Εκατομμύρια χειρόγραφα της ιστορίας της Κρήτης και της καθημερινής ζωής από το 1272 μέχρι το 1975, σπάνιες φωτογραφίες και γκραβούρες, πίνακες ζωγραφικής, παλαίτυπα από τον 15ο αιώνα, 250.000 τόμοι βιβλίων, 300.000 εφημερίδες, 500 τίτλοι περιοδικών, 1.650 ώρες με σπάνιο οπτικοακουστικό υλικό.
Οι υψηλού επιπέδου εκδόσεις της φτάνουν τους 135 τίτλους, εκτός από τα 25 τεύχη του φιλολογικού- ιστορικού περιοδικού «Παλίμψηστον».
Η Κρήτη (χάρη στη Βικελαία) κατέχει το μοναδικό παγκοσμίως προνόμιο να έχει το αρχείο των κατακτητών της για τους σχεδόν 7 αιώνες σκλαβιάς (Ενετοκρατία 1272-1669, Τουρκοκρατία 1669-1898) αλλά κι αυτό της διοίκησης στη γερμανική κατοχή. Κι έτσι να μπορεί να μελετά την ιστορία της.
Ανάμεσα στα αρχεία των χειρογράφων (εγγράφων) είναι αυτά των Ενετών Δουκών της Κρήτης, της τουρκικής διοίκησης και των καδήδων, των οθωμανικών δικαστηρίων και της δημογεροντίας, τα αρχεία των κρητικών επαναστάσεων από το 1821, τα πρακτικά των συνεδριάσεων της βουλής και οι αποφάσεις του Αρμοστή και των κυβερνήσεων την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας, το αρχείο της γερμανικής κατοχικής διοίκησης, του γραμματέα του ΕΑΜ, του δήμου Ηρακλείου από το 1882 και πολλά άλλα.
Ανάμεσα στις 50 και πλέον σπουδαιότερες βιβλιοθήκες είναι αυτές του Δ. Βικέλα, του Γιώργου και της Μαρώς Σεφέρη, της Έλλης Αλεξίου και του Μάρκου Αυγέρη, του Φιλεκπαιδευτικού και του Γυμνασίου.
Iσως ορισμένοι έχουν την πλάνη ότι η Βικελαία είναι απλώς μια συνηθισμένη, μεγάλη έστω, βιβλιοθήκη της πόλης του Ηρακλείου. Ίσως αυτή η πλάνη να υπάρχει και στους παράγοντες της πόλης, ελάχιστοι από τους οποίους έχουν επισκεφτεί τη Βιβλιοθήκη, εκτός φυσικά από την τελετή των εγκαινίων των διάσπαρτων κτιρίων όπου σήμερα λειτουργεί, όταν βρέθηκαν εκεί μαζί με τις τηλεοπτικές κάμερες… Η Βικελαία δεν έχει μόνο εκατοντάδες χιλιάδες τίτλους βιβλίων. Έχει τα αρχεία της ιστορίας της Κρήτης από τον 13ο αιώνα, παλαίτυπα (η πρώτη μορφή των βιβλίων) από τον 15ο αιώνα, περιοδικά και εφημερίδες από τις αρχές του 19ου αιώνα, διοργανώνει – όταν την αφήνουν!- παγκοσμίου ενδιαφέροντος συνέδρια και εκθέσεις, όπως αυτές με τα έργα του Δομίνικου Θεοτοκόπουλου (1990), τις Εικόνες της Κρητικής Σχολής (1993), τα πορτρέτα Φαγιούμ (1998), το παγκόσμιο Φιλοσοφικό Συνέδριο, ενώ επί χρόνια λειτουργεί τα Εργαστήρια Ελευθέρων Σπουδών. Παράλληλα έχει προχωρήσει σε 135 εκδόσεις βιβλίων υψηλού επιπέδου και εκδίδει το φιλολογικό – ιστορικό περιοδικό «Παλίμψηστον». Ας δώσουμε μια εντελώς συνοπτική περιγραφή των θησαυρών της για να κατανοήσουμε για τι ακριβώς μιλάμε.
Σήμερα η βιβλιοθήκη της Βικελαίας αποτελείται από σχεδόν 50 επιμέρους μεγάλες βιβλιοθήκες και πολλές άλλες μικρότερες. Οι τόμοι των βιβλίων της, μόνο στο τμήμα των μη δανειζομένων βιβλίων, υπερβαίνουν κατά πολύ τις 200.000, ενώ στο δανειστικό και στο παιδικό τμήμα υπάρχουν άλλοι 35.000.
