(TΟΥ ΑΠΕΣΤΑΛΜΕΝΟΥ ΣΥΝΤΑΚΤΗ ΜΑΣ)
ΧΑΝΙΑ, 9 Δεκεμβρίου 1898
Δεν θα την λησμονήσω την ημέραν αυτήν καθʼ όλην την ζωήν μου.
Εις λαός ηλευθερούτο. Οι μεγαλόψυχοι πρόμαχοι και αθληταί της μεγάλης ιδέας, ήτις εξέθρεψε τας απʼ αιώνων γενεάς και ην ενεκυμόνησαν αιώνες τόσοι· οι αετοί της Ίδης και των Σφακιανών βουνών, οι υπερήφανοι προασπισταί, ετέλουν τα εγκαίνια του ιερού ναού, ον ιδρύσαντες επί των ερειπίων και δια του αίματος και των οστών των προπατόρων των, καθηγίαζον εν τη σεπτή αυτή ημέρα, τάσσοντες μέσα εις τον άγιον σκοπόν αυτού, εν τίμιον παλλάδιον.
Υπεδέχοντο τον ηγεμόνα των· τον ηγεμόνα τoν σεπτόν ον, θρέμμα ιδικόν της έστελλεν αυτοίς η Ελλάς μήτηρ· και ό,τι ετελέσθη σήμερον επί του αγίου τούτου εδάφους τω αιμάτων και των αγώνων των σεμνών, εάν μη αντελάλησαν εις τα πέρα της γης τα Κρητικά βουνά, πάντως θα ανήγγειλεν ο ουρανός, και θα εσάλπισαν οι άγγελοι, οίτινες τελούσι πάντως εορτήν, όταν το στέμμα της ελευθερίας επιτίθεται επί μετώπου όπερ αλγεινώς καθημαξεν επί αιώνας τόσους της δουλείας και του μαρτυρίου ο ακάνθινος στέφανος.
Η Κρήτη ελευθέρα!
Ελευθέρα πλέον της Μεσογείου η καλή η νύμφη· ελευθέρα η περικαλλής της ελληνικής θαλάσσης Νηρηίς, περιπτυσσομένη μέσα εις τας αβράς αγκάλας της, και σφίγγουσα επί του παρθένου και παλλομένου στήθους της, τον ποθητόν ηγεμονίδην, τον πρόδρομον των πόθων της και των ονείρων της των ασυλλήπτων, την πρώτην ουσιαστικήν ενσάρκωσιν.
Ω! υπάρχουσιν εν τη ζωή στιγμαί ισοδυναμούσαι με αιώνας όλους και ανατέλλουσιν ημέραι, αντιπροσωπεύουσαι ολόκληρον ζωήν, γενεών όλων· είνε αι στιγμαί εκείναι αγιοι, εκείναι αι ημέραι απόσπασμα των παναρχαίων της δημιουργίας ιερών στιγμών και όστις έζησε και εγαλουχήθη διʼ αυτών, ενέκλεισεν εις την ψυχήν του τους παλμούς του παρελθόντος και ενωτίσθη των ονείρων όσα απετέλεσαν τον ιδεώδη κόσμον των γενεών εκείνων, όσαι παρελθούσαι απεσβέσθησαν εις της αιωνιότητος το χάος το απέραντον.
Αι στιγμαί καθʼ ας εις λαός δούλος πανηγυρίζει την ελευθερίαν του, αι ημέραι - ή ημέρα κάλλιον - καθʼ ην κλίνει το γόνυ και αναπέμπει εν μέσω δύο ανευφημιών και ένα ύμνον προσευχής προς τον Θεόν του εκείνη είνε μόνον, ήτις πληροί τους ανωτέρω όρους και ο ζήσας μίαν, ως αυτήν, έζησε διά χιλίας άλλας.
Η 9η Δεκεμβρίου.
Η ημέρα καθʼ ην η Κρήτη υπεδέχετο τον ηγεμόνα της, τον αρραβώνα της ελευθερίας της τον άλυτον, την σφραγίδα της εκπληρώσεως των πόθων της την ιεράν, ήτις έθετο τέρμα εις τα δεινά, όσα εσπάραζον αυτήν από αιώνων· και εφρύαξαν εξ συγκινήσεως τα όρη της και παλμός ευφροσύνης ανέσεισε τα εδάφη της τα πλούσια, και ανεπέμφθη απʼ άκρου εις άκρον της μεγαλονήσου ιαχή χαράς, κραυγή απέραντος αγαλλιάσεως.
- Ζήτω η ελευθερία μας.
- Ζήτω το παιδί του Βασιληά μας!
