Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη [email protected]
Η αρχή της μεγάλης κρητικής επανάστασης του 1866
Τα πρώτα ντοκουμέντα, τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1866
Εθελοντές όχι μόνο από την Ελλάδα αλλά από όλο τον κόσμο βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του αγώνα, δίνοντας ακόμη και τη ζωή τους για τα δίκαια των Κρητών. Στη φωτογραφία το «Λακωνικόν Σώμα» του Λάκωνα συνταγματάρχη Δημητρίου Πετροπουλάκη, που ήλθε στην Κρήτη τον Δεκέμβριο του 1866, μετά την εθελοθυσία του Αρκαδίου. Το σώμα αποτελείτο από πάνω από 500 άνδρες. Στη φωτογραφία ο Πετροπουλάκης, στο κέντρο με τη φουστανέλα, ανάμεσα στους επιτελείς του. Δεξιά του ο Νίκος Παμπούκης και αριστερά του ο Κώστας Τσάκωνας. Η φωτογραφία υπάρχει στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.
Είναι μια από τις πιο λαμπρές σελίδες των αγώνων των λαών για ελευθερία. Η κρητική επανάσταση 1866-69, στη διάρκεια της οποίας το πιο γνωστό και ηρωικό γεγονός αποτελεί η εθελοθυσία του Αρκαδίου, στις 8 Νοεμβρίου 1866, μπορεί να μην κατέληξε σε θετικό αποτέλεσμα, που δεν θα μπορούσε να είναι άλλο από την απελευθέρωση και την ένωση με την Ελλάδα, αλλά ευαισθητοποίησε και κινητοποίησε τους λαούς όχι μόνο της Ευρώπης, αλλά ολόκληρου του κόσμου υπέρ των δικαίων των Κρητών. Κορυφαίες μορφές της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής, των γραμμάτων και της διανόησης, όπως ο Βίκτωρ Ουγκώ, στάθηκαν στο πλευρό της Κρήτης. Ακόμη και στην πολύ μακρινή Αμερική ή και στην καρδιά της οθωμανικής αυτοκρατορίας, την Κωνσταντινούπολη, συγκροτήθηκαν επιτροπές αλληλεγγύης στον κρητικό λαό. Ο κρητικός αγώνας, που θα έβρισκε την δικαίωσή 30 χρόνια αργότερα, το 1898, και την οριστική 45 χρόνια μετά, το 1913, με την ένωση Κρήτης – Ελλάδας, ξεκίνησε τέτοια εποχή του 1866.
Μετά τον δεκάχρονο αγώνα των Κρητών στη μεγάλη επανάσταση 1821-1830, τους ποταμούς αίματος που συνεισέφεραν για την απελευθέρωση του νησιού και της χώρας, και την άδικη απόφαση των μεγάλων δυνάμεων (ΜΕΔ) στο Λονδίνο να μην επιτρέψουν την ένταξη του νησιού στο νέο ελληνικό κράτος, οι Κρητικοί ουδέποτε σταμάτησαν να αγωνίζονται για την ελευθερία τους και την ένωση με την Ελλάδα. Το 1830, μετά την οριστική αρνητική απόφαση των ΜΕΔ, που ανάμεσα στα άλλα είχε την συνέπεια της άρνησης του πρίγκιπα Λεοπόλδου να αναλάβει τη βασιλεία στο μικρό κράτος εξαιτίας και της μη ένταξης της Κρήτης, το νησί παρέμεινε στους Τούρκους και ο σουλτάνος το παραχώρησε στον αντιβασιλέα της Αιγύπτου Μεχμέτ Αλή, ως επιβράβευση της βοήθειας που του έδωσε