Στην ευθύνη της έχει, μια από τις πρώτες εκδόσεις στην ιστορία, το έργο «Κωμωδίαι» του Αριστοφάνη, που εκδόθηκε στη Βενετία το 1498, ενώ από τον 16ο αιώνα υπάρχουν αρκετά έργα, όπως «Περί του Πελοποννησιακού πολέμου», του Θουκυδίδη (1564), «Άπαντα», του Αριστοτέλη (1550), το «Λεξικό» του Σουΐδα (1544), «Turcograecia» Martino Crusio» (1584) κ.α.
Ανάμεσα στις βιβλιοθήκες, με μερικές χιλιάδες βιβλία η καθεμία, είναι του Δημ. Βικέλα, των Γιώργου και Μαρώς Σεφέρη, της Έλλης Αλεξίου και του Μάρκου Αυγέρη, του Στέργιου Σπανάκη, του μητροπολίτη Θεόδωρου Τζεδάκη, του περίφημου Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ηρακλείου, του Γυμνασίου Ηρακλείου, του Ιωάννη Λυμπρίτη, του Στέφανου Ξανθουδίδη, του μάρτυρα δημάρχου Μηνά Γεωργιάδη, του Ελευθερίου Πλατάκη, του Νίκου Γιανναδάκη, του Ανδρέα και της Μαρίας Καλοκαιρινού, του ποιητή Άρη Χατζηδάκη, του Γεωργίου Γρατσέα, του στρατηγού Ιωάννη Αλεξάκη, του Γιώργου Ανεμογιάννη, του αντιστασιακού Νίκου Βασιλάκη, καθώς και δεκάδες άλλες με πολύτιμα και σπάνια βιβλία. Τελευταία αποκτήματα η βιβλιοθήκη του αείμνηστου αρχαιολόγου Μανόλη Μπορμπουδάκη, που αποτελείται από σχεδόν 1.700 τόμους σπάνιων βιβλίων, και του θεολόγου Νικολάου Ζευγαδάκη, από 500.
Στο τμήμα εφημερίδων και περιοδικών υπάρχουν περισσότερες από 300.000 εφημερίδες, που είναι δεμένες σε 5.000 και πλέον τόμους, και πάνω από 500 τίτλοι περιοδικών από το 1821. Μεταξύ αυτών οι πρώτες ελληνικές εφημερίδες, «Τα Ελληνικά Χρονικά» (Μεσολόγγι, 1824-25), «Γενική Εφημερίς της Ελλάδος» (Ναύπλιο, 1826-27), «Χρόνος» (Ναύπλιο, 1833), ακόμη «Εφημερίς της Κυβερνήσεως» (Αθήνα 1833-1864) και δεκάδες άλλοι τίτλοι ιστορικών εφημερίδων του 19ου αιώνα (Εφημερίς των Αγγελιών, Ημέρα, Αιών, Μέλλον της Πατρίδος, Νεολόγος Κωνσταντινουπόλεως, Κλειώ, Ρωμηός, Εστία, κ.α.).
Ανάμεσα στις εφημερίδες που εκδόθηκαν στην Κρήτη, είναι η πρώτη στην ιστορία «Βακάι Γκιρίτ» (Κρητικά Γεγονότα), που κυκλοφόρησε η αιγυπτιακή διοίκηση το 1831, απʼ την οποία αποκτήθηκαν πρόσφατα τα τεύχη της περιόδου 1832-33, η «Κρήτη», που από το 1866 εξέδιδε η τουρκική διοίκηση, η «Κρήτη» που κυκλοφόρησε ως εφημερίδα των επαναστατών το 1867. Επίσης «Μίνως», που κυκλοφόρησε το 1880, «Νέος Ραδάμανθυς», «Νέα Εβδομάς», «Ηράκλειον», «Το Θέρισσο», που εξέδωσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος στο Θέρισσο το 1905, όλα τα τεύχη της επίσημης εφημερίδας της Κρητικής Πολιτείας και των Γενικών Συνελεύσεων της ίδιας περιόδου και δεκάδες άλλοι ιστορικοί τίτλοι. Και φυσικά όλες οι σύγχρονες εφημερίδες του Ηρακλείου.