Ευλογημένη η ελευθερία σου γενναία νήσος· ευλογημένη η Αναγέννησίς σου η σεπτή, και ρόδα μόνον εύοσμα, και στέφανοι χαράς, ας στρώνουσι τον δρόμον σου, και ας κοσμούσι το αβρόν σου μέτωπον, χώρα προσφιλής, θυγάτηρ του Ελληνισμού, καλή σάπψειρος ο τιμιώτερος του στέμματος του βασιλέως των Πανελλήνων, Κρήτη, χώρα των μεγάλων πόθων, των μεγάλων ιδεών.
ΙΙ
Όταν επάτησα το έδαφός της, έκυψα και εφίλησα το χωμα της. Την είχον αφήσει δούλην, και την επανεύρισκον ελευθέραν! Και όταν από της Σούδας, όπου απεβιβάσθημεν ευσεβείς μιας αγίας ημέρας προσκυνηταί, οι ίπποι μας μας έφερον εντός των Χανίων, και είδον τον πυρετόν όστις κατείχε την πόλιν και είδον την ζωήν, ήτις ενέπνεε τα πρόσωπα όλων, και ήκουσα της παλλομένης εκ της συγκινήσεως φωνής των, και ενωτίσθην των ρημάτων της χαράς και της αγγαλιάσεως αυτών, τότε - το ομολογώ - ενόησα τι εσήμαινε πατρίς, τότε ησθάνθην το ρίγος το ιερόν του πατριωτικού ενθουσιασμού διατρέχον τας φλέβας μου, και προσέθηκα τότε εις το ευσεβές προσκύνημά μου και εν δάκρυ φόρον οφειλόμενον προς την μεγαλομάρτυρα ελευθέραν.
Η πόλις ήτο καταστόλιστος. Από της Σούδας και καθʼ όλον τον δρόμον των 6 χιλιομέτρων, όστις οδηγεί προς τα Χανία, κοντοί μυρσινόπλεκτοι δύο μέτρων ύψους, εφ ων αι σημαίαι των 4 Δυνάμεων και της αυτονομίας, και αψίδες καλλιτεχνικαί και τρόπαια και θυρεοί με το μονόγραμμα του πρίγκηπος και πυρετός εργασίας και μέθη ενθουσιασμού και προσπάθειαι υπέρ της τελειοτέρας διακοσμήσεως της οδού. Ειργάζοντο όλοι και διʼ όλα· έβλεπες ιατρόν εδώ πηγνύοντα κοντόν και περαιτέρω δικηγόρον αναρτώντα την σημαίαν· οδοκαθαρισταί επιμελώς απεκάθαιραν την αμαξιτήν οδόν και ελευκαίνοντο των οικιών οι τοίχοι· και εάν ηγνόεις τι συνέβαινε, πάντως εκ των προσώπων θα διεγίγνωσκες, ότι ο λαός εκείνος ετοιμάζεται, διά μέγα τι γεγονός, ου εφάμιλλον δεν είδες έτι.
Ήτο η παραμονή της απʼ αιώνων αναμενομένης ημέρας· η παραμονή της 9ης Δεκεμβρίου.
Μέσα η πόλις, μυρσινόπλεκτος. Η οδός των εμπορικών με συνεχείς αψίδας εκ μυρσινών χλωρών, εφʼ ων σημαίαι της αυτονομίας με τους εξώστας μυρσινοπλέκτους και αυτούς κεκοσμημένους διʼ εικόνων και σημαιών με δύο μεγάλους όβελους εκεί προς την πλατείαν του Σανδριβανίου, παρίστα μαγικόν τι σύνολον. Και περαιτέρω τα Στιβανάδικα καθʼ όμοιον κεκοσμημένα τρόπον, με άμμον λεπτήν καλύπτουσαν το λιθόστρωτον· και ακόμη περαιτέρω το Καλέ-καπισί καταστόλιστον, εορτάσιμον, το Κάλε καπισί, όπου οι Τούρκοι οι πολλοί, όπου εσφάγησαν τόσοι Χριστιανοί πέρυσιν· και οι θόλοι των πυλών της πόλεως και αυτοί εντελώς κεκαλυμμένοι δια μυρσινών, ώστε δεν εφαίνοντο οι λίθοι· και αι κρήναι της πόλεως και όπου υπήρχαν οικοδόμημα, ή ίδρυμά τι, πανταχού σημαίαι καινουργείς, κομψαί των 4 Δυνάμεων και εις το μέσον η Κρητική και μυρσίναι αιωνίως μυρσίναι, δροσεραί, πληρούσαι λεπτού και μαγευτικού αρώματος την ατμόσφαιραν και προσδίδουσαι εις την πόλιν εξόχως εορτάσιμον όψιν και πρωτοτύπως ωραίαν, παρθενικώς ωραίαν, ως τα δάση, αφʼ ων εκόπησαν αι ευωδώσαι μυρσίναι.
