Της Πέλλας Λασηθιωτάκη

Εργασιακό «καταφύγιο» στην ύπαιθρο βρίσκουν λόγω κρίσης άνεργοι από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Οι περισσότεροι είναι νέοι και μορφωμένοι. Ενδιαφέρονται περισσότερο για τη φυτική παραγωγή από ότι για την κτηνοτροφία και προσελκύονται από την καλλιέργεια της ελιάς, των βιολογικών προϊόντων και των αρωματικών φυτών. Έρχονται όμως αντιμέτωποι με τα προβλήματα του αγροτικού τομέα, εκείνα που «διώχνουν» σε άλλα επαγγέλματα τους παλαιότερους αγρότες όπως η μείωση των τιμών παραγωγού των αγροτικών προϊόντων σε συνάρτηση με την αύξηση του κόστους παραγωγής. Και με ένα ελληνικό κράτος ανίκανο να στηρίξει τον πρωτογενή τομέα που είναι εν δυνάμει ένας από τους πυλώνες ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας.

Αυτά είναι ορισμένα από τα συμπεράσματα της ενδελεχούς έρευνας που πραγματοποίησαν οι καθηγητές του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Χαράλαμπος Κασίμης και Σταύρος Ζωγραφάκης.

Ο κ. Ζωγραφάκης που κατάγεται από την Αγία Βαρβάρα δήμου Γόρτυνας παραχώρησε στην «Π» ένα τμήμα της μακροσκελούς και άκρως ενδιαφέρουσας έρευνας, αποσπάσματα του οποίου δημοσιεύουμε σήμερα:

Ύπαιθρος, ελπίδα στην κρίση

Το 2014 η Ελλάδα διανύει τον έκτο συνεχόμενο χρόνο βαθιάς ύφεσης. Στα χρόνια αυτά το ΑΕΠ μειώθηκε κατά 1/4, η ανεργία ανέβηκε στο 28%, ενώ η καταναλωτική δαπάνη των νοικοκυριών συρρικνώθηκε κατά 40%.

Στο περιβάλλον της κρίσης η ύπαιθρος εμφανίζει χαμηλότερη ανεργία, απʼ ό,τι οι αστικές περιοχές, βελτίωση της συμμετοχής της γεωργίας στο ΑΕΠ, αυξανόμενες εξαγωγές και πολύμορφες κινητικότητες τόσο εντός των αγροτικών περιοχών όσο και από τις αστικές προς τις αγροτικές.

Η επιστροφή στη γεωργία και την ύπαιθρο συνδέεται με τις αβεβαιότητες και τις προσδοκίες του πληθυσμού για πιθανή βελτίωση της ποιότητας ζωής του. Για κάποια νοικοκυριά η απόφαση για ʽεπιστροφήʼ ήταν αποτέλεσμα ανάγκης, για κάποια άλλα, αποτέλεσμα επιλογής.

Η έξοδος από την κρίση προϋποθέτει και την αναδιάρθρωση της παραγωγής και την ενίσχυση των κλάδων που μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση των εξαγωγών ή/και υποκατάσταση των εισαγωγών. Ένας τέτοιος κλάδος είναι η γεωργία.

Ο πρωτογενής τομέας είναι αυτός που, κόντρα στην καθοδική πορεία της απασχόλησης στο σύνολο της οικονομίας, εμφανίζει μια ανοδική πορεία το 2009 και μια σταθερότητα στα έτη 2012 και 2013, έναντι της μεγάλης και συνεχούς καθοδικής πορείας του δευτερογενούς και τριτογενούς τομέα.

