Επί τινάς ημέρας γαλήνη και ησυχία απεκοίμιζε τους εν Ηρακλείω κεκλεισμένους Οθωμανούς, και μάλιστα μετά τας αυστηράς και εντόνους παραστάσεις των κυβερνητών των ξένων πλοίων προς αυτούς. Αλλʼ αίφνης σκότος βαθύ τους εσύγχισε, και ουδείς ηδυνήθη να εμποδίση και αναχαιτίση τας βαρβάρους ορμάς των. Η επιθυμία προς αρπαγήν και η δίψα του χριστιανικού αίματος εκέντησεν αύθις την αιμοβόρον καρδίαν του θηρίου. Όθεν χθες 14 Φεβρουαρίου ημέραν Τετάρτην και ώραν 2 μ.μ. εξήλθον περί τους 100 τουρκοκρήτες προς το μέρος του Γάζη και Σκαφιδαρά, ένθε υπήρχον ποίμνια χριστιανικά προς βόσκησιν, σκοπούντες να διαρπάσωσιν αυτά. Αλλʼ εννοηθέντες υπό των ολίγων εκεί ευρισκομένων ποιμένων και γεωργών χριστιανών απεκρούσθησαν, άνευ ουδεμιάς βλάβης των χριστιανών. Αλλά μετά παρέλευσιν μιας ώρας εξήλθον του Ηρακλείου υπερχίλιοι οθωμανοί εν οις πλείστοι ιππείς και επιτίθενται εκ νέου των χριστιανών, οίτινες εν τω μεταξύ ειδοποιήσαντες και τα πλησίον χωρία υπερέβησαν τον αριθμόν των 200.
Η ολιγάριθμος αύτη δύναμις των χριστιανών αντεπεξήλθε κατά των βαρκαρικών ορδών μετʼ απιστεύτου ανδρείας και καρτερήσεως. Ο γενναίος αρχηγός του Μαλεβυζίου και Τεμένους ευρισκόμενος, ως προηγουμένως σας έγραψα, εν Καλεσσίοις και ειδοποιηθείς εγκαίρως, έσπευσε εκ των πρώτων μετά των υπʼ αυτόν εθελοντών εν τω πεδίω της μάχης, παροτρύνων τους πάντας να δεικνύωσιν εις τους αρχαρίους εθελοντάς και λοιπούς την τέχνην της προφυλάξεων από των εχθρικών σφαιρών, και ενθαρρύνων αυτούς εις το ιερόν έργον των. Η μάχη εγίνετο λυσσωδεστέρα. Αι φωναί και ύβρεις των οθωμανών προς ημάς ηκούοντο καθαρώς. Εις απόστασιν πεντήκοντα βημάτων περί το τέλος συνεπλάκημεν, εγκαταλείψαντες και προχώματα και τα άλλα τα χρησιμεύοντα ως τοιαύτα. Ο κρατών την σημαίαν Δημήτριος Βλάχος εκ Καλάμου της Αττικής καταγόμενος και έχων κυριολεκτικώς πτερά εις τους πόδας, εις τόσην μικράν απόσταση έφθασεν από των οθωμανών, ώστε βροχηθόν έπιπτον γύρω εις τους πόδας του και τους περί αυτόν, αι σφαίραι. Οι οθωμανοί μας έλεγον υβρίζοντες. - Αχ! μωρέ γκιαούριδες, αυτή την πατσαβούρα θα την βάλλωμε στα σ....
