Με μια αδελφική, ενωτική προκήρυξη των χριστιανών προς του οθωμανούς, τον Απρίλιο του 1866, ουσιαστικά ξεκινούσε το κίνημα της Κρήτης, το οποίο θα εξελισσόταν στη μεγάλη επανάσταση που συγκίνησε ολόκληρο τον κόσμο και καταγράφηκε στην ιστορία από τις πλέον ηρωικές εξεγέρσεις ενός λαού. Οι χριστιανοί ακόμη δεν έθεταν ανοικτά το στόχο της απελευθέρωσης από την τουρκική τυραννία, όμως έδιναν στους Τουρκοκρήτες να κατανοήσουν ότι τα προβλήματα της καταπίεσης, της αβάσταχτης φορολογίας, της ζωής γεμάτης δυστυχία είχαν συνέπειες σε όλο τον πληθυσμό, και στις δύο κοινότητες. «Όταν μία μερίς των Οθωμανών πάσχη, νομίζετε ότι δεν πάσχει και η μερίς των χριστιανών;», έγραφε η Κεντρική Επιτροπή των Κρητών, όπως ονομαζόταν αρχικά η Γενική Συνέλευση, απευθυνόμενη σε οθωμανούς και χριστιανούς. Για να προσθέσει στην ίδια πρώτη προκήρυξη, της οποίας η ημερομηνία και ο τόπος σύνταξης παρέμεινε ασυμπλήρωτος:
«Ενός Θεού πλάσματα, μιας πατρίδος και μιας οικογενείας μέλη, τούτο έχομεν χρέος προς αλλήλους και προς τα αγαπητά μας παιδία, εις τα οποία χρεωστούμεν να δώσωμεν μίαν καλλιτέραν από την ιδικήν μας ζωήν».
Κρήτες συμπατριώται Οθωμανοί και Χριστιανοί!
Ο καιρός της αλληλοσφαγής Χριστιανών και Οθωμανών επέρασε χωρίς επιστροφήν. Ο καιρός ο σημερινός είναι καιρός δικαιοσύνης, καιρός φιλάνθρωπος, καιρός αγάπης και φιλίας. Της ιδίας πατρίδος τέκνα όλοι, μίαν γλώσσαν λαλούντες, τα αυτά ήθη και τα ίδια συμφέροντα έχοντες και εις ένα Βασιλέα υπακούοντες, από κοινού πρέπει να σκεπτώμεθα και σύμφωνοι να εξετάζωμεν ποίον είναι το αληθινόν και κοινόν εις ημάς συμφέρον, δια να εύρωμεν και πού πρέπει και πώς πρέπει, και δια ποίου καλού τρόπου να ζητήσωμεν αυτό. Όταν μία μερίς των Οθωμανών πάσχη, νομίζετε ότι δεν πάσχει και η μερίς των χριστιανών; Όταν εν μέλος του σώματος πάσχη ημπορεί κανείς να είπη ότι το σώμα του έχει υγείαν; Και ποίος Κρητικός Οθωμανός ή Χριστιανός δεν απήντησεν ο εις τον άλλον εις τον ξένον τόπον χωρίς να τον εναγκαλισθή και τον ερωτήση αμέσως δια την αγαπητήν του πατρίδα, την ωραίαν μας αλλά πολυπαθή Κρήτην; Αληθείς λοιπόν οι λόγοι μας∙ άνθρωποι μιας καταγωγής, μιας πατρίδος, μιας καταστάσεως, πρέπει να αγαπώνται, πρέπει να συμφωνώσι. Παλαιά κακά και παλαιαί παρεξηγήσεις, παλαιά πάθη και εκδικήσεις, δεισιδαιμονίαι και προλήψεις αι οποίαι σκοτίζουσι την κεφαλήν ολίγων τινών και μαυρίζουσι την αγάπην ταύτην και εμποδίζουσι την αλήθειαν να φανερωθή και την πρόοδον, ας λείψωσιν από ημάς. Μήπως ο Χριστιανός δεν είναι οικογενειάρχης καθώς ο Οθωμανός ή μήπως ο Οθωμανός δεν έχει καρδίαν όπως ο Χριστιανός; Ανάγκη λοιπόν να λησμονηθώσιν όλα∙ ο δε Θεός ας κρίνη τα πρώτα και ας συγχωρήση τους πταίστας.