Πέραν εις τα πέριξ της Μητροπόλεως και εντός της καείσης συνοικίας, και εκεί διακόσμησις πυρετώδης. Εφρόντιζον να αποκαθάρωσι τα ερείπια της παχείας κόνεως, ήτις τα περιέβαλε, και τα εστόλιζεν με μυρσίνας και σημαίας, τα ερείπια, τα άγια εκείνα ερείπια, και ωκοδόμουν και επʼ αυτών ίνα ανδριάντα δια την ελευθερίαν.
Τι τίμιος ο ανδριάς! πόσον συγκινητική η προπαρασκευή της υποδοχής εις τα μέρη εκείνα!
Πρόσθες έτι εικόνας του πρίγκηπος πανταχού, επί των θυρών των οικιών επί των εξωστών, επί των αψίδων· και εικόνας του βασιλέως και της βασιλίσσης· και ακόμη ενιαχού των ηγεμόνων των 4 προστατίδων Δυνάμεων. Και τας επιγραφάς, τας ωραίας επιγραφάς, απλάς αλλά συγκινούσας, αλλά μεγάλης εννοίας.
Μία έλεγε.
Καλώς το παιδί του βασιληά μας.
Και μία άλλη εκεί επί της πύλης της πόλεως, η μεγάλη, η επίσημος επιγραφή.
“Η ΠΟΛΙΣ ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΥΠΟΔΕΧΕΤΑΙ ΣΕ ΠΡΙΓΚΗΨ!
Η πόλις ελευθέρα. Πόσα δεν λέγει η φράσις αύτη.
Τοιαύτη η όψις της πόλεως· τοιαύτη εν γενικαίς γραμμαίς τοιαύτη εν εικόνι ατέχνω, διότι η περιγραφή η λεπτομερής, η ακριβής αναπαράστασις διά γραφίδος άλλης πλην της του ζωγράφου είνε τι αδύνατον.
Εν συνόλω ήτο τι ασυλλήπτως ωραίον, εν όλον εφʼ ου ην διακεχυμένον κάτι τι μυστηριώδες, κάτι τι διαφεύγον την υλικήν αίσθησιν. Εκείνη η χαρά των ανθρώπων· εκείνος ο γέλως των ο μεταλλικός, η φωνή των η πλαμώδης όταν ωμίλουν, όταν ελάλουν περί της ελευθερίας των - και αιωνίως διʼ αυτήν έλεγον -, κείνη η ευδαιμονία ην ησθάνεσο τριγύρω σου και η χαρά, όλα αυτά, προσέθετον εις την εορτήν, όπως προσέθετεν ο ουρανός ο περιλούων με μέγους ηλιακάς ακτίνας την πόλιν.
Μέχρι βαθείας νυκτός ειργάζοντο όλοι. Είχον καταρτισθή επιτροπαί της διακοσμήσεως της υποδοχής, της πανηγύρεως· εις τας επιτροπάς ήσαν όλοι. Ενωρίς ακόμη είχε περατωθή όλη η διακόσμησις περιελθών προς το εσπέρας όλην την πόλιν, την είδον και εις τας μάλλον αποκέντρους γωνίας στολισμένην.
Εισήρχοντο έξωθεν οι αγρόται κατά χιλιάδας οι γενναίοι μαχηταί, οι λεοντόκαρδοι πρόμαχοι και δημιουργοί της αγίας αυτής ημέρας, απέθεντο το όπλον και ήρχοντο να εορτάσωσι, προσήρχοντο να προσκυνήσωσι το παλλάδιον αυτών να υποδεχθώσι τον ηγεμόνα των, ευ τον θρόνον ωκοδόμησαν δια του αίματος και των οστών των. Ευσταλείς και πάντοτε ωραίοι και αρήιοι το ήθος, αλλά με αποστάζουσαν την γλυκύτητα και την ευτυχίαν τα πρόσωπά των, εισήρχοντο με την σημαίαν του αγώνος των, αδοντες εντόπιους χορούς, με τον λυρατζήν των εις το μέσον. Ήσυχοι, ουδαμώς προκλητικοί, φιλομειδείς δε προς τους περιδεείς τούρκους, ους ητένιζον υπερήφανοι εν τη νίκη των, προήρχοντο εις τους ξενώνας και κατέλυον.