Ανάμεσα στα περιοδικά, ο προεπαναστατικός «Λόγιος Ερμής», που εξέδιδε από το 1811 ο Άνθιμος Γαζής, η «Πανδώρα», η «Κρητική Στοά», τα «Κρητικά Χρονικά» κ.α.
Τα αρχεία από τον 13ο αιώνα
Ιδιαίτερα εντυπωσιακά είναι τα ιστορικά αρχεία, που καλύπτουν την περίοδο από το 1272 μέχρι και φτάνουν μέχρι και μετά τη χούντα, στη μεταπολίτευση. Ένα σημαντικό μέρος περιλαμβάνει σπάνιες φωτογραφίες και γκραβούρες.
Το Βενετσιάνικο Αρχείο, που αποκτήθηκε από τη μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας, περιλαμβάνει περίπου 500.000 σελίδες αρχειακού υλικού της περιόδου 1272 – 1669, σε μικροφίλμς. Πρόκειται για τα αρχεία, των δουκών της Κρήτης, των συμβολαιογράφων κ.α.
Το Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου, στο οποίο επί δεκαετίες εργάστηκε ο Νικόλαος Σταυρινίδης, καλύπτει την περίοδο 1656-1900 και συμπεριλαμβάνει εκατομμύρια πρωτότυπα χειρόγραφα. Σʼ αυτό φυλάσσονται 409 χειρόγραφοι Κώδικες, 63.500 συμβόλαια, 211 τόμοι με διάφορα έγγραφα, πάνω από 100 τόμοι με οθωμανικά βιβλία και εφημερίδες, 9 φάκελοι με δικαστικές αποφάσεις, οθωμανικές όλα της περιόδου της τουρκοκρατίας, καθώς επίσης δεκάδες χιλιάδες μεταφρασμένα έγγραφα, είτε του μεταφραστικού γραφείου, μέχρι το 1933, είτε, στη συνέχεια του Ν. Σταυρινίδη.
Πιο συγκεκριμένα το Τ.Α.Η. αποτελείται, μεταξύ άλλων, από 409 χειρόγραφους κώδικες, καλλιτεχνικά αραβουργήματα, ο καθένας από τους οποίους συμπεριλαμβάνει από 150-485 σελίδες. Πρόκειται για τους Ιεροδικαστικούς Κώδικες, τους Κώδικες του Εφκαφίου.
Στο Τ.Α.Η. υπάρχουν ακόμη δεκάδες χιλιάδες έγγραφα των συμβολαιογράφων της περιόδου 1879-1899. Ανέρχονται σε περίπου 63.500 συμβόλαια της εποχής. Υπάρχουν, ακόμη, 9 φάκελοι με πρακτικά των δικαστηρίων, 15 τόμοι με πιστοποιητικά των δικαστηρίων, 13 τόμοι του Πρωτοδικείου Ειρηνοδικείου, 115 τόμοι των Βιβλίων Υποθηκών πολλών δήμων του νομού Ηρακλείου της περιόδου 1881-1896 και 42 τόμοι απʼ τα Βιβλία Μετεγγραφών δήμων επίσης του νομού Ηρακλείου.
Ένα άλλο τμήμα του Τ.Α.Η. αφορά σε 43 τόμους του υλικού της Μικτής Επιτροπής Ανταλλαγών Ελλάδας – Τουρκίας, 26 τόμους βιβλίων διαφόρων υπηρεσιών της τουρκικής διοίκησης, 75 τόμους με διάφορα βιβλία, λεξικά, παλιά κοράνια του 18ου αιώνα, καθώς και εκπαιδευτικά εγχειρίδια που τυπώθηκαν στην Κρήτη από το 1860 μέχρι το τέλος της τουρκοκρατίας και χρησιμοποιήθηκαν για την εκπαίδευση των μουσουλμάνων του νησιού. Επίσης εφημερίδες που κυκλοφορούσαν στην Κρήτη, στα οθωμανικά.
Το Αρχείο της Δημογεροντίας Ηρακλείου (1858-1900) περιλαμβάνει 400.000 έγγραφα που αφορούν στους χριστιανούς του Ηρακλείου.
Το Αρχείο του Δήμου Ηρακλείου, στο οποίο περιλαμβάνονται 760.000 σελίδες εγγράφων της περιόδου 1882-1947 κι άλλοΙ 97 τόμους με τα πρακτικά των συνεδριάσεων, τις αποφάσεις του δημοτικού συμβουλίου, κ.λπ. μέχρι 1975.