στον αγώνα κατά της ελληνικής επανάστασης… Νέα κινήματα ακολουθούν, τα πρώτα μετά τη Συνθήκη του Λονδίνου, με κυριότερο αυτό των Μουρνιών, το 1833, με αιματηρές συνέπειες. Μετά την επιστροφή της Κρήτης στην οθωμανική αυτοκρατορία, το 1840, ακολουθεί η επανάσταση των αδελφών Χαιρέτη και του Βασιλογεώργη, το 1841. Τα κινήματα ουδέποτε σταμάτησαν, καθώς η τουρκική διοίκηση διαρκώς έκανε πιο σκληρή της στάση της. Το 1858 ακολουθεί μια ακόμη επανάσταση, του Μαυρογέννη, με την οποία ο κρητικός λαός διαμαρτυρήθηκε επειδή ο γενικός διοικητής Βελή πασάς δεν εφάρμοζε το Χάττι Χουμαγιούν, το νόμο δηλαδή με τον οποίο υποχρεώθηκε, μετά την ήττα στον Κριμαϊκό πόλεμο (1853-56) να παραχωρήσει ορισμένα προνόμια στους χριστιανικούς λαούς που ήταν σκλαβωμένοι, όπως το δικαίωμα της αναγνώρισης της ιδιοκτησίας και της ανεξιθρησκίας. Μετά το κίνημα το 1858, αντικαθίσταται ο Βελή με τον Σαμή πασά, ο οποίος παραχώρησε ορισμένα προνόμια στους Κρήτες. Με ειδικό φιρμάνι παραχωρήθηκε αμνηστία στους Κρητικούς που ήταν κυνηγημένοι από τους οθωμανούς λόγω της επαναστατικής δράσης τους, επιτράπηκε να φέρουν όπλα, καταργήθηκαν ορισμένοι φόροι, ενώ επισημοποιήθηκε η ανεξιθρησκεία και αναγνωρίστηκαν οι δημογεροντίες, θεσμός που έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διευθέτηση των θεμάτων των χριστιανών και στη διαχείριση της μοναστηριακής περιουσίας.
Για μερικά χρόνια επικράτησε φαινομενική ηρεμία. Ο Ισμαήλ πασάς, που ανέλαβε στη συνέχεια τη διοίκηση του νησιού, άρχισε την παραβίαση των συμφωνηθέντων. Η διοίκησή του έγινε και πάλι αυταρχική, επέβαλε νέους φόρους, ενώ επιχείρησε να αναμειχθεί στο λεγόμενο μοναστηριακό ζήτημα, αρνούμενος να δεχτεί τη διάθεση των περισσευμάτων από τη μοναστηριακή περιουσία για την ίδρυση σχολείων προκειμένου να μορφώνονται τα Κρητικόπουλα, θέση με την οποία συμφώνησε με την ηγεσία της εκκλησίας του νησιού και τον φιλότουρκο μητροπολίτη Κρήτης και μετέπειτα Οικουμενικό Πατριάρχη Διονύσιο.
Ο Διονύσιος, επίσκοποι και ηγούμενοι μοναστηριών αντιδρούσαν έχοντας τη στήριξη του Ισμαήλ, ο οποίος προσπάθησε να αναμιχθεί στο πρόβλημα που αφορούσε μόνο τη χριστιανική κοινότητα. Ο Ισμαήλ ενεπλάκη στην εκλογή των πληρεξουσίων που θα συζητούσαν το θέμα, ακυρώνοντας την ανάδειξη εκείνων που δεν άρεσαν στην τουρκική διοίκηση και φυλακίζοντας τα μέλη της επιτροπής η οποία συγκροτήθηκε με σκοπό να μεταβεί στην Κωνσταντινούπολη και να συζητήσει το θέμα με τον Πατριάρχη.
Πάντως οι Κρήτες βρήκαν την αφορμή σʼ αυτή την παρέμβαση του Ισμαήλ, καθώς ο αγώνας τους στόχευε στην εθνική απελευθέρωση.