Την νύκτα παννύχιος η πόλις ετέλει πανήγυριν· οι όμιλοι των ορεινών πειρήρχοντο άδοντες, ήσυχοι όμως και έστινον χορούς και τα άσματά των και ο ήχος ο γλυκύς της λύρας των, ετάρασσε τον ύπνον εκείνων όσοι εκοιμήθασαν ενωρίς διά να χαιρετίσωσιν από της χαραυγής την μεγάλην ημέραν.
Το παν ήτο έτοιμον· όλοι τας σημαίας των, τας είχον επισκευάσει. Διότι, ως σας ανεκοίνωσα από χθες, το γνωστόν αύτοθι σήμερα της Κρητικής σημαίας μετεβλήθη υπό των Δυνάμεων και επεκυρώθη, άλλο όμοιον σχεδόν, με την διαφοράν ότι το συμβολίζον την κυριαρχίαν τετράγωνον είνε όλον ερυθρόν και φέρει εις το μέσον αστέρα λευκόν. Η κυρωθείσα και αναπετασθείσα ήδη σημαία, δεν φέρει την χάριν της άλλης. Εκείνος ο αστήρ είνε απαίσιος.
ΙΙΙ
Η ΥΠΟΔΟΧΗ
Από βαθείας έτι νυκτός η πόλις ήτο επί ποδός· με την πρώτην εμφάνισιν της Ηούς εξεχύθησαν έξω εις τους δρόμους οι υπέρ 50,000 άνθρωποι οίτινες είχον συρρεύσει πανταχόθεν της Κρήτης εις τα Χανιά· δύο ή τρία καφενεία μόνον είχον ανοίξει όπου ηδύνασο να πάρης τον πρωινόν καφέν σου· τα πλήθη εσκορπίζοντο έξω της πόλεως κατευθυνόμενα προς την Σούδαν· ολίγοι ήσαν, έφιπποι, ολιγώτεροι επωχούντο και οι πλείστοι πεζοί. Τα μέσα της μεταφοράς σπάνια, ήσαν μυθικώς ακριβά.
Την 6ην πρωινήν ώραν αφίππευον εις την Σούδαν· χαραυγή ακόμη και όμως οι πέριξ αγροί και λόγοι ήσαν κατάμεστοι κόσμου, συρροηδε πυκνή εντός των οδών της πολίχνης και κίνησις έκτακτος των στρατιωτικών αρχών, αίτινες έδιδον τας τελευταίας οδηγίας της υποδοχής.
Αιθριωτάτη η πρωία.
Μετʼ ολίγον ο ανατέλλων ήλιος διεσκόρπισε τα πρωινά αραιά νέφη και εξετυλίχθη ο μαγικός κάμπος των Χανίων και το ευρύ υγρόν επίπεδον του κόλπου, μετέχοντα πανηγυρικής τινος όψως· η οδός όλη Χανίων-Σούδας, ήτο πλήρης κινήσεως, κατέφθασαν δι βαθμηδόν επί τόπου αι αρχαί και συνέρρεε πλειότερον ο κόσμος.
Περιέμενον.
Εις τας 8 ακριβώς τα ορμούνται εν Σούδα Ευρωπαϊκά σκάφη, εχαιρέτισαν την εις τον λιμένα είσοδον της μοίρας, ην απετέλουν αι τέσσαρες Ναυαρχίδες αίτινες έφερον τον αναμενόμενον ηγεμόνα εκ της Μήλου.
Είκοσι και εις κανονιοβολισμοί ερρίφθησαν παρʼ εκάστου πλοίου, και ανυψώθη παρά χρήμα εφ όλων η σημαία της αυτονόμου Κρήτης.
Ουρανομήκεις ζητωκραυγαί την εχαιρέτισαν από ξηράς και θαλάσσης διότι ήσαν πλήρεις ανθρώπων οι πέριξ αγροί και δεκάδες λέμβων διέσχιζον τον γαλήνιον κόλπον φέρουσαι Κρήτας.
Η γαλλική Ναυαρχίς “Bugeaud” θαυμάσιον σκάφος ηγούμενον της μοίρας ηγκυροβόλησε πρώτον· επʼ αυτού επέβαινεν ο Πρίγκηψ.
Εις τον Ναύσταθμον εις την προκυμαίαν του οποίου θα απεβιβάζετο ο Πρίγκηψ, δεν επετρέπετο η είσοδος εις ταπλήθη. Μόνον οι δημοσιογράφοι, οι εν τέλεις και τινες άλλοι, εφωδιασμένοι αρμοδίως με πασπαρτού ηδυνήθησαν να εισέλθωσιν.
