Η “Ακρόπολις” τον επολέμησε. Τον επολέμησεν ίσως σκληρώς-όταν ευρίσκετο εν δυνάμει.
Διότι ο άνθρωπος, επάνω από το κρεββάτι του οποίου πτερυγίζει ο θάνατος εις κάποιο οίκημα Παρισινόν, είχε τας σκιάς του. Είχε τα ελαττώματά του. Είχε τας μεταπτώσεις του ελληνικού ουρανού, εις τα απέραντα πλάτη του οποίου διαδέχεται εξαφνικά η θύελλα την εξαισιωτέραν ηλιοφώτιστον αιθρίαν. Είχε τας αδυναμίας της ελληνικής αυτής φυλής, της βαθύτατα ανθρωπίνης, νευρικής, συναισθηματικής, -ικανής διʼ υπέροχα άλματα και αποτόμους πτώσεις,- καθώς είχεν εις το ακρότατον όλας τας αρετάς της. Τον επολεμήσαμεν, χωρίς ποτέ, ούτε εις τας τραχυτέρας στιγμάς, νʼαρνηθώμεν την αναγνώρισιν εις τας τεραστίας διαστάσεις της προσωπικότητός του.
Κατά την εναίσιμον όμως ώραν αυτήν, όπου ο θάνατος πτερυγίζει επάνω από την πολυκατοικίαν της οδού Μπωζόν, δεν πρόκειται να κάμωμεν κρίσεις ούτε προσθαφαιρέσεις και ισολογισμούς. Μαζί με όλους τους Έλληνας, εχθρούς και φίλους, μας συνέχει η κατάπληξις και το δέος και η συγκίνησις.
Επί τρεις σχεδόν δεκαετηρίδας, η Ελλάς, η ελληνική ζωή, ημείς όλοι, οπαδοί του, φίλοι του, αντίπαλοι, εχθροί του, θαυμασμοί και αφοσιώσεις διάπυροι, αντιθέσεις αδυσώπητοι, εστρεφόμεθα γύρω από τον άξονα του μεγάλου αυτού πρωταθλητού. Είχαμεν συνηθίσει να τον επαινούμεν, να τον κρίνωμεν, να τον επικρίνωμεν, να τον υβρίζωμεν, να τον υμνούμεν,- φρενιτιωδώς. Ητο εις τους αντιπάλους του εξ ίσου απαραίτητος όσον εις τους οπαδούς του. Οι μεν τον είχαν είδωλον,-υψηλόν, μέγα, επιβλητικόν, αιρόμενον, επάνω από την έρημον της μετριότητος όπως τα ιερατικά μνημεία της Αιγύπτου. Οι άλλοι τον είχαν στόχον. Και οι μεν και οι δε αντλούσαν από την κάμινον αυτήν πίστεως, πρωτοβουλίας και ενεργείας, υπόστασιν, ενδιαφέρον, ζωήν. Επί τρεις δεκαετηρίδας, η θρυλική μορφή του, ο άνθρωπος με τας αστραπτούσας διόπτρας, το χαρακτηριστικόν υπογένειον και τον ιστορικόν σκούφον των τελευταίων ετών,- εγέμισε την Ελλάδα. Με δράσιν, με κίνησιν, με γαλβανικόν παλμόν, με δονήσεις, με δημιουργίαν, με δύναμιν ηφαιστειακήν.
Πως να πιστεύσωμεν τώρα- εξαφνικά- τα πένθιμα εκ Παρισίων αγγέλματα; Πώς να πιστεύσωμεν, ότι η πανύψηλος γεραρά δρυς πίπτει; Πώς να πιστεύσωμεν, ότι ο αδάμαστος αγωνιστής,- ο οποίος εκτός των άλλων θα παραμείνη υπόδειγμα ελληνικής αλκής, ζωτικότητος, ευκάμπτου ρώμης,-εκάμφθη; Προχθές ακόμη άγρυπνος και ανήσυχος έστελλεν από την γαλλικήν πρωτεύουσαν υποδείξεις δια την εξωτερικήν μας πολιτικήν. Και μας έλεγαν, ότι ίστατο ειπέρ ποτε σφριγών εξ υγείας.
Πώς να πιστεύσωμεν τώρα εις την πιθανότητα του θανάτου; Ομολογούμεν, ότι ημείς που δεν υπήρξαμεν οπαδοί του αισθανόμεθα να μας σφίγγουν λυγμοί. Και αισθανόμεθα, ότι γύρω οφθαλμοί ελληνικοί δεν μένουν αδάκρυτοι. Αι Αθήναι είχαν χθες την δείλην, το εμβρόντητον πένθος εθνικής συμφοράς,- και οιμωγή διήκε την πόλιν μέχρι των άκρων εκείνων συνοικισμών όπου τον ελάτρευαν ως θεότητα. Και η Ελλάς ολόκληρος από των Θρακικών κάμπων μέχρι των Κρητικών ακτών, όπου και το κύμα ορκίζεται εις το όνομά του, η Ελλάδας ολόκληρος, όση τον ηγάπα και όση τον εμίσει,- εις το άκουσμα ότι: ο Βενιζέλος πεθαίνει, σείεται από αληθή σεισμόν.