Ελπίδα μέσα στη βαθιά ύφεση

Το 2011 είναι η χρονιά της βαθιάς ύφεσης και κατακρήμνισης της απασχόλησης στο σύνολο της οικονομίας. Πιο συγκεκριμένα, στον πρωτογενή τομέα μέχρι το 1ο τρίμηνο του 2010 δημιουργήθηκαν 44,5 χιλιάδες θέσεις απασχόλησης, ενώ αντίθετα στους άλλους 2 τομείς χάθηκαν 130,5 χιλιάδες θέσεις απασχόλησης αντίστοιχα. Στη συνέχεια όμως η εξέλιξη είναι δραματική. Σε ολόκληρη την οικονομία χάνονται 634 χιλιάδες θέσεις απασχόλησης από τις οποίες 57,7 χιλιάδες είναι θέσεις που προέρχονται από τον πρωτογενή τομέα. Στη συνέχεια, μέχρι και το τέταρτο τρίμηνο του 2013, καταγράφεται μια μικρή ανοδική τάση αύξησης των θέσεων απασχόλησης στον πρωτογενή τομέα (κατά 2,4 χιλιάδες) όταν στο σύνολο της οικονομίας την ίδια περίοδο οι επιπλέον θέσεις που χάνονται φθάνουν τις 150 χιλιάδες.

Οι παραπάνω εξελίξεις δεν σημαίνουν ότι η επιστροφή στον πρωτογενή τομέα ʽολοκληρώθηκεʼ. Ο αριθμός των νεοεισερχόμενων δεν μπορεί να καλύψει αυτούς που εγκαταλείπουν τον πρωτογενή τομέα, ως συνέχεια της συρρίκνωσης και των εγγενών αδυναμιών του. Πέραν όμως των αλλαγών στα συνολικά μεγέθη, παρατηρούνται αξιοσημείωτες αλλαγές μέσα στη δομή της απασχόλησης.

Οι παραπάνω χαμένες θέσεις απασχόλησης μετατρέπονται σε θέσεις ανεργίας. Παρʼ όλα αυτά, οι αγροτικές περιοχές χαρακτηρίζονται από χαμηλότερη ανεργία τόσο πριν (6,6%) όσο και μετά την κρίση (22% το 2013 έναντι 29% των αστικών περιοχών και 26,1% των ημιαστικών περιοχών

Ένα σημαντικό ερώτημα ως προς τη δομή του κινδύνου να μείνει κάποιος άνεργος είναι ποιοι παράγοντες και πόσο σημαντικά επηρεάζουν την πιθανότητα να βρεθεί κάποιος σε κατάσταση ανεργίας όταν όλοι οι υπόλοιποι παράγοντες παραμένουν σταθεροί.

Εγκαταλείπουν οι παλαιότεροι, αρχίζουν κάτοικοι των πόλεων

Κατά τη διάρκεια της κρίσης (2008-2013), στις αγροτικές περιοχές χάθηκαν 12 χιλιάδες θέσεις απασχολούμενων στον πρωτογενή τομέα, ενώ αντίστοιχα στις αστικές περιοχές δημιουργούνται 4,2 χιλιάδες νέες θέσεις απασχόλησης. Αυτό σημαίνει ότι οι νεοεισερχόμενοι στη γεωργία έχουν προέλευση πόλεις άνω των 10 χιλιάδων κατοίκων. Από τις παραπάνω νέες θέσεις κατά τα 2/3 δραστηριοποιούνται στη φυτική παραγωγή και κατά το 1/3 στη ζωική παραγωγή. Επιπλέον, 1 στους 2 νεοεισερχόμενους έχει προέλευση την Περιφέρεια Αττικής (37%) και το Υπόλοιπο Αττικής (8%), ενώ στην υπόλοιπη κατανομή ακολουθούν κατά σειρά η Κεντρική Μακεδονία και η Θεσσαλονίκη (9%), η Θεσσαλία και η Στερεά Ελλάδα (7%), η Ανατολική Μακεδονία (6%), η Κρήτη (5%) κοκ.

Είναι νέοι και μορφωμένοι

Καλύτερη δημογραφική και εκπαιδευτική εικόνα εμφανίζουν οι νεοεισερχόμενοι στον πρωτογενή τομέα. Η μέση ηλικία τους είναι τα 41,7 έτη, έναντι των παλαιών εργαζομένων που είναι 47,3 έτη. Το μεγαλύτερο ποσοστό των νέων εργαζομένων είναι ηλικίας 35-39 έτη (19%), ενώ ακολουθούν οι εργαζόμενοι ηλικίας 50-54 (17%). Οι νεοεισερχόμενοι έχουν υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο αφού το 33% έχουν τριτοβάθμια εκπαίδευση (το 24% πτυχίο ανώτατης σχολής, και το 9% τίτλο μεταπτυχιακών σπουδών) και το 47% δευτεροβάθμια.