Ας είδωμεν πώς ζώσι μεταξύ των οι άνθρωποι του άλλου κόσμου ενώ δεν έχουσι την ιδίαν πίστιν∙ δεν έχουσι κι εκείνοι, καθώς και ημείς, ένα μόνον Θεόν και πλάστην; Ας εξετάσωμεν, καθώς και εκείνοι, δια να εύρωμεν ποίαι είναι αι αφορμαί των μεγάλων δυστυχημάτων, τα οποία όλοι βλέπωμεν ότι μας περιέζωσαν χωρίς να ηξεύρωμεν από πού έρχονται, και ας προσπαθήσωμεν να τας εξαλείψωμεν. Ίσως ημείς οι ίδιοι πταίομεν. Οι οικοκυραίοι δυστυχούσι και τα υποστατικά των δεν τους ζώσιν∙ οι πτωχοί είναι απηλπισμένοι∙ οι γεωργοί δεν ευρίσκουσι χρήματα αν δεν χαρίσωσι τα προϊόντα των ή τα κτήματά των∙ οι έμποροι δεν ημπορούν να βοηθήσωσιν ούτε τους εαυτούς των ούτε άλλους∙ η θάλασσα είναι εις ημάς άχρηστος∙ δια τούτο και οι έξω άνθρωποι δεν μας γνωρίζουσι παρά ως δυστυχείς∙ όλοι δυστυχούμεν, πρέπει να βοηθήσωμεν ο είς εις την δυστυχίαν του άλλου. Ενός Θεού πλάσματα, μιας πατρίδος και μιας οικογενείας μέλη, τούτο έχομεν χρέος προς αλλήλους και προς τα αγαπητά μας παιδία, εις τα οποία χρεωστούμεν να δώσωμεν μίαν καλλιτέραν από την ιδικήν μας ζωήν.
Αλλά δεν ήτο εύκολον να γίνη τούτο. Έπρεπε να ευρεθή ένας τρόπος με τον οποίον να γίνη∙ έπρεπε να δοθή μία αφορμή δια να πλησιάση ο εις τον άλλον, να εξετάση ο εις τον άλλον και τον εαυτόν του, να ειπή καθείς την γνώμην του, δια να έλθη η συμφωνία και να ευρεθή ο τρόπος της θεραπείας του κακού.
Το κίνημα, το οποίον βλέπομεν όλοι και το οποίον οι Χριστιανοί πρώτοι έκαμαν δια να δώσωσιν αφορμήν και εις τους πατριώτας των Οθωμανούς να λάβωσι μέρος εις μίαν πατριωτικήν και ειρηνικήν σκέψιν δι όλα τα ανωτέρω, αυτό το κίνημα είναι ο τρόπος, είναι η πρώτη αφορμή συνεννοήσεως, συμφωνίας και αγάπης, και κανένα άλλον σκοπόν δεν έχει∙ μάρτυρας της αληθωσύνης μας εις τούτο έχομεν το 1858 και το 1860. Ενθυμούμεθα τότε πόσα κακά έκαμαν δια να μας φέρωσιν εις αλληλοσφαγήν. Κανείς ας μη πιστεύση και σήμερον όσα κακά ημπορούν να μας σπείρωσιν οι εχθροί και των δύο μερίδων, οι εχθροί του συμφέροντος και Χριστιανών και Οθωμανών.
Προσκαλούντες σήμερον ο εις τον άλλον, ο Χριστιανός τον Οθωμανόν, εις μίαν πατριωτικήν, ειρηνικήν και αδελφικήν σύσκεψιν δια το συμφέρον όλου του τόπου μας, ας ρίψωμεν καθένας μακράν από τον νουν μας κάθε κακήν ιδέαν, υποψίαν απάτης και φόβον, και ας ελπίζωμεν μετά Θεόν εις την δικαιοσύνην των διοικούντων τον κόσμον και εις τον Βασιλέα ημών∙ ο γέρων οικογενειάρχης και η φιλόστοργος μήτηρ ας κάθηται αναπαυμένη εις τον οίκον της πλησίον των αγαπητών της τέκνων και συγγενών και των τάφων των πατέρων της. Εκείνος δε ο οποίος ήθελε τολμήσει να ταράξη την ησυχίαν του άλλου και να φιλονεικήση την ασφάλειαν, την τιμήν και την περιουσίαν του τυχόντος, ας μάθη ότι εκτός του Θεού υπάρχουσι και άνθρωποι, οι οποίοι εν ονόματι της πατρίδος και της δικαιοσύνης θα τιμωρήσωσιν αυτόν παραδειγματικώς, εις όποιον θρήσκευμα κι αν ανήκη.
Εν……………. Κρήτης, τη ……….. Απριλίου 1866
Η Κεντρική Επιτροπή
