Από το λαϊκό προσκύνημα στην Αγία Μαγδαληνή

των Χανίων (“Εθνος”, 28 Μαρτίου 1936)



Από την πομπή προς την ταφή (“Εθνος”, 28 Μαρτίου 1936)



Το φέρετρο τοποθετείται στον τάφο, στο Ακρωτήρι. Διακρίνεται και ο τότε Μητροπολίτης Κρήτης Τιμόθεος Βενέρης (“Εθνος”, 30 Μαρτίου 1936)



Βενιζελικοί του Ηρακλείου, με παραδοσιακές φορεσιές, αναχωρούν για την κηδεία (“Εθνος”, 27 Μαρτίου 1936)



Ο Ανθρωπος που εδημιούργησε την ιστορίαν της Ελλάδος επί ένα τέταρτον αιώνος, απέθανε.

Δεν υπάρχει πλέον Εκείνος, που την παρέλαβε μικράν, άσημον, φυτοζωούσαν, περιφρονημένην δια να την μεταβάλη εις υπόδειγμα Κράτους, δια να την μεταμορφώση εις την Μεγάλην Ελλάδα των δύο ηπείρων και των τριών θαλασσών.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο εμψυχωτής, ο γνωρίζων να θέλη και να πραγματοποιή, ο ιεροφάντης της Δράσεως, ο Παράκλητος τόσων και τόσων γενεών, κατάκειται νεκρός!

Το γεγονός, το συγκλονιστικόν γεγονός, φαίνεται απίστευτον σαν κακόν όνειρον, σαν ψέμα. Ο γεμάτος από ζωήν, ο ενσαρκώνων ένα πραγματικόν θαύμα ζωτικότητος εις τα υπερεβδομήντα χρόνια του, ο ακατάβλητος εις ψυχικόν σθένος, που ανθίστατο ακλόνητος εις τα τόσα και τόσα πλήγματα της Τύχης, ως υπερήφανος δρυς, υπέκυψε σήμερον το πρωί εις το μοιραίον.

Οπως τα παλληκάρια του θρύλου, που επάλευαν τον Χάρον εις τα μαρμαρένια αλώνια, όπως ο Διγενής Ακρίτας, επάλαισε και αυτός με τον θάνατον επί ώρας και ώρας. Η καρδιά του, που έπαλλε μόνον δια την Ελλάδα, που εσκόρπιζε γύρω την ζωήν, την πεποίθησηιν, το θάρρος, ηρνείτο να υποταχθή εις την κοινήν μοίραν των θνητών. Από των πρώτων απογευματινών ωρών της χθες μέχρι της πρωΐας της σήμερον παρατείνετο ο επικός αγών. Η Ελλάς παρέστεκεν αγωνιώσα εις την επιθανάτιον κλίνην του, ένας Λαός ολόκληρος παρηκολούθει με αφάνταστον λαχτάρον τας φάσεις της πόλης, ευχαί διάπυροι και ελπίδες, δυστυχώς ολονέν εξασθενούσαι, επτερύγιζον γύρω από τον βαθμηδόν εκπνέοντα, έως ότου εσήμανεν η μοιραία ώρα και ο Γίγας εσωριάσθη μέγας μεγαλωστί...

Δεν είνε δυνατόν να νεκρολογηθή ένας Βενιζέλος όταν τα μάτια πλημμυρίζουν από δάκυρα και η καρδιά κινδυνεύει να σταματήση, όπως και η ιδική του, από το μέγεθος της οδύνης. Ο άνρθωπος, που ερρύθμισε την ζωήν και επί είκοσι πέντε και πλέον χρόνια, που έκαμε Κράτος το τιμάριον του μικροκομματισμού και κυρίαρχον της Ανατολής την Ελλάδα της Μελούνας, είνε πάρα πολύ μεγάλος ακόμη και δια να τον ίδωμεν με τας πραγματικάς του διαστάσεις πριν τον καλύψη στοργικά η ελληνική γη, εις την οποίαν είχε δώση τόσον ζωντανόν, τόσον γόνιμον τον παλμόν της αναδημιουργίας.