Από τον Μάρτιο του 1866 ξεκινούν οι πρώτες επαναστατικές προετοιμασίες, που κορυφώνονται τον Απρίλιο και τον Μάιο. Τον Απρίλιο απευθύνεται η πρώτη προκήρυξη της Κεντρικής Επιτροπής των Κρητών που απευθυνόταν τόσο στους χριστιανούς όσο και στους οθωμανούς, επιχειρώντας να τους αφυπνίσει ενόψει του αγώνα που πλέον ήταν αναπόφευκτος.
Σαν σήμερα, στις 14 Μαΐου 1866, δημοσιοποιείται προκήρυξη προς τους οθωμανούς Κρήτες για κοινές ενέργειες βελτίωσης της διαβίωσης και των δύο κοινοτήτων, ενώ συγκαλείται παγκρήτια συνέλευση πληρεξουσίων των επαρχιών στην Αγία Κυριακή των Μπουτσουναρίων στα Χανιά, για να παρθούν οι αποφάσεις. Αποστέλλεται υπόμνημα στο σουλτάνο με τα αιτήματα των χριστιανών για φορολογικές ελαφρύνσεις, άνοιγμα σχολείων, βελτίωση των δρόμων, γενικότερα μέτρα για τη βελτίωση της καθημερινότητας, υπόμνημα που κοινοποιείται στους προξένους των Χανίων, στους οποίους παραδίδεται παράλληλα χωριστό κείμενο με μια εμπιστευτική παράγραφο που περιλαμβάνει υπαινιγμό για την ανακήρυξη της Κρήτης σε ηγεμονία.
Στις 15 Μαΐου, οι περισσότεροι από τους πληρεξουσίους, μετά τη διάλυση της πρώτης συνέλευσης, παραμένουν και υπογράφουν τρίτο υπόμνημα προς τους βασιλείς της Αγγλίας, της Γαλλίας και τον αυτοκράτορα της Ρωσίας, με αίτημα την απελευθέρωση της Κρήτης και την ένωση με την Ελλάδα. Είναι η αρχή της διαμόρφωσης του εθνικού κινήματος στο νησί. Η συνέλευση μετά από αυτό διαλύεται και παραμένει μόνο μια ολιγομελής επιτροπή, η οποία μετακινείται σε πιο ορεινές περιοχές, αναμένοντας την απάντηση του σουλτάνου.
Στις 17 Μαΐου η επιτροπή απευθύνει προκήρυξη προς τους χριστιανούς κατοίκους καλώντας τους σε ξεσηκωμό. Στις πρώτες επαναστατικές κινήσεις ο Ισμαήλ πασάς απαντά με αλλεπάλληλες απειλητικές προκηρύξεις κατά της Συνέλευσης και συγκεντρώνει μεγάλες δυνάμεις τουρκικού στρατού προκειμένου να χτυπήσει την επανάσταση, που ήδη φουντώνει.
Θυμίζοντας τα γεγονότα εκείνων των ημερών, με τα οποία οργανώθηκε και ξέσπασε η μεγάλη κρητική επανάσταση 1866-69, αναδημοσιεύουμε μερικά από τα ντοκουμέντα των επαναστατών και τις απαντήσεις και τις απειλές του σουλτάνου και της γενικής διοίκησης της Κρήτης. Ανάμεσα σʼ αυτά, είναι οι πρώτες προκηρύξεις προς τους Κρήτες, χριστιανούς και οθωμανούς, προς τον σουλτάνο και τους πρέσβεις των ΜΕΔ, αλλά και της απαντήσεις των οθωμανών, με τις απειλές προς τους χριστιανούς της Κρήτης. Τα ντοκουμέντα που δημοσιεύουμε υπάρχουν στο Κρητικό Αρχείο της Εθνολογικής Εταιρείας, αντίγραφο του οποίου υπάρχει στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, αλλά και στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.
Σημειώνουμε ότι όλη τη σειρά των βασικών εγγράφων ντοκουμέντων είχαμε παρουσιάσει στο διπλό αφιέρωμα με τον τίτλο «Η μεγάλη κρητική επανάσταση 1866-69», που είχε κυκλοφορήσει τον Δεκέμβριο του 2008.