Ενδιαφέρον έχει ότι οι κάτοχοι μεταπτυχιακού τίτλου ήταν κυρίως εργαζόμενοι μισθωτοί που απασχολούνταν σε άλλους τομείς δραστηριότητας και μεταπήδησαν, ως αυτοαπασχολούμενοι γεωργοί, στον πρωτογενή τομέα όπου εργάζονται πλέον.

Το 28 % των νεοεισερχομένων στον πρωτογενή τομέα από τις αστικές περιοχές δεν είχαν καμία απασχόληση την προηγούμενη χρονιά (το 21% ήταν άνεργοι, το 24% ήταν μαθητές/ σπουδαστές, το 22% υπηρετούσαν την στρατιωτική τους θητεία, το 32% ήταν νοικοκυρές και λοιπές περιπτώσεις).

Αντίθετα, το υπόλοιπο 72% των νεοεισερχομένων μεταπήδησαν από άλλους κλάδους απασχόλησης (το 4% από τις κατασκευές, το 29% από τις δημόσιες υπηρεσίες, το 12% από δραστηριότητες νοικοκυριών ως εργοδοτών, και τέλος το 54% από το εμπόριο, αναψυχή, διοικητικές και επαγγελματικές δραστηριότητες).

Η σκληρή πραγματικότητα

Σε πολλές από τις περιφέρειες της χώρας, η εικόνα του υποδείγματος που κυριάρχησε στη γεωργία, ταυτίζεται με την εντατική μονοκαλλιέργεια προϊόντων, όπως το βαμβάκι και ο καπνός. Η μείωση των τιμών των προϊόντων, σε συνδυασμό με την υπέρμετρη αύξηση του κόστους των μέσων παραγωγής έχει οδηγήσει πολλούς παραγωγούς στην πύλη εξόδου από τη γεωργία, ίσως και από την ύπαιθρο. Γιʼ αυτό πολλοί νέοι παραγωγοί που τώρα εγκαθίστανται, αλλά και όσοι επιχειρούν να αναπτύξουν δραστηριότητες, είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι. Η διάθεση των εφοδίων, των μέσων παραγωγής, ελέγχεται από τους προμηθευτές. Οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις δεσμεύονται στις επιχειρήσεις μεταποίησης και λιανικού εμπορίου, τόσο ως προς τα μέσα που προμηθεύονται όσο και ως προς τα προϊόντα που διαθέτουν. Ο τομέας παραγωγής των τροφίμων μετατρέπεται σε μια αρένα ολιγοπωλιακού ανταγωνισμού, ιδιαίτερα δυσνόητη για τον αγρότη παραγωγό και το μέσο πολίτη, με δυσμενείς συνέπειες τόσο για τους αγρότες όσο και για τους καταναλωτές (Δαμιανός, 2010).

Παρʼ όλα αυτά οι προοπτικές της ελληνικής γεωργίας φαίνεται να είναι ευνοϊκότερες από άλλους κλάδους.

Ο πρωτογενής τομέας έχει να λαμβάνει αυξημένα κονδύλια που θα είναι διαθέσιμα από τα Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία της ΕΕ. Τα κονδύλια αυτά θα συμβάλλουν σημαντικά στην οικονομική ανάκαμψη και την ενίσχυση της απασχόλησης ειδικά σήμερα που λόγω της περιορισμένης ρευστότητας των τραπεζών η παροχή δανείων είναι σχεδόν αδύνατη (Πίνακας 4). Αν και το σύνολο των κονδυλίων για την περίοδο 2014-2020 είναι μειωμένο (20,8 δισεκ. ευρώ έναντι 24,3 δισεκ. ευρώ της περιόδου 2007-2013) τα κονδύλια για το Ευρωπαϊκό Γεωργικό ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης είναι αυξημένα (από 3,7 δισεκ. ευρώ σε 4,2 δισεκ. ευρώ). Θα πρέπει να σημειωθεί, ότι στα κονδύλια από τα Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία δεν περιλαμβάνονται οι αγροτικές επιδοτήσεις του Πυλώνα Ι της ΚΑΠ από τον οποίο η Ελλάδα εκτιμάται ότι θα λάβει περίπου 2 δισεκ. ευρώ ανά έτος από το 2015.