματα των Εκκλησιών στο Σινά και την Κύπρο όπου μεταβαίνει προσωπικώς.

Το 1612, μεταβαίνει στη Πόλη μετά την εξορία του Πατριάρχη Νέοφυτου ο οποίος ζούσε έκλυτο βίο και πλούτιζε σε βάρος του Πατριαρχείου και αναλαμβάνει επιτηρητής,. Οι άλλοι ιεράρχες που φοβούνταν μην καταλάβει οριστικά το θρόνο, δωροδόκησαν το Μεγάλο Βεζύρη και όταν αυτός διαπίστωσε ότι ο Κύριλλος δεν επρόκειτο να του δώσει χρήματα, βοήθησε στην εκλογή του Τιμόθεου στο θρόνο.



Στην Πόλη

Ο Λούκαρις, ταξιδεύει στη Βλαχία, το 1616 επιστρέφει στην Αλεξάνδρεια όπου ο λαός αποδεκατίζεται από μια φοβερή επιδημία. Με συνεργάτες τους Μάξιμο Μαργούνιο, Μάξιμο τον Πελοπονήσου και τον Γεράσιμο Σπαρταλιώτη προσπάθησε να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που προέκυπταν από την επιδημία και τους διωγμούς των Τούρκων.

Το 1620, πεθαίνει ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως και η σύνοδος είτε για να αποφύγει σκανδαλώδη διαχείριση είτε για να σταματήσει την απροκάλυπτη επέμβαση του Καθολικισμού, εξέλεξε Πατριάρχη τον «επ’ αρετήν και σοφίαν διαβόητον Κύριλλον» ο οποίος αναλαμβάνει καθήκοντα σε ένα γνώριμο περιβάλλον, με φανερές τις συνέπειες του τριακονταετούς πολέμου που έχει αρχίσει 10 χρόνια πριν στην Ευρώπη. Οι πρεσβευτές των αντιμαχόμενων κρατών προσπαθούν να προωθήσουν τα συμφέροντα των χωρών τους δημιουργώντας φιλίες και σχέσεις βασισμένες κυρίως στον άφθονο χρυσό.

Οι ραδιουργίες, οι συκοφαντίες και οι συνωμοσίες υπήρχαν παντού, στην Πολιτική (Τούρκων και Ευρωπαίων) και στις Εκκλησίες. Οι Καθολικοί ανασύνταξαν τις δυνάμεις τους και έστρεψαν εναντίον του ακόμα και τα Ελληνόπουλα του Κολλεγίου του Αγίου Αθανασίου της Ρώμης.

Ο Λούκαρις καθαιρείται πέντε φορές από το θρόνο, εξ αιτίας αυτών των ραδιουργιών και επανέρχεται. Στα θλιβερά αυτά γεγονότα, πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξε ο Κύριλλος Κονταρής, μητροπολίτης Βεροίας ο οποίος συνεργαζόταν με τους Ιησουίτες.

Ο Λούκαρις, αγοράζει το 1627 ένα τυπογραφείο και με βασικό συνεργάτη τον Νικόδημο Μεταξά εκδίδουν χρήσιμα διδακτικά κείμενα αλλά και αντιπαπικά άρθρα, γεγονός που οδηγεί στο αποκορύφωμα του φθόνου και της έχθρας. Γενίτσαροι κατέστρεψαν το τυπογραφείο και ο Πατριάρχης, διασώθηκε με τη μεσολάβηση του Βέλγου πρέσβη ο οποίος έκρυψε στο σπίτι του και τον Νικόδημο.

Ένα άλλο σημείο αιχμής για να κατασυκοφαντηθεί ο Λούκαρις ήταν οι σχέσεις που είχε κατά καιρούς με Προτεστάντες. Το 1629 του αποδίδεται η συγγραφή ενός καλβινικού βιβλίου η λεγόμενη «λουκάρειος απολογία» που οδήγησε για τέταρτη φορά στην αποκαθήλωση του. Την πενταετία 1632-1637, επανέρχεται αλλά εξορίζεται και πάλι για σύντομο διάστημα και τη θέση του καταλαμβάνει ο επίσης Κρητικός Αθ.Πατελάρος.