Η παράταξις εσχηματίζετο ήδη. Εξ εκάστης Ναυαρχίδος εξήλθε και εις αποβατικός λόχος όστις παρετάχθη, με την μουσικήν της Ρωσσικής Ναυαρχίδος εις το δεξιόν, έκλειε δε ο στοίχος της παρατάξεως εις την θύραν του Ναυστάθμου· 48 άνδρες εξ εκάστου λόχου απετέλουν την παράταξιν και 36 εξ εκάστου ομοίως τον στίχον. Το πρόσταγμα είχεν Ιταλός πλοίαρχος. Η παράταξις συνεπληρούτο δια 16 εφίππων χωροφυλάκων, 4 εξ εκάστης Δυνάμεως, υπό τας διαταγάς ενός Ρώσσου, εφίππου αξιωματικού.
Όλαι αι άμαξαι περιέμενον εκτός του Ναυστάθμου μόνον η του Πρίγκηπος και των Ναυάρχων εισήλθον εντός· ουδεμία ομοίως άλλη αρχή, ουδέ το Εκτελεστικόν παρήν εκεί πλην των Ευρωπαϊκών Ναυτικών, ουδείς δʼ άλλος πολίτης, πλην των δημοσιογράφων.
- Εις τας 9 ακριβώς ήρχισαν αποιββαζόμενοι οι Ναύαρχοι, αρχόμενοι από του Ιταλού· εις έκαστος εχαιρετά το δια σάλπιγγος και παρουσιάσεως όπλων, τελευταίος δε και περί ώραν 9 και 25ʼ εξήλθον ο αρχιναύαρχος κ. Pottier.
Το Bugeaud, ήτο πολιορκημένον κυριολεκτικώς υπό ιδιωτικών λέμβων, αφʼ ων απηυθύνοντο ανευφημίαι συμαχείς προς τον επί του καταστρώματος βαδίζοντα ηγεμόνα.
Εις τας 9 1/2 εδόθη από της προκυμαίας του Ναυστάθμου το σύνθημα της εξόδου του ηγεμόνος· ιαχαία και επευφημίαι των εν ταις λέμβοις Κρητών ειδοποίησαν ημάς τους εν τη προκυμαία, ότι ο Πρίγκηψ κατήρχετο εις την λέμβον του, ότι ομοβροντία κανονιοβολισμών όλων των εν Σούδα θωρηκτών, εχαιρέτα την Κρητικήν σημαίαν, ανυψουμένην ήδη υπερηφάνως και επί των Ναυαρχίδων, εφʼ ων τέως εκυμάτιζον τα μεγάλα παραπετάσματα. Παρήν και Αυστριακόν θωρηκτόν, όπερ ανύψωσεν ομοίως την σημαίαν και την εχαιρέτισεν.
Η μεγάλη στιγμή ήγγικεν· η ηγεμονική λέμβος συρομένη υπό ατμακάτους προσήγγιζεν εις την αποβάθραν. Ο Pottier πλησιάζει, οι στρατιώται φέρουσιν όπλα· οι πολίται αποκαλύπτονται.
Ο Έλλην ηγεμονίδης πατεί τον πόδα του επί της Κρητικής γης.
Κομίζει την ελευθερίαν· φέρων το φως αυτής το ανέσπερον.
- Ζήτω!
απέραντον αντηχούσιν οι πέριξ λόφοι.
Ο Γάλλος Ναύαρχος αφήνει λυγμόν και πλησιάζει τείνων την χείρα εις τον ηγεμόνα· έκλαιεν ο καλός Ναύαρχος· έκλαιε δάκρυα χαράς.
Η μουσική παιανίζει εναλλάξ τους ύμνους και χαιρετώσιν όλοι τον ηγεμόνα.
Αριπρεπής εκείνος και ωχρότατος· συγκεκινημένος βαθύτατα.
Παρέρχεται προ του σοίχου της παρατάξεως και επιβαίνει της αμάξης του μετά του Pottiet. Δευτέρας αμάξης επιβαίνει ο Ρώσσος Ναύαρχος μετά του υπασπιστού του, τρίτης ο Άγγλος, τέταρτης ο Ιταλός, πέμπτης οι υπασπισταί του ηγεμόνος, έκτης η λοιπή ακολουθία.
Ηγείται μοιραρχία Γάλλων χωροφυλάκων εφίππων και η συνοδεία εκκινεί· κλείνει την καμπήν ανά μία έφιππος μοιραρχία Ιταλών, Άγγλων και Ρώσσων χωροφυλάκων.