Προσωπικότης ισχυρά, η ισχυροτέρα αφʼ όσας ανεφάνησαν εις την ελληνικήν ιστορίαν από αιώνων, επέπρωτο μοιραίως να γίνη μετέωρον ελπίδος, σύνθημα συναγερμού των εθνικών δυνάμεων περί την αδάμαστον θέλησίν του, ζώπυρον εμπιστοσύνης και βραδύτερον σημείον αντιμαχόμενον, σημαία πίστεως και φανατικού ενθουσιασμού και στόχος παθών αμειλίκτων και μίσους ασβέστου. Εμπρός εις τον Βενιζέλον κανείς δεν ημπορούσε να μείνη αδιάφορος, ουδέτερος. Επρεπε να είνε ή μαζί του ή εναντίον του. Θέσις ή Αρνησις. Βενιζελικός ή Αντιβενιζελικός.

Ετσι εγέμισεν ολόκληρον την ζωήν μας, την ερρύθμισεν όπως ήθελε, μας υπεχρέωσε, θέλοντας και μη, ακόμη και νʼ αναπνέωμεν αναλόγως με αυτόν.

Η Ελλάς τον ηκολούθησε μόλις ανέτειλε το άστρον του από τα βουνά της επαναστατημένης Κρήτης. Εδέχθη εις τας αγκάλας της την μεγαλόνησον, ελευθέραν πλέον, ως πρώτον δώρον του και του παρέδωσεν εαυτήν δια να την καταστήση, μετά την επανάστασιν του Γουδί, υπόδειγμα Κράτους, όπου ο χωρικός έλεγεν ότι δεν υπήρχεν ανάγκη από χωροφύλακας, διότι το ποίμνιόν του εφύλαττεν ο Βενιζέλος. Υπό την ανακαινιστικήν του πνοήν συνετελέσθη η Ανόρθωσις, ένας μέγιστος σταθμός εις την νεωτέραν ιστορίαν μας και η Ελλάς, ανακτήσασα την αυτοπεποίθησίν της, με ηνωμένα όλα τα τέκνα της, με ανέπαφην την ζωτικότητα της Φυλής, εξώρμησεν υπό την οδηγίαν του δια να πραγματοποιήση τα εθνικά ιδανικά της. Από την Μελούναν ευρέθη εις την Θεσσαλονίκην, προ του Μοναστηρίου, πέραν των Ιωαννίνων.

Η περίφημος γραμμή του συνεδρίου του Βερολίνου, που ετίθετο ως όριον των πραγματοποιησίμων εθνικών μας επιδιώξεων, είχεν υπερβληθή κατά πολύ, τόσον ώστε να μη πιστεύουν ούτε οι ίδιοι οι Ελληνες ότι είχον κάμη ένα τόσον κολοσσιαίον άλμα.

Πριν όμως ακόμη συνέλθουν από την κατάπληξιν διʼ ό,τι επετέλεσεν υπό την οδηγίαν του Βενιζέλου και με αρχιστράτηγον τον Κωνσταντίνον, νέον άλμα τους έφερεν εις τον Νέστον. Ητο η αληθώς ωραία εποχή της ενιαίας εθνικής ορμής, που εθριάμβευεν.

Αλλʼ εσήμανεν η ώρα της μεγάλης παγκοσμίου συρράξεως - δια την Ελλάδα ευκαιρία να ολοκληρώση την εκπλήρωσιν των εθνικών της πόθων από εκείνας που παρουσιάζονται κάθε χίλια χρόνια εις την ζωήν των Λαών. Και ο Βενιζέλος, ακλόνητος εις τας επιδιώξεις του, πιστός εις την επιταγήν της Ιστορίας, την έφερεν, αφού διεξήγαγε τραχύν εσωτερικόν αγώνα, κατά τον οποίον ηναγκάσθη να διχάση το Κράτος, εις την καρδίαν της Μικράς Ασίας κι έστησε την Κυανόλευκον εντός της Επταλόφου.

Τα όνειρα γενεών επραγματοποιούντο και πέραν ακόμη του ορίου, όπου έφθαναν αι τολμηρότεραι των ελπίδων. Ο ανυπέρβλητος διαπραγματευτής, ο παρέχων την εντύπωσιν εις τον αντίπαλον ότι έδιδεν, ενώ ελάμβανε, κατήγαγε τον θρίαμβον της συνθήκης των Σεβρών. Το μεγαλούργημα της Μεγάλης Ελλάδος υψούτο υπέροχον, ακτινοβόλον ενώπιον της αρρήτου χαράς των ΕΛλήνων και του ειλικρινούς θαυμασμού των ξένων.

Αλλʼ η Μοίρα εφθόνησε το μεσουράνημα της Ελλάδος. Επήλθεν η 1η Νοεμβρίου 1920.... Επηκολούθησεν εντός διετίας η κάθαρσις του δράματος: η κατάρρευσις του μικρασιατικού μετώπου, η καταστροφή, η προσφυγική τραγωδία. Ο Βενιζέλος αυτοεξόριστος εκλήθη να περισώση ό,τι ήτο δυνατόν να περισωθή. Εις την Λωζάννην έδωκε μίαν από τας μεγαλειτέρας, τας κρισιμωτέρας μάχας του πολιτικού του σταδίου και ακόμη μίαν φοράν με την άφθαστον διπωλματικήν ικανότητά του κατώρθωσε νʼ αποτρέψη από την Ελλάδα τας βαρυτέρας εκ των μοιραίων συνεπειών της συμφοράς.

Οποιοσδήποτε άλλος θα κατασυνετρίβετο υπό τα ερείπια της καταρρεύσεως του έργου του, θα κατεβάλλετο από το μέγεθος της ψυχικής οδύνης. Αλλʼ ο Βενιζέλος είχεν ανεξάντλητον ζωτικότητα, εγνώριζε να προσασρμόζεται προς τας δημιουργουμένας περιστάσεις. Από την ακλόνητον πίστιν του προς την Ελλλάδα ήντλησε το θάρρος να επανέλθη εις την πολιτικήν, δια να δημιουργήση εξ όσων είχον περισωθεί ένα μετροφρονέστερον, αλλά στερεόν και τακτοποιημένον οίκον του ελληνικού Λαού. Τον συνεφιλίωσε με τον προαιώνιον εχθρόν του, την Τουρκίαν, και ετέθη με νεανικόν ζήλον επί το έργο της αναδημιουργίας του Κράτους. Αλλʼ η παγκόσμιος κρίσις ημπόδισε την ολοκλήρωσιν της προσπαθείας του, η οποία, εν τούτοις, εσημείωσεν επιτυχίας μοναδικάς εις τα ελληνικά χρονικά.

Και ο Βενιζέλος παρέδωκεν εις τους διαδόχους του μίαν Ελλάδα αναρρωνύουσαν, ικανήν νʼ αντιμετωπίση την νέαν κατάστασιν, όπως διεμορφώθη εκ της εξελίξεως των μεταπολεμικών συνθηκών. Επέπρωτο να μη συνεχίση την προσπάθειάν του. Αυτοεξορισμένος, αποχωρήσας οριστικώς εκ της ενεργούο πολιτικής μετά την προ έτους τραγικήν περιπέτειαν, παρέμεινε πάντοτε ένα τεράστιον εθνικόν κεφάλαιον, μια μεγάλη εγγύησις δια το μέλλον, μια θετική ελπίς καλλιτέρων ημερών...

Η Ελλάς πενθεί βαρυαλγούσα το μέγα τέκνον της, τον μεγαλείτερον Ελληνα εξ όσων εφάνησαν από αιώνων.

Την εδόξασε, την εκράτυνε, την υπερεδιπλασίασε, την κατέστησε Κράτος. Οι Ελληνες, και όσοι ακόμη ήσαν αντίπαλοί του, συνενώνονται τώρα εις το τραγικόν αίσθημα του αναπληρώτου κενού, το οποίον αφίνει η ανεπανόρθωτος απώλεια ενός κυρίου, βασικού στοιχείου του εθνικού οργανισμού των. Πραγματικά απωρφανισμένοι, προσκλίνουν ευλαβώς με δάκρυα ενώπιον του Μεγάλου Νεκρού, που θα παραμείνη ζωντανός εις την ανάμνησιν των καρδιών και Αθάνατος εις το Πάνθεον της εθνικής μεγαλουργίας.

(“ΕΘΝΟΣ”, εσπερινή έκδοση 18 Μαρτίου 1936).