Τα Κατοχικά Αρχεία, που περιλαμβάνουν δεκάδες χιλιάδες έγγραφα της περιόδου 1941-1945 και αφορούν σε επιμέρους αρχεία τόσο της γερμανικής κατοχικής διοίκησης όσο και της Αντίστασης. Η πιο μεγάλη ενότητα αποτελείται από τα 28.000 έγγραφα της τοπικής γερμανικής διοίκησης, ενώ μια άλλη ενότητα είναι 4.000 έγγραφα του στρατιωτικού διοικητή Ανδρέα Νάθενα, κατά την αποχώρηση των Γερμανών. Παράλληλα υπάρχουν τα αρχεία του γραμματέα του ΕΑΜ Νικολάου Σακλαμπάνη, του καπετάνιου του ΕΛΑΣ Στρατή Βολουδάκη, του ιστορικού και δημοσιογράφου Ιωάννη Μουρέλλου, με έγγραφα και φωτογραφίες της περιόδου, του Νίκου Βασιλάκη με πλούσιο αρχειακό υλικό για το ΕΑΜ, τον ΕΛΑΣ, την ΕΠΟΝ, το ΚΚΕ, την αντίσταση, τον εμφύλιο. Κι ακόμη μικρότερες συλλογές του Γεωργίου Πετρακογιώργη, του Γεωργίου Κάββου, του Εμμανουήλ Αγγελάκη, του Ιωάννη Ακουμιανάκη, του Ευάγγελου Παπατσαράκη και άλλων πολλών.
Το Κρητικό Αρχείο, που παραχώρησε σε ψηφιακή μορφή η Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, με περισσότερες από 200.000 σελίδες εγγράφων της περιόδου από το 1822-1898, τα περισσότερα από τα οποία αφορούν στην επανάσταση 1866-69. Ανάμεσα στα ψηφιοποιημένα έγγραφα είναι όλες οι αποφάσεις των γενικών Συνελεύσεων των Κρητών, από το 1866, κείμενα όλων των μεγάλων επαναστατών της Κρήτης (π.χ. Κόρακα, Μάντακα, Χατζημιχάλη Γιάνναρη κ.α.), του Ελευθερίου Βενιζέλου, του Ι.Κ. Σφακιανάκη, Αντωνίου Μιχελιδάκη.
Ψηφιοποιημένο αντίγραφο της Επιτροπής Αμύνης Αρχανών, για την περίοδο 1897-98, με πολλές εκατοντάδες έγγραφα.
Εκτός από τις παραπάνω μεγάλες αρχειακές ιστορικές ενότητες υπάρχουν τα αρχεία των Ελευθερίου Πλατάκη, του Οικουμενικού Πατριάρχη Μελετίου Μεταξάκη, του Στέργιου Σπανάκη, του ποιητή Γεωργίου Σαραντάρη, του Gerola. Υπάρχουν ξεχωριστά αρχεία με έργα πολλών Κρητικών ζωγράφων, επίσης αρχιτεκτονικών σχεδίων, των ποιητών Μηνά Νικηφοράκη και Μάνου Ελευθερίου, του πνευματικού συλλόγου «Λόγος και Τέχνη».
Υπάρχει, επίσης το κλειστό αρχείο του πρώην δημάρχου Μανόλη Καρέλλη, της νεολαίας του ΚΚΕ εσωτερικού Ε.ΚΟ.Ν. Ρήγας Φεραίος και το τοπωνυμικό αρχείο.
Επίσης βρίσκεται τώρα σε εξέλιξη η διαδικασία παράδοσης και παραλαβής των παλιών αρχείων του Βενιζελείου Νοσοκομείου.
Από την έρευνα κορυφαίων επιστημόνων στις αρχειακές συλλογές της η Βικελαία έχει εκδώσει πολλούς τόμους με σπουδαία ιστορικά έργα.
Εκτός από τα έγγραφα αρχεία, υπάρχουν τα οπτικοακουστικά, τα οποία επεξεργάζεται το αντίστοιχο τμήμα και στα οποία υπάρχουν περισσότερες 650 ώρες μαγνητοσκοπημένου και 1.000 ώρες ηχητικού υλικού, με καταγραφές σπάνιων εκδηλώσεων, ομιλιών, μαρτυρίες αγωνιστών και λογίων της Κρήτης, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν βρίσκονται σήμερα στη ζωή.
Αυτή είναι, πολύ συνοπτικά, η Βικελαία. Μια σπουδαία πηγή γνώσης και πολιτισμού.