Απαντώντες δε εις αυτούς ας έλθουν να την πάρουν, εφώναζον. Αλλάχ. Αλλάχ, δεν υπάρχει μωρέ πλειά Τουρκιά όλοι θα χαθήτε. Η μπάλαις (σφαίραι) των γκιαούριδων έχουνε φαρμάκι και όπου δώσουνε πλειό κανείς δεν γιατρεύεται. Ούτω, ενώ το δεξιόν κέρας των χριστιανών κατετρόπωσε κατά κράτος τους οθωμανούς ους αι σφαίραι του “Γκρά” και του “Σασεπώ” εδεκάτιζαν, μη προφθάνοντας ουδέ τους νεκρούς αυτών να παραλάβωσι, το αριστερόν υπό τους οικείους αρχηγούς των πέριξ χωρίων Καλέσσα και Βούτες εποίει θραύσιν εις τας τάξεις των εχθρών. Προσποιηθέντων των χριστιανών υποχώρησιν οι οθωμανοί ώρμησαν ως τυφλοί κατόπιν των, αλλά χριστιανοί κεκρυμμένοι εντός χαράδρας εξήλθον αίφνης εκ των όπισθεν και ούτω οι οθωμανοί ετέθησαν μεταξύ δύο πυρών, εκεί δε ήτο ο καιρός να χορταίνη τις κρέας. Σφαίρα και σώμα έπιπτε κατά γης. Όπου λόγχη εξήστραπτε και ένα “ωχ” ηκούετο.
Τέλος επελθούσης της νυκτός τα συντρίμματα της δόξης του εστεμμένου δολοφόνου απεσύρθησαν εντός του Ηρακλείου αριθμούντα πλείστα θύματα.
Πόσοι εφονεύθησαν
Εκ των ημετέρων 2 εφονεύθησαν, ο Βασίλειος Καστρινάκης λαβών σφαίραν κάτωθεν του αυχένος επί της δεξιάς ωμοπλάτης ήτις διατρυπήσασα την καρδίαν εισεχώρησεν μέχρι του αριστερού πνεύμονος, ο δε έτερος Μιχαήλ Μαρταράκης εκτυπήθη κάτωθεν του ομφαλού περί τα 8 εκατοστά και εξήλθεν όπισθεν του μηραίου οστού. Έτεροι δε τρεις επληγώθησαν αλλʼ ελαφρώς. Ούτω είχομεν χθες μίαν των λαμπροτάτων μαχών των γενομένων εν Κρήτη άνευ πολλών θυμάτων, διότι λαβόντες οι Οθωμανοί τοιούτον διδακτικόν μάθημα, αμφιβάλω αν επιχειρήσωσι να εξέλθωσι του λοιπού του Ηρακλείου.
Κατά την ομολογίαν παλαιών αγωνιστών η συναφθείσα μάχη δεν εγένετο ουδέποτε εν Κρήτη και αν οι χριστιανοί ήθελον να εισήρχοντο εντός της πόλεως. Την ανδρείαν ιδίως των εθελοντών οίτινες δεν είχον ουδέ τον δάκτυλόν των να προφυλάξωσί που, εθαύμαζον άνδρες οίτινες ανετράπησαν εντός της πυρίτιδος και γνωρίζοντες τι θα είπη πόλεμος τουρκοκρητός.
Οι διακριθέντες κατά την μάχην
Άξιος, βεβαίως συγχαρητηρίων είνε ο γενναίος αρχηγός Νικ. Θειακάκης, όστις πλειστάκις διεκινδύνευσε, παροτρύνων τους πάντας, επίσης ανδρείαν απαράμιλλον έδειξαν οι υιοί αυτού Γ. Θειακάκης υπολοχαγός του ελλην. στρατού, Βασίλειος τελειόφοιτος της Ιατρικής και Ιωάννης, οίτινες πάντες ομού συναπετέλουν ούτως ειπείν, το φόβητρον των Οθωμανών. Επίσης ανδρείαν απίστευτον έδειξαν ο Γ. Τσαγκαράκης εκ Κρουσώνος, Κ. Κοσμαδάκης εκ Καλεσσών και ο Κυρ. Μπαπουκάκης εκ Κρουσσώνος, όστις όχι τώρα μόνον έδειξε τοιαύτην ανδρείαν αλλά και εις προηγουμένας μάχας παρελθόντων χρόνων την αυτήν ανδρείαν και καρτερίαν ψυχής έδειξεν. Ιδίως επαινείται διά την ψυχραιμίαν του.