Έπονται οι ιδιωτικαί άμαξαι και πλήθος λαού, ενθουσιωδώς ζητωκραυγάζοντος.
Ό,τι και αν γράψω εις οιονδήποτε σημείον και αν εξαρθώ είνε αδύνατον να δώσω και αμυδράν έστω εικόνα των μετά ταύτα· δεν εικονίζονται τοιαύτα γεγονότα κατά την εκτύλιξιν των οποίων μεθύει η ψυχή και πλαίουσιν οι οφθαλμοί και ο θνητός μεταρσιούται εις κόσμους άλλους εις τους ονειρώδους κόσμους του ιδανικού τους πλήρεις θείων μόνων αισθημάτων.
Όπισθεν και πλαγίως και επί της οδού και επί των αγών κόσμος ζητωκραυγάζων, εκπέμπων ανάρθρους χαράς ήχους κλαίων, γελών, γελών και κλαίων συγχρόνως· γέροντες πολιοί και ευσταλείς νεανίαι, και παιδία και γραίαι γυναίκες και νεάνιδες, ραίνουσι διʼ ανθέων, διασχίζουσαι την παράταξιν, πλησιάζουσαι την ηγεμονικήν άμαξαν και καταφιλούσαι αυτήν. Ασθμαίνοντες εκ του δρόμου και τρέχοντες πάντοτε· σείοντες σημαίας, πολεμικές ή της αυτονομίας, πολλαχού ελληνικάς.
Εδώ εις λιπόθυμος· άλλοι σταυροκοπούνται κλαίοντες· κινούσι τας χείρας, αναρρίπτουσι τα καλύμματα· φωνάζουσι, κλαίουσι, γελώσιν·
Είνε παράφονες, έξαλλοι εκ του ενθουσιασμού. Και η ηχώ αποδίδουσα τας ζητωκραυγάς, σε κάμνει να νομίζης ότι και τα υπερήφανα ακόμη όρη ζητωκραυγάζουσι και αυτά τον ηγεμόνα των.
Όταν η πομπή εισήλθον εις την πόλιν, ρίγος διέτρεξεν αυτήν απʼ άκρου εις άκρον.
Ήρχισαν ηχούντες οι κώδωνες των Εκκλησιών.
Από των εξωστών και των στιγών εφαίνετο πλήθος ανδρών και γυναικών και παιδίων. Ερραίνετο ο δρόμος με ρόδων πέταλα και δάφνης φύλλα και αρωμάτων βροχήν. Μία απέραντος βοή συγκεχυμένη, χαρμόσυνος, αντιλαλούσα επλήρου τον αέρα· Δεν εγνώριζες τι ήτο ό,τι συνέβαινεν εκεί.
Α! τοιαύτην υποδοχήν ομολογώ, ούτε εφανταζόμην.
Η πομπή σταματά προ οδού τινος μυρσινοστολίστου, ην ηνίωξαν δια μέσου των ερειπίων και ήτις φέρει προς τον νέον· κατέρχεται ο ηγεμών και μετʼ αυτού οι Ναύαρχοι. Εις την θύραν του ναού τον υποδέχονται 4 Αρχιερείς.
Και προσφωνεί ο Νικηφόρος.
Δεν ήκουσα τι είπεν. Αλλʼ είδον δάκρυα αδρά ρέοντα των οφθαλμών του Πρίγκηπος, τον είδον να φιλή του επισκόπου την χείρα, και να εισέρχεται εις τον ναόν σπογγίζων τους οφθαλμούς του.
Δεν έμεινεν οφθαλμός όστις δεν έκλαυσε κατά την ώραν εκείνην.
Παρά τον πολυτελή Θρόνον του τον νεότευκτον ωραίος και μεγαλοπρεπής ο ηγεμών παρακολουθεί την ψαλλομένην δοξολογίαν. Απέναντι οι Ναύαρχοι και ολίγοι πολίται, επιβαίνουσι των αμαξών πάλιν και κατευθύνονται εις το Διοικητήριον πλέον, όπου θα γείνη η παράδοσις της αρχής.
Επισήμως εν τη πόλει δεν έχει έτι υψωθή η σημαία, αλλʼ ουδʼ η τουρκική κυματίζει καταβιβασθείσα από την χθες.
Δυνάμει του πασπαρτούμου και ολίγου θράσους κατορθώνω να εισέλθω ευθύς όπισθεν του πρίγκηπος εντός του μεγάρου, εις τον περίβολον του οποίου εις ολίγους μόνον επινρέπεται η είσοδος.
