Από τη χιουμοριστική “Kikeriki” της Αυστρίας, στις 25 Μαρτίου 1897. Οι Ευρωπαίοι με τη μορφή μεγάλων σκυλιών έχουν κυκλώσει απειλητικά το μικρό σκυλάκι – Ελλάδα, που έχει στο στόμα του το κόκκαλο – Κρήτη. Ο τραυματισμένος σκύλος – Τούρκος δεν χρειάζεται να κάνει το παραμικρό.

26 Ιανουαρίου, 8 π.μ.

Η πόλις ηρημώθη κατοίκων. Μέχρι της μεσημβρίας της χθες οι πλοίαρχοι των ευρωπαϊκών πολεμικών είχον διαταγάς να παραλαμβάνωσι μόνον εν ανάγκη γυναίκας και παιδία. Χθες διετάχθησαν να παραλάβωσι πάντας ανεξαιρέτως και μέχρι της εσπέρας πάντες εν τοις προξενείοις συσσωρευμένοι πρόσφυγες επεβιβάσθησαν. Παρεμείναμεν εν τω ελληνικώ Προξενείω περί τους 30 άνδρες, γυναίκες και παιδία. Ο Επίσκοπος Νικηφόρος παραμένει επίσης. Ο διερμηνεύς του προξενείου κ. Καβαλιέρος πάσαν καταβάλλει προσπάθειαν όπως καθιστά τας στερήσεις μας ολιγωτέρας. Διατελούμεν εν πολιορκία. Είμεθα εστερημένοι των πάντων και ουδείς τολμά να εξέλθη δέκα βήματα μακράν του Προξενείου.

Από 50 ωρών σχεδόν αγρυπνούμεν. Την προτεραίαν νύκτα περί τα 2.000 άτομα συνωστίζοντο εις το ελληνικόν Προξενείον, εις το παρακείμενον αγγλικόν, εις την παραπλεύρως κειμένην οικίαν Βαρούχα και έξωθεν των οικιών τούτων μέχρι της προκυμαίας αναμένοντες ευκαιρίαν να φύγωσι. Διενυκτέρευσα εν τω μέσω αυτών σχεδόν όρθιος καθʼ όλην την νύκτα. Δεν υπήρχε χώρος ούτε δια να καθήση κανείς, όλοι αγρυπνούμεν.

Καίονται!

Περί το μεσονύκτιον διεδόθη η απαισία είδησις ότι καίονται τα κοινοτικά καταστήματα. Είχον κτισθή προ 2 ετών και εστίχισαν περί τας 4.000 λίρας. Άμα τη αναγγελία ταύτη ο Επίσκοπος εγερθείς έσπευσε μετά του Επισκόπου Σφακίων και δεκαπεντάδος χριστιανών και έσβεσαν αυτήν. αλλά μετά τινά ώραν αναφλεχθείσης ελαιοαποθήκης παραπλεύρως κειμένης και περιεχούσης μεγάλην ποσότητα ελαίου, το πυρ μετεδόθη αύθις εις την Επισκοπήν και δεν εγένετο δυνατόν πλέον να σβεσθή.

Η καταστροφή των κοινοτικών καταστημάτων ήτο πλήρης. Εκείθεν το πυρ επείλει να μεταδοθή εις οθωμανικάς περιουσίας, και οι οθωμανοί υστάτας κατέβαλον προσπαθείας και έσβεσαν αυτό. «Εκαήκαμεν» εφώναζαν έντρομοι, «εχαθήκαμεν» και επεκαλούντο των χριστιανών την αντίληψιν προς κατάσβεσιν του πυρός.