Συνεπεία των χθες συμπλοκών έστειλαν προς ημάς τας εσωκλείστους διακοινώσεις:
Προκήρυξις των Ναυάρχων
εις τους κατοίκους
της Νήσου Κρήτης
Οι Ναύαρχοι και ανώτεροι Κυβερνήται των Ναυτικών Δυνάμεων, οίτινες σταθμεύουσιν εις τα παράλια της Κρήτης αντιπροσωπεύουσι δε τας ευρωπαϊκάς Δυνάμεις ήτοι την Γερμανίαν, Αγγλίαν, Αυστρίαν, Γαλλίαν, Ιταλίαν, Ρωσσίαν καθιστώσι γνωστόν εις τους κατοίκους Κρήτης ότι η περί την νήσον αυτών παρουσία προς ουδέν άλλο σκοπεί ειμή προς την καθησύχασιν της χώρας και την εν αυτή επαναφοράν της τάξεως μέχρις ότου δια συνεννοήσεως μεταξύ των ας αντιπροσωπεύσουσι Μεγάλων Δυνάμεων δοθή η αρμόζουσα λύσις εις το Κρητικόν ζήτημα.
Ο Διεθνής στόλος έλαβεν υπό την άμεσον αυτού προστασίαν τας πόλεις των Χανίων, τον Κόλπον της Σούδας και την μεταξύ των δύο τούτων μερών υπάρχουσαν προς συγκοινωνίαν κοιλάδα της Ρεθύμνης, του Ηρακλείου και της Σιτείας προ των οποίων σταθμεύσουσι πολεμικά πλοία.
Οι Ναύαρχοι όμως σκοπεύουσι να αντιταχθώσιν ωσαύτως κατά πάσης εχθροπραξίας ήτις θα ελάμβανε χώραν ενώπιον πολεμικού τινος αυτών πλοίου και εις οιονδήποτε σημείον της Νήσου.
Είνε επιθυμητόν προς το συμφέρον αυτής της ανθρωπότητος όπως εισακουσθή η πρόσκλησις αυτών, συνιστώσι δε μεγάλως εις τους κατοίκους της Κρήτης να επανέλθωσιν εις την τάξιν διαβεβαιούντες τούτους ότι η λύσις θα είνε δια πάντας τοσούτον ικανοποιητική και ταχεία όσον άμεινον οι Κρήτες συμμοφωθώσιν εις τας αφιλοκερδείς ταύτας συμβουλάς.
Εν Χανίοις τη 11/23 Φεβρουαρίου 1897.
Οι Κυβερνήται των Διεθνών Ναυτικών Δυνάμεων
Ο Γερμανός κυβερνήτης Κέλνερ, ο Άγγλος υποναύαρχος Χ. Χάρις, ο Αυστριακός υποναύαρχος Χίνκ, ο Ρώσσος υποναύαρχος Π. Ανδρεωφ, ο Γάλλος υποναύαρχος Εδ. Ποτιέ, ο Ιταλός αντιναύαρχος Ν. Κανεβάρο.
ΗΡΑΚΛΕΙΟΝ 14/26 Φεβρουαρίου 1897
Προς τον αξιότιμον κύριον Αριστ. Κόρακα
και λοιπούς Αρχηγούς του Χριστιανικού λαού
Αξιότιμοι Κύριοι
Συνεπεία των σημερινών εκ παρεξηγήσεων λαβουσών χώραν συμπλοκών ο Άγγλος πλοίαρχος αξιότιμος κ. H. Grenfele έκαμεν εντόνους παραστάσεις εις τον Διοικητήν Ηρακλείου Τεφήκ πασσάν και απήτησε παρʼ αυτού συμφώνως με τα νόμιμα τωνέν ανακωχή ευρισκωμένων ίνα διʼ εγγράφου προς με ως προέδρου του προξενικού σώματος δώση εξηγήσεις και δηλώση επισήμως ότι θέλει σεβασθή την στρατιωτικήν ζώνην αυστηρώς. Συνάμα σας στέλλω και αντίγραφα της προκηρύξεως των εξωχοτάτων κυρίων Ναυάρχων των Μεγάλων Δυνάμεων ίνα συμμορφωθήτε προς αυτήν. Επίσης εν αντιγράφω σας διαβιβάζω το έγγραφον του Διοικητού.
