Της Κατερίνας Μυλωνά
Ο ρόλος που έπαιξαν οι πολεμικές συγκρούσεις στην αρχιτεκτονική των πόλεων αναδεικνύεται μέσα από το βιβλίο του Νίκου Σκουτέλη «Ο πόλεμος χωροτάκτης. Το δίκτυο των πόλεων-οχυρών στο κατά θάλασσαν κράτος της Βενετίας 16ος – 17ος αιώνας».
Η καθηγήτρια στο ΑΠΘ, ιστορικός, κ. Μαρία Αρακαδάκη , αναφέρει πως «Μόνο κάποιος με μυαλό ιστορικού και ψυχή συνθέτη θα μπορούσε να το γράψει. Επίσης είναι πολύ καλογραμμένο, διαβάζεται εύκολα και μου άρεσε ο ευρηματικός τίτλος. Πράγματι ο πόλεμος ήταν (και είναι) χωροτάκτης, δεν υπάρχει αμφιβολία (και το βενετικό stato da mar υπήρξε ένα πολύ αντιπροσωπευτικό παράδειγμα)».
Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με το συγκεκριμένο θέμα;
Είναι τελείως βιογραφικό το ζήτημα. Όταν σπούδαζα Αρχιτεκτονική στη Βενετία γνωρίστηκα με τους ανθρώπους του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών Σπουδών και μέσα από εργασίες μου γνώρισα το υλικό της βιβλιοθήκης. Μου έκανε εντύπωση ότι ενώ υπάρχει πληθώρα υλικού για το μέρος του κτισμένου περιβάλλοντος στη Βενετοκρατία ειδικά που είναι ο χώρος και η περίοδος που ενδιαφέρει εμάς τους Κρητικούς , δεν υπήρχε μια προσπάθεια συρραφής όλων αυτών των πραγμάτων. Υπήρχαν ψηφίδες από αυτό το υλικό διάσπαρτες, κάτι που μου δημιούργησε την ανάγκη να αρχίσω να ασχολούμαι. Είδα ότι το ζήτημα με τις ψηφίδες ιστορίας του κτισμένου περιβάλλοντος αφορούσε όχι μόνο το ελληνικό χώρο αλλά και τη Βενετοκρατία στην Αδριατική, στη Δαλματική ακτή, την παραθαλάσσια περιοχής της Κροατίας. Έτσι, στα μισά της διαδρομής μου ανακάλυψα ότι έχουμε κοινή πορεία με αυτούς τους χώρους και θα ήταν σημαντικό να απλωθούμε και σε αυτές τις περιοχές. Για αυτό το λόγο μιλάμε και για τις βενετικές πόλεις στην ανατολική Μεσόγειο.
Πιστεύουμε ότι δεν έχει ακόμη παρουσιαστεί έργο στο οποίο να ιχνογραφείται μια ολοκληρωμένη εικόνα των κοινωνιών και των χώρων, με τα απαραίτητα δάνεια και ανταλλαγές μεταξύ πολιτικής και οικονομικής ιστορίας, λογοτεχνίας και εικαστικών τεχνών, ιστορικής γεωγραφίας και αρχιτεκτονικής, ικανή να ερμηνεύει και να ζωντανεύει τις ιδιαιτερότητες της εποχής και τη χροιά της καθημερινότητας των ανθρώπων. Αυτή η έλλειψη την οποία επισημαίνουμε αποτελεί το μεγάλο ζητούμενο εκ μέρους των ιστορικών, οι οποίοι «σχετικά με τη θεματολογία και τις μεθόδους έρευνας θεωρούν ότι σήμερα είναι απαραίτητη η αλληλεπίδραση με την θεωρία και η απόδοση γενικών συμπερασμάτων». (Χριστίνα Αγγελίδη) Προσδοκάται η ανάπλαση του μέρους αυτού από το παρελθόν αλλά με τη δυνατότητα η ιστορία να γίνεται φορέας κάποιου νοήματος, ικανού να ερμηνεύει, να μεταφέρει στο παρόν τις πράξεις των ανθρώπων του τότε. Στη σημερινή συγκυρία αναζητούνται λοιπόν ιστορίες που να περιγράφουν «τους τρόπους που οι άνθρωποι οργανώνουν τις σχέσεις τους με το παρελθόν» (Πέτρος Πιζάνιας).
Η έρευνα βασίζεται στο μεγαλύτερο μέρος της στις μέχρι σήμερα ολοκληρωμένες θεματικές μελέτες και στις δημοσιεύσεις αρχειακού υλικού ως επί το πλείστον στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Κροατία, τη Βρετανία, τη Γαλλία και τις Η.Π.Α.. Ειδικά χρησιμοποιήθηκε η βιβλιοθήκη του Ελληνικού Ινστιτούτου της Βενετίας, η Βιβλιοθήκη του μουσείου Correr στη Βενετία, η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ιταλίας στη Ρώμη, η Βικελαία Βιβλιοθήκη του Δήμου Ηρακλείου, η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη στην Αθήνα και η βιβλιοθήκη της Αναγνωστικής Εταιρείας Κερκύρας.
Η Βενετοκρατία δημιούργησε τα δικά της πρωτογενή στοιχεία που δομούν το αστικό γίγνεσθαι και διαμορφώνουν ένα αναγνωρίσιμο προφίλ. Σε άμεσο συσχετισμό με τα μνημειακά αυτά σύνολα ωρίμασαν όλες οι επόμενες φάσεις εξέλιξης των συγκεκριμένων αστικών κέντρων.
Στην ενίσχυση των πόλεων ως προς την αμυντική τους ικανότητα, οι υποδομές του πολέμου προκύπτουν ως χώροι διαβίωσης των κατοίκων που ως εργατικό δυναμικό κάνει την εμπορική–στρατηγική βάση να λειτουργεί αποτελεσματικά. Μπορεί με μια πρώτη ματιά να σχεδιάζεται με γνώμονα την αποτελεσματικότητά τους ως προς την άμυνα, ωστόσο ουσιαστικός στόχος παραμένει η ενίσχυση της ασφάλειας των πλόων και η συνέχεια της βενετικής παρουσίας σε παραγωγικές περιοχές που μπορούν να εξασφαλίζουν την επισιτιστική αυτάρκεια της μητρόπολης. Ο τειχισμός, παρά τον κανονιστικό και ιδιόρρυθμα ʽαναπτυξιακόʼ για τα πράγματα της πόλης ρόλο του, αποκτά με τη σειρά του χαρακτηριστικά δομής υποστηρικτικής και για άλλες λειτουργίες, όπως η αποθήκευση τροφίμων, το εμπόριο, τέλος η κατοικία.»
Βλέπουμε ότι ουσιαστικά πόλεις όπως το Ηράκλειο διαμορφώθηκαν βάσει μιας προσπάθειας να οχυρωθούν .
«Αυτό που σήμερα το βλέπουμε σα μνημειακό σύνολο, το οποίο είναι διασπαρμένο και με πραγματικά μνημεία κάποιας καλλιτεχνικής αξίας, την εποχή που κατασκευαζόταν ήταν έργα υποδομής. Με τον ίδιο τρόπο που εμείς σήμερα κατασκευάζουμε έναν μεγάλο αυτοκινητόδρομο ή λιμάνια, αυτοί κατασκεύαζαν τα τείχη της πόλεως.»