Την παρελθούσαν νύχτα διήλθομεν ησυχώτεροι. Εδειπνήσαμεν με τα τελευταία τεμάχια του υπολειφθέντος ημών άρτου και με τεμάχια βραστού κρέατος και ανεπαύθημεν ανετώτερον, αφού εφροντίσαμεν να τοποθετήσωμεν φρουρούς. Την νύκτα το υποβόσκον πυρ αναρριπισθέν υπό του πνεύσαντος σφοδρού νοτιοδυτικού ανέμου κατέστρεψε δυο ελαιαποθήκας, μιαν χριστιανικήν και άλλην οθωμανικήν, αίτινες είχον περισωθή εν μέσω των ερειπίων. Ένεκα του πνέοντος σφοδρού ανέμου μέγαν κίνδυνον διέτρεξεν ολόκληρος η πόλις, αλλά το πυρ μη ευρίσκον πλησίον του τροφήν, διότι τα περί αυτό ήσαν κατεστραμμένα, δεν μεταδόθη εις άλλας συνοικίας.

Η χαρά μας

Είνε απερίγραπτος η χαρά μας, ότε σήμερον την πρωίαν είδομεν προς της πόλεως κυματίζουσαν την Ελληνική σημαίαν επί της «Ύδρας» και της «Μυκάλης». Τα λοιπά ευρωπαϊκά εχαιρέτισαν την σημαίαν του ναυάρχου δια κανονιοβολισμών, η «Ύδρα» απέδωκεν ομοίως τον χαιρετισμόν. Μέχρι της στιγμής καθʼ ην γράφω δεν αντηλλάγησαν οι μετά του φρουρίου χαιρετισμοί, ούτε συνεκοινωνήσαμεν μετά των Ελληνικών. Δεν χορταίνομεν καμαρώνοντες τα πολεμικά μας, τους οφθαλμούς πολλών υγραίνουσι δάκρυα συγκινήσεως. Ταύτην την στιγμήν εμάθομεν, ότι ο κ. Γεννάδης εν Χαλέπα έχει καλώς, φρουρούμενος υπό 150 χριστιανών εντοπίων και αποσπάσματος Μαυροβουνίων χωροφυλάκων. Συνοδεία χωροφυλάκων φέρει εκ των αποκέντρων της πόλεως συνοικιών δύο άγνωστα τέως θύματα, δύο τραυματίας αρτοποιούς εξ Ηπείρου. Τους παρέδωκαν εις το Αγγλικόν προξενείον.

Τα θύματα –

Αι ζημίαι

Μέχρι της στιγμής εισίν εξηκριβωμένα 20 θύματα χριστιανικά.

Κατά πληροφορίας των αρχών, εισί φονευμένοι 16 Οθωμανοί και 2 Αρμένιοι. Υπό του πυρός κατεστράφησαν και πλείσται και σπουδαιότεραι ελαιαποθήκαι της πόλεως, πλήρεις ελαίου. Και οι Οθωμανοί εκ τούτου υπέστησαν κολοσσαίας ζημίας. Και την χθεσινήν νύκτα εξηκολούθησεν η διαρπαγή και λήστευσις μαγαζείων και οικιών υπό περιφερομένων ενόπλων συμμοριών Τούρκων.

Ο στόλος μας και οι Τούρκοι

Η θέα της ελληνικής σημαίας επτόησε και ετάραξε τους Τούρκους. Ένοπλοι ομάδες κατέρχονται εις την προκυμαίαν και ρίπτουσιν άγρια βλέμματα επί του προξενικού καταστήματος. Ευτυχώς είμεθα αρκούντως ωπλισμένοι, όπως αντιστώμεν κατά πάσης επιθέσεως. Η δε παρουσία των ελληνικών πολεμικών εγγυάται εις ημάς, ότι δεν θα μείνωμεν επί πολλήν ώραν εγκαταλελειμμένοι.

Ώρα ½ μμ

Χαμάληδες και βέηδες

Το πυρ υπό του σφοδρού νοτιοδυτικού ανέμου αναρριπιζόμενον ολοέν μετεδόθη και εις άλλας οικίας. Ο εκ τούτου κίνδυνος απειλεί άπασαν την