Παρήν εκεί προηγηθέν από της εκκλησίας όπου παρέστη μεταβάν προηγουμένως το Εκτελεστικόν. Ανέρχονται οι Ναύαρχοι, οι πρόξενοι και οι αξιωματικοί ανώτεροι και κατώτεροι των κατά γην και θάλασσαν ευρωπαϊκών στρατών εν μεγάλη στολή. Κάτω εις τον περίβολον παιανίζει η μουσική.
Ο προϊστάμενος των Ναυάρχων κ. Ποττιέ προσφωνεί γαλλιττί.
Υψηλότατε
“Εν ονόματι των 4 Δυνάμεων και κατά προσταγήν αυτών παραδίδω Υμιν την διοίκησιν της Κρήτης, ην κατέχομεν από της 4ης Νοεμβρίου του 1896. Παραδίδων Υμίν την διοίκησιν υπέρ της ευημερίας της οποίας ειλικρινώς ειργάσθημεν, Υψηλότατε, υπομιμνήσκων Υμίν ότι η χώρα διψά τάξεως και ησυχίας. Εν τη συνέσει Υμών το συμβούλιον των Ναυάρχων και αι 4 Ευρωπαϊκαί Δυνάμεις, διαβλέπουσι το πλήρωμα του πόθου τούτου του Κρητικού λαού·”.
Και εν ωραιοτάταις αποστροφαίς μεσταίς ευγενών δια την Κρήτην αισθμάτων, τας οποίας λυπούμαι ότι ούτε η μνήμη μου διαφύλαξεν, ούτε συνεκράτησε το σημειωματάριόν μου, ο ευγενής Γαλάτης περατώνει την προσφώνησιν, δις διακοπείς εκ συγκινήσεως.
Ο πρίγκηπψ αντιφωνεί ευχαριστών τας Δυνάμεις εξ ονόματος της Κρήτης και γίνεται είτα η έναρξις των παρουσιάσεων.
Ο κ. Pottier, παρουσιάζει εναλλάξ τους Ναυάρχους, τους Προξένους, το Εκτελεστικόν, την επιτροπήν των βέηδων και όλους τους αξιωματικούς.
Ο εκ των βέηδων Χαμίτ βέης προσφωνεί διʼ ολίγων.
Έξω ο λαός ζητωκραυγάζει.
Ο κ. Σπίτσερ εξέρχεται εις το προς τον περίβολον παράθυρον και δίδει μίαν διαταγήν.
Παραχρήμα επί του γυμνού ιστού αφʼ ου εκυμάτιζεν έως χθες η τουρκική σημαία, ανυψούται η Κρητική.
Η μουσική παιανίζει, ο στρατός χαιρετά και τα εν τω λιμάνι θωρηκτά χαιρετώσι διʼ 21 κανονιοβολισμών.
Και λήγει ούτως η πομπή.
Ο πρίγκηπψ Γεώργιος ενεκατέστη.
Δίδεται μετʼ ολίγον η διαταγή, να αφεθή εις το πλήθος ελευθέρα η είσοδος εντός του ευρέος περιβόλου του διοικητηρίου. Κύματα ανθρώπινα εισορμώσι ζητωκραυγάζοντα.
Ο πρίγκηψ προβάλλει του παραθύρου χαιρετά και ζητεί ησυχίαν δια να ομιλήση. Και εν μέσω ιεράς σιγής, με φωνήν, μεγαλοπρεπή, εύηχον, ην θα εζήλευεν ο καλλίτερος ρήτωρ, λέγει.
Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ
ΠΡΙΓΚΗΠΟΣ
ΚΡΗΤΕΣ
“Αποδεχθείς τον υπό της Ρωσσίας, Αγγλίας, Γαλλίας, και Ιταλίας διορισμόν μου ως Υπάτου Αρμοστού της αυτονόμου πατρίδος σας και την επιθυμίαν σας εκπληρών αναλαμβάνω την κυβέρνησιν της νήσου.
Βαθείαν έχω την συναίσθησιν των καθηκόντων μου και πλήρη την συνείδησιν των δυσχερειών της αποστολής μου, αλλά, πρωτίστως, στηρίζωμαι εις την φιλοπατρίαν σας, όπως δυνηθώ να εκτελέσω το ευρωπαϊκόν βούλευμα και εκπληρώσω τας ευχάς σας.
Θα καταβάλλω πάσαν προσπάθειαν υπέρ της ευημερίας σας, θα φροντίσω να διοικηθήτε καλώς δικαίως και αμερολήπτως, να αποκτήσητε ανεξαιρέτως ασφάλειαν και αληθή ελευθερίαν, ην εγγυάται μόνον το κράτος των νόμων και θεσμοί λυσιτελείς.