Το 1637, οι Ιησουίτες που δεν μπορούν να ανεχθούν άλλο τον Κύριλλο συνεργαζόμενοι με τον Κονταρή, τον κατασυκοφαντούν στον σουλτάνο ότι εξεγείρει τους Έλληνες και τους Τάταρους και έτσι συλλαμβάνεται, φυλακίζεται στο φρούριο της Λαιμοκοπίας όπου στις 27 Ιουνίου 1638 στραγγαλίζεται. Η σορός του ρίχτηκε στη θάλασσα και βρέθηκε από ψαράδες οι οποίοι τον έθαψαν στη Νικομήδεια.

Ο Σουλτάνος, που κατάλαβε αργότερα, ότι είχε πέσει θύμα παραπληροφόρησης , «πλήρωσε» με το ίδιο νόμισμα τον Κονταρή .

Ο «Καλβινισμός» του Λούκαρι θα απασχολήσει τέσσερις συνόδους οι οποίες θα τον καταδικάσουν! Όμως όπως σημειώνει ένας από τους σημαντικότερους ερευνητές και συγγραφείς ο Ζαχ. Τσιρπανλής «Τον Πατριάρχη , δεν θα τον καταδικάσει καμιά πράξη της Ορθοδοξης Εκκλησίας»





ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΣΠΑΡΤΑΛΙΩΤΗΣ - Ο αθόρυβος ποιμενάρχης

Ο διάδοχος του Κύριλλου Λούκαρι στο Πατριαρχείο Αλεξάνδρειας, ο Γεράσιμος Σπαρταλιώτης, ήταν επίσης Κρητικός, αλλά δεν γνωρίζουμε την ακριβή καταγωγή του ούτε το μοναστήρι από όπου προερχόταν. Βρισκόταν στην Αίγυπτο από την εποχή του Μελέτιου Πηγά και υπηρέτησε ως κληρικός και τον Λούκαρι. Το 1620 έγινε Πατριάρχης και συνέδεσε το όνομα του με την μεταφορά της ελληνικής παροικίας του Καϊρου από τη βρώμικη συνοικία του Χάρετ ελ Ρουμ και την ανακαίνιση του πατριαρχικού ναού του Αγίου Νικολάου.

Ο Κρητικός ιεράρχης, κυβέρνησε με ζήλο κα φροντίδα παραμένοντας στην Αίγυπτο για μεγάλα χρονικά διαστήματα, παρά τις επιδημίες και τις κακουχίες. Οι λόγοι του μεταφράζονταν στα αραβικά για τους αραβόφωνους χριστιανούς από τον Ιωάννη Διόδιο ο οποίος έγινε αργότερα Πατριάρχης. Ο Γεράσιμος Σπαρταλιώτης, ήταν πολυγραφώτατος ιεράρχης και οι επιστολές του προς τον τσάρο, τον Πατριάρχη Μόσχας, την τσαρίνα και ιεράρχες σε όλη την Ορθοδοξία αποτελούν σημαντική πηγή ειδήσεων.

Το 1633, και ενώ είναι γέρος πια και ετοιμάζεται να αποχωρήσει, παραγγέλνει στην Κρήτη (τότε Κρήτη ήταν το Ηράκλειο) στον Ιωάννη Καλονά, μια εικόνα της Σταύρωσης για το ναό του Αγίου Νικολάου «ομοίαν με της Τριμάρτυρης, ως και της Αγίας Αικατερίνης …ταις οποίαις πολλά μου ταις επαινέσασι…»

Λέγεται πως το κύρος των δύο προγενέστερων συμπατριωτών του, και η φήμη τους ως Οικουμενικών, στάθηκε αφορμή να μην γίνει γνωστός ο κορυφαίος αυτός ιεράρχης.