Μεθʼ υπολήψεως
Ο Υποπρόξενος της Αγγλίας
και πρόεδρος του Προξενικού σώματος
Λυσίμαχος Καλοκαιρινός
ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΩΡΑ
11 1/2 π.μ.
Φήμη διεδόθη ότι γενομένης χθες εν Αρχάναις μάχης, αφονεύθησαν 4 εκ των αρχηγών των χριστιανών, Αναγνωστάκης, Πανασανός, Αϊνικολιώτης και ο Τσικριτσής και εις υιός αρχηγού Καπετανάκης λεγόμενος. Ταύτα διαδίδονται, δεν γνωρίζομεν αν είνε βέβαιον και διά τούτο το γράφω μετʼ επιφυλάξεως.
ΤΑ ΕΝ ΗΡΑΚΛΕΙΩ
Συνέχεια της προηγουμένης μάχης - Παρασπονδία Οθωμανών. - Νεκροί και τραυματίαι. - Ετέρα συνέντευξις των αρχηγών μετά των κυβερνητών των ξένων πλοίων
εν Γεφυρακίοις
ΑΓΙΟΣ ΜΥΡΩΝ, 16 Φεβρουαρίου
Το της προηγουμένης μάχης τρόπαιον των χριστιανικών όπλων, δεν άφησεν ως φαίνεται ησύχους τους αγάδες μας. Χθες λοιπόν κατά την αυτήν ώραν ως και της προηγουμένης, επετέθησαν αύθις καθʼ ημών, διότι γνωρίζουσιν ότι εάν επιχειρήσωσι επιδρομήν προ μεσημβρίας και δώσωσι καιρόν εις τους χριστιανούς να συναθροισθώσι, αι καταστροφαί των θα είναι ανυπολόγιστοι.
Κατά την θέσιν Κολυβά υπάρχει μετόχιον, απέχον μίαν (1) ώραν του Ηρακλείου και συνορεύον δεξιόθεν μεν μετά του Θειακάκη μετόχιον, (χωρίζονται δε μόνον απʼ αλλήλων διά του ποταμού Βαθειότου) αριστερόθεν δε διʼ ενός έκτεταμένου ελαιοφύτου Αμντή βέη. Ούτω καθίσταται οχυρωτάτη θέσις και λίαν κατάλληλος προς απόκρουσιν οιασδήποτε εφόδου. Κατά την θέσιν λοιπόν αυτήν χθες συνεπλάκημεν αύθις προς αυτούς. Καταλαβόντες την άνω θέσιν πλέον των 500 οθωμανών περί την μεσημβρίαν, ανέμενον τους χριστιανούς οίτινες εξέρχονται ανά τας χαμηλάς τοποθεσίας, χάριν στρατιωτικής επιδείξεως. Κεκρυμμένοι λοιπόν εντός του Κολυβά μετοχίου οι άνω οθωμανοί επετέθησαν εξ απροόπτου περί την 2 μ.μ. ώραν, κατά των κατερχομένων εθελοντών, οίτινες δεν υπερέβαινον τους 150, υπό τον Ν. Θειακάκη. Το πυρ των εχθρόν πυκνόν, κατʼ αρχάς επέφερε σύγχυσιν τινά μεταξύ των ημετέρων, καθʼ ότι αι κατεχόμεναι υπό των ημετέρων τοποθεσίαι, ήσαν άνευ προχωμάτων. Συνελθόντες όμως ευθύς και προφυλαχθέντες όπως ηδύνατο έκαστος, ήρχισαν αντεπεξερχόμενοι κατά του πυρός των βαρβάρων. Μέχρι τις 4 μ.μ. ώρας, η μάχη ήτο αμφίρροπος. Αλλά κατόπιν η τύχη έκλινεν και πάλιν υπέρ ημών. Ολίγον κατʼ ολίγον οι οθωμανοί υπεχώρουν αφίνοντες το έδαφος ελεύθερον εις τους ημετέρους.