Το όνομά του θα σταθή πελώριον ορόσημον εις την εθνικήν ιστορίαν. Παρέλαβε το φθισικόν εκείνο, διαλελυμένον και ανυπόληπτον βασίλειον του 1909, το οποίον ερράπιζεν ο Σεφκέτ, ενώ εσωτερικώς το έδερνεν η αποσύνθεσις, η παραλυτική ρουτίνα, η στείρα λογοκοπία,- και το εξεσφενδόνισεν ως πύραυλον δυνάμεως και αίγλης έως τας εσχατιάς της Ανατολής. Τρόπαια απαράμιλλα εστήθησαν μέχρις εδαφών όπου δεν έφθαναν ούτε τα τραγούδια μας, ούτε αι πτήσεις των τολμηροτέρων ονείρων μας. Η ελληνική λόγχη έλαμψεν ως μετέωρον. Οι εύζωνοι έκαμαν προφυλακάς εις τας πύλας της Βασιλίδος. Είμεθα προηγουμένως διά τον κόσμον ένα αρχαίον ερείπιον, μια σπασμένη κολώνα, με φόντο λίγον γαλανόν ουρανόν. Μια ιστορική ανάμνησις και ένας γεωγραφικός όρος. Πέραν τούτου δεν μας ήξεραν παρά ως μεσίτας, μικρεμπόρους, και διεθνείς επαίτας εκλιπαρούντας από τους ισχυρούς της γης την εθνικήν μας αποκατάστασιν.
Και αυτός μας επέβαλεν εις την έκπληκτον εκτίμησιν της οικουμένης. Και δια μίαν στιγμήν ώρθρωσεν εις δωρικήν πραγματικότητα το λαμπρόν εκείνο όνειρον της αυτοκρατορικής Ελλάδος που είχαν θωπεύσει οι πόθοι πέντε πικρών αιώνων. Εσωτερικώς, έφτησε το ανυπέρβλητον εκείνο πρότυπον της διοικήσεως 1910-18, με τον δημιουργικόν οργασμόν, με την ευρείαν αναμορφωτικήν δράσιν εις όλα τα στάδια, με την ιδεώδη δικαιοσύνην, την ατάρακτον ομαλότητα, την απόλυτον ασφάλειαν, την θείαν ισότητα, την άσπιλον αρετήν,- το πρότυπον εκείνο που θα το ενθυμήται ο τόπος επί μακρόν ως απολεσθέντα παράδεισον.
Υστερα ήλθαν καιροί μαύροι. Θύελλαι, διχασμοί, σπαραγμοί, σφάλματα τραγικά, και η Μεγάλη Ελλάς ετάφη μέσα εις φλόγας και αίματα και εσωτερικώς εκρημνίσθημεν εις αβύσσους κακοδιοικήσεως και αποσυνθέσεως και εξαθλιώσεως.
Ό,τι όμως και αν ηκολούθησεν,- αι μεγάλαι υπηρεσίαι του Ελευθερίου Βενιζέλου προς την πατρίδα παραμένουν αναμφισβήτητοι. Και η ιστορία δεν θα δυσκολευθή να τον κατατάξη, ως εμψυχωτήν, ως γαλβανιστή, ως οδηγόν, ως κορυφαίον άριστοτέχνην της διπλωματικής μαεστρίας, εις την πρώτην σειρά των ηρώων της.
Η αντίδρασις του επροκάλει καθίστα τελευταίως αδύνατον και αντενδεικνυομένην την χρησιμοποίησίν του. Ηναγκάσθημεν και ημείς επανειλημμένως να συστήσωμεν την αυστηράν αποχήν του από κάθε ανάμιξιν. Εγράψαμεν ακόμη, ότι θα έπρεπε να μεταφέρη τα βήματά του έως την χώραν του ανατέλλοντος ηλίου,- διότι τόσον μακρόν έπρεπε να αποσυρθή, δια να μη φθάνη έως εδώ ο πελώριος ήσκιος του ως φάντασμα και αφορμή εξεγέρσεως διά τους αντιπάλους του. Το εγράψαμεν όχι χωρίς ενδόμυχον μελαγχολίαν διά την κατάραν που βαρύνει επάνω εις αυτό το έθνος να αχρηστεύωνται- πολλάκις αναποφεύκτως- οι καλύτεροι αρχηγοί του. Πώς να φαντασθώμεν, ότι εκείνος θα υπερηκόντιζε την υπόδειξιν κατά τόσον μακάβριον τρύπον, δια να αποσυρθή,- αντί της Απω Ανατολής,- εις την αιωνίαν δύσιν και εις το Πάνθεον συγχρόνως της ελληνικής ιστορίας;
Ο Βενιζέλος φεύγει. Ουδέποτε κενόν υπήρξε τόσον κολοσσιαίον και τόσον πραγματικόν. Ας συγκρατήσωμεν την συγκίνησίν μας. Οι ζωντανοί λαοί ποτέ δεν απορφανίζονται. Αλλοι οδηγοί αναπηδούν από τους κόλπους των. Και προχωρούν. Ο Βενιζέλος προσέφερεν υπηρεσίας ανυπερβλήτους προς την Πατρίδα. Δυστυχώς- επειδή ακριβώς ήτο μέγας- την διήρεσεν. Ας ευχηθώμεν όπως ενώπιον του πελωρίου τύμβου επανεύρη η Ελλάς την ενότητά της. Και ας συγκρατήση από την μεγάλην ανάμνησίν του το παράδειγμα προ παντός της αδαμάστου ενεργείας που μας έδωσεν επί τρια τέταρτα αιώνος.
ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ 19-3-1936