Πέποιθα, ότι θα είσθε φιλόνομοι, θα πειθαρχήτε εις τας αρχάς τας επιτετραμμένας την εκτέλεσιν των νόμων, θα λησμονήσετε τας εκ του παρελθόντος διαμάχας σας και, αδιακρίτως φυλής και θρησκεύματος, θα συμβιώσητε εν ειρήνη ως τέκνα κοινής φιλοστόργου πατρίδος.
Άνευ των όρων τούτων, άνευ πλήρους εσωτερικής ασφαλείας και τάξεως, άνευ διαλλαγής και ειρήνης δεν θα είναι δυνατόν να οργανωθή διοίκησις ανάλογος προς τας ανάγκας, τα μέσα και την κατάστασιν του τόπου συνεπώς να συνταχθή και να ευημερήση η Κρήτη.
Επικαλούμαι την συνδρομήν πάντων υπέρ του κοινού καλού και δεν αμφιβάλλω, ότι δια της φιλοπατρίας σας θʼ ποδείξετε την Κρήτην ευνομουμένην ευημερούσαν και παράγοντα προόδου, και ότι θα εξασφαλίσητε την πολύτιμον υποστήριξιν των μεγάλων Δυνάμεων.
Κρήτες! Είθε ο Θεός να ευλογήση ους υπέρ της ευημερίας σας και της πληρώσεως των δικαίων πόθων σας κοινάς προσπαθείας σας.
Ζήτω η Κρήτη! Ζήτω ο Κρητικός λαός”.
Τι έγινε τότε! τι φρενίτις και ενθουσιασμός και ζητωκραυγαί· ο λαός εξέστη εαυτού.
Δις προβάλλει του παραθύρου χαιρετών ο πρίγκηψ.
Και βαθμηδόν καταστέλλεται η έξαψις, και κατέρχεται επιβαίνει της αμάξης του, οι Ναύαρχοι των ιδικών του και κατευθύνεται εις Χαλέπαν, εις το ενδιαίτημά του.
Όλος ο λαός των ακολουθεί· η συνοδεία εν μέσω των αυτών σκηνών φθάνει εις την Χαλέπαν.
Την νύκτα θα εισέλθη εις την πόλιν ο πρίγκηψ, ίνα παραστή εις την παννύχιον εορτήν, ην τελεί η πόλις, η πόλις χθες δούλη, η ελευθέρα πλέον, αιωνίως ελευθέρα.
Ο λόγος του ηγεμόνος εκτυπωθείς διανέμεται και τοιχοκολλάται. Ο κόσμος πλέον διαχύνεται εις τους δρόμους.
Πανηγυρίζει.
Δεν περιγράφω τίποτε πλέον.
Έχετε ιδέαν τι σημαίνει απελευθέρωσις ενός λαού; Φαντασθήτε τον Κρητικόν εορτάζοντα την ιδικήν του.
Όμιλος πολιτών, χωρικών μικρών, μεγάλων, περιέρχεται τας οδούς· ζητωκραυγάζει διαρκώς.
Ο Κακκούρης, ο γενναίος οπλαρχηγός χορεύει με τα παληκάρια του τον πυρρίχιον εις την πλατείαν του Σανδριβανιού.
Το είχε τάμα.
Τούρκος ουδαμού φαίνεται. Ο Εθνικός της Ελλάδος ύμνος και αι ελληνικαί σημαίαι ηδελφωμέναι με τας Κρητικάς, διατρέχουσι τας οδούς·
Από ενός εξώστου 6 νεάνιδες λευχειμονούσαι, χαιρετίζουσι τον Πρίγκηπα, πως νομίζετε;
Παρουσιάζουσαι και σείουσαι 6 μεγάλας Ελληνικάς σημαίας.
Σταματώ, διότι θα γράψω ένα τόμον· σταματώ διότι θέλω να απολαύσω και εγώ τον ενθουσιασμόν του κόσμου.
Απόψε λαμπαδηφορία και η πόλις κατάφωτος.
Πριν κλείσετε τους “Καιρούς” χαιρετίσατε σεις οι αναγνώσται του, από μακράν την ελευθέραν Κρήτην.
Την Κρήτη μας
Είναι ιδική μας· το διατρανεί η σημερινή ημέρα η αλησμόνητος. Ζητωκραυγάσατέ την μαζύ μου, μαζύ με τους Κρήτες, οίτινες μετά τόσους αιώνος σήμερον, μόνον σήμερον, ζώσι και αναπνεύουσιν.
ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΟΣΧΟΝΑΣ
