Ταυτόχρονα με το υπόμνημα προς το σουλτάνο, οι αντιπρόσωποι των επαρχιών υπέγραψαν και δεύτερο μυστικό υπόμνημα προς τους προξένους των ευρωπαϊκών δυνάμεων Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας, το οποίο, όπως έχει γράψει ο Ιωάννης Μουρέλλος στην «Ιστορία της Κρήτης», δεν δόθηκε για προσυπογραφή σε όλους τους πληρεξουσίους, καθώς δεν είχαν εξουσιοδότηση από τις επαρχίες τους να υποβάλλουν κείμενο και προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Η μυστικότητα της κίνησης θα πρέπει να είχε σχέση με το γεγονός ότι ενώ προς το σουλτάνο οι Κρήτες έθεταν σημαντικά ζητήματα ατομικών ελευθεριών αλλά και φορολογικά, στο πλαίσιο της λειτουργίας της οθωμανικής αυτοκρατορίας, προς τους προξένους έθεσαν ευθέως το θέμα της απελευθέρωσης από τους Τούρκους, με τη μεσολάβηση των μεγάλων δυνάμεων. «Κρίνομεν ορθόν και αναπόφευκτον καθήκον να πληροφορήσωμεν Υμάς, Κ. Πρόξενε, εμπιστευτικώς ότι σύμπας ο χριστιανικός λαός της Κρήτης, διδαχθείς υπό πολυχρονίου πικράς πείρας ευρίσκεται σήμερον εις την πεποίθησιν ότι το μόνον μέσον της πραγματικής βελτιώσεως της τύχης ήθελεν έσθαι το νʼ αποταθή η διοργάνωσις και μετά ταύτα η περαιτέρω διοίκησις της νήσου ταύτης εις την φιλάνθρωπον και πατρικήν μέριμνα των τριών μεγάλων Κυβερνήσεων αίτινες έδωκαν μέχρι τούδε τοσαύτα τεκμήρια συμπαθείας εις τους χριστιανικούς λαούς της Ανατολής», ήταν η κατακλείδα της αναφοράς. Φαινόταν πλέον ξεκάθαρα ποιον προσανατολισμό θα είχε ο αγώνας που ξεκινούσε.
Το μυστικό υπόμνημα προς τους προξένους έχει συνταχθεί την ίδια μέρα με αυτό προς το σουλτάνο.
Αντίγραφον
Κύριε Πρόξενε
Ο Χριστιανικός λαός της Κρήτης αφʼ ού μετά καρτερίας συνεμερίσθη τον άνισον εθνικόν αγώνα μέχρι του 1830, κατέθεσεν τα όπλα κατά προτροπήν των Μεγάλων Κυβερνήσεων της Ευρώπης ελπίζων ότι ήθελε τύχει δικαίας και τακτικής Κυβερνήσεως. Η πείρα επέδειξεν μέχρι τούδε ότι αι ελπίδες του αύται οσημέραι ματαιούνται. Αι παραχωρήσεις αίτινες τω εχορηγήθησαν κατά το 1858, όταν απεδείχθη ότι αι διατάξεις του αποδοθέντος Χάρτου κατά το 1856 υπό το όνομα Χάτι Χουμαγιούν, παρεγνωρίζοντο ενταύθα προφανώς, αι παραχωρήσεις αύται, λέγομεν, καίτοι ασήμαντοι, ουδαμώς εφαρμόζονται. Λαός πένης και απαίδευτος μόλις δυνήθει νʼ ανοικοδομήση την καλύβην του, λαός πιεζόμενος πολυχρονίως υπό θρησκευτικού φανατισμού, επιβαρύνεται μέχρι σήμερον υπό δυσαναλόγων φόρων απορροφόντων και την εσχάτην ικμάδα των μικρών του πόρων, στερείται πολλάκις της απλουστέρας δικαιοσύνης υπό δικαστών μεροληπτών και αμαθών, δεν απολαμβάνει του ελαχίστου μέσου συγκοινωνίας και μεταφοράς των προϊόντων του. Μήτε η δημοσία εκπαίδευσις, μήτε η διακηρυχθείσα ισότης ενώπιον του Νόμου, μήτε η ανεξιθρησκεία, μήτε η ανεξαρτησία των δημοτικών εκλογών, αποτελούσι ποτέ ενταύθα αντικείμενον σπουδαίας τινός μερίμνης, ώστε ο απαθής κρίνων περί της πραγματικής καταστάσεως της Νήσου ταύτης, δύναται να είπη θαρρούντως ότι ο λαός της Κρήτης ευρίσκεται εις πλήρη αμηχανίαν ως προς την υλικήν και ηθικήν ανάπτυξίν του, σύμφωνα με τας πολλάκις και παντοίως διαδηλωθείσας διαθέσεις της Υψ. Πύλης.
Ταύτα εισίν εν συντόμω, Κ. Πρόξενε, τα πρώτιστα αίτια τα οποία προέτρεψαν τον λαόν τούτον να επιφορτίση τους ευσεβάστως υποφαινομένους με την εντολήν να καθυποβάλλωσιν εις τους πόδας του θρόνου του Μεγαλειοτάτου Άνακτος Αβδούλ δια ταπεινής αναφοράς τας εκφράσεις των δεινών του και των πόθων του.
Οι υποφαινόμενοι παρηγγέλθημεν συγχρόνως να κοινοποιήσωμεν ώδε τη υμ. Εκλαμπρότητι αντίγραφον της ρηθείσης αναφοράς. Εναπόκειται δε υμίν, Κ. Πρόξενε, να εκτιμήσητε δεόντως τας ευχάς του λαού τούτου και να τας γνωστοποιήσητε εις την Σεβαστήν Υμών Κυβέρνησιν.
Κρίνομεν ορθόν και αναπόφευκτον καθήκον να πληροφορήσωμεν Υμάς, Κ. Πρόξενε, εμπιστευτικώς ότι σύμπας ο χριστιανικός λαός της Κρήτης, διδαχθείς υπό πολυχρονίου πικράς πείρας ευρίσκεται σήμερον εις την πεποίθησιν ότι το μόνον μέσον της πραγματικής βελτιώσεως της τύχης ήθελεν έσθαι το νʼ αποταθή η διοργάνωσις και μετά ταύτα η περαιτέρω διοίκησις της νήσου ταύτης εις την φιλάνθρωπον και πατρικήν μέριμνα των τριών μεγάλων Κυβερνήσεων αίτινες έδωκαν μέχρι τούδε τοσαύτα τεκμήρια συμπαθείας εις τους χριστιανικούς λαούς της Ανατολής.
Έχομεν την τιμήν να διατελούμεν
Εν Κυδωνία Χανίων τη 14/26 Μαΐου 1866
Ευπειθέστατοι, οι αντιπρόσωποι του Χριστιανικού λαού της Κρήτης
Α. Μανουσογιαννάκης
Κώστ. Βελουδάκης
Παύλος Ανδρ. Μοράκης
Ιωσήφ Βουρδουβάκης
Εμμ. Τζουστάκης
Α. Παππαγιαννάκης
Παύλος Χ. Ντεντιδάκης
Γεωργ. Καρκαβάτζος
Λάμπρος Τζούτος
Εμμ. Βαβουκάκης
Αναγν. Σπαθής
Γ. Γιαννουδάκης
Α. Πανηγυράκης
Μιχ. Α. Σκουλάς
Μάρκος Γιαννουδάκης
Εμμ. Ν. Κρανιωτάκης
Μιχ. Βιστάκης
Στυλ. Πωλιούτης
Α. Κ. Πατακός
Νικολ. Μαντακάκης
Ιω. Κοκκωλάκης
Χ. Μ. Γιανναράκης
Γεωργ. Γαλανάκης
Αναγν. Σταμαθιουδάκης
Στυλ. Κιαντανδρής
Γεώργιος Μανολιδάκης
Ρούσος Κουντουράκης
Εμμ. Τσαπετάκης
Α. Παππαγιαννάκης
Δ. Αναστασάκης
Αναγνωστ. Ι. Τσίχλης
Αναγνωστ. Φουστανελάκης
Νικόλαος Μάρκου Λόγιος
Ιωάννης Σπυριδάκης
Αρτέμιος Γιαταράκης
Σταμ. Ι. Μηλονάκης
Γεωργ. Προεστάκης
Αναγνωστ. Παππαγεωργίου
Γεωργ. Κουντουράκης
Κ. Νικολουδάκης
Νικολ. Γηλιανάκης
Α. Μαντακάκης
Πέτρος Λιβιανάκης
Αντ. Παππαδογιαννάκης
Νικολ. Τροχαλάκης
Αντ. Ζωγράφος
Αναγν. Κολακιδάκης
Χ. Γεωργ. Κοκκινάκης
Γ. Μανούσος
Κ. Γερακιανάκης
Αντ. Χαιρετάκης
Δημ. Παππαδάκης
Ν. Γ. Ανδριδάκης
Α. Χ. Καλοϊδής
Κωνστ. Κοζυράκης
Παππά Χ. Γεώργιος
Εμμ. Γ. Δογαλιδάκης
Α. Τριφόπουλος
Ι.Κ. Σφακιανάκης
Αναγν. Παναγιωτάκης
Ιωσήφ Μανουσογιαννάκης
Ιω. Τριφυτάκης
Αναγν. Γιαννακάκης
Αναγν. Παππαλεξίου
Ανδρ. Καλουδάκης
Ιω. Πολιουδάκης
Νικολ. Πιατοιμίτης
Παντελής Στρατουδάκης
Μ. Μπουμπουλάκης
Σ. Παππαδάκης
Κ. Ν. Βουρβουχάκης
Ελευθ. Αλεξάκης
Ματθαίος Μηλανάκης
Α. Γριφάκης
Μιχ. Τσουδερός
Παναγ. Σεριγάκης