Υποχώρησις
των Οθωμανών
Μετʼ ου πολύ όμως καταφθάσαντες και πλείστοι χριστιανοί εκ των πέριξ χωρίων και διπλασιασθέντος του πυρός ημών, οι οθωμανοί ηναγκάσθησαν να υποχωρήσωσι αισχρότατα.
Οι ημέτεροι κατέλαβον, διελθόντες τον Βαθειότην το μετόχιον, το κατεχόμενον υπό των οθωμανών και τας πέριξ τοποθεσίας, οι δε οθωμανοί βοηθούμενοι υπό του πυκνοτάτου ελαιοφύτου και της ήδη επερχομένης νυκτός, εσώθησαν άνευ ως φαίνεται πολλών θυμάτων. Εκ των ημετέρων εφονεύθησαν (2) ο Νικόλ. Τσαφαντάκης εξ Αγ. Μύρωνος (υιός αγωνιστού) και Πατραμάνης εκ Κορφιών και εις έτερος επληγώθη κατά τον βραχίονα. Ούτω διά της χθεσινής μάχης έδειξαν πάλιν οι μεν χριστιανοί τι δύνανται να πράξωσι υπέρ της ελευθερίας αυτών, οι δε οθωμανοί την θρασυδειλίαν των και την αθέτησιν των εις τους κυβερνήτας υποσχέσεων αυτών.
Καθʼ ότι ενώ επί λόγω τιμής είχον υποσχεθή εις τους Κυβερνήτας την αποχήν αυτών από πάσης εχθροπραξίας, χθες έδειξαν την αισχράν διαγωγή των. Ούτω καθ΄εξάστην δίδωσι οι ίδιοι διά της διαγωγής των εις τας Ευρωπαϊκάς Δυνάμεις να εννοήσωσι με ποίους έχουσι να κάμωσι.
Και πάλιν - μετά τας χθεσινάς σκηνάς, οι κυβερνήται των ξένων πλοίων, προσεκάλεσαν τους αρχηγούς εις συνέντευξιν εν Γεφυρακίοις. Η ανακοίνωσις είναι η εξής:
“Συνιστώσι και πάλιν εις τους χριστιανούς φρόνησιν και αποχήν των εχθροπραξιών, δια να είναι δε βέβαιοι ότι και οι οθωμανοί το αυτό θέλουσι πράξει, θέλουσι υψωθή σημαίαι λευκαί, σημεία ανακωχής, εις την θέσιν Γάζη και Μετόχιον Καλοκαιρινού. Ίδωμεν πόσον θα διαρκέση η νέα αύτη υπόσχεσις των οθωμανών.
Η ανακοίνωσις των κυβερνητών
των ξένων πλοίων
Η μάχη των Αρχανών δυστυχώς αληθεύει. Κατʼ αυτήν εφονεύθησαν ο Τσικριτσής και ο Καπετανάκης ο δε Πανασανός επληγώθη εις την χείρα του δε Αϊνικολιώτη η φορβάς εφονεύθη. Πάντες οι άνω έπεσαν εντός ενέδρας στηθείσης παρά των οθωμανών, οίτινες είχον μετεμφιεσθή εις χριστιανούς και κρυβή εις Κάτω Αρχάναις έχοντες ορμητήριον το Σκαλάνι και επικουρίαντον στρατόν. Επετέθησαν δε κατά των χριστιανών των προπορευομένων των λοιπών. Σπεύσαντες οι λοιποί χριστιανοί έσωσαν εκ βεβαίου θανάτου πολλούς εκ των, πρωταγωνιστών, φονεύσαντες 7 οθωμανούς και ζωγρήσαντες 2. Οι οθωμανοί ετράπησαν εις φυγήν. Διαμαρτύρησιν της διαγωγής των οθωμανών επέδωκαν οι χριστιανοί εις τας Μ. Δυνάμεις.
Α.Σ.
(«Εμπρός», Τετάρτη 19 Φεβρουαρίου 1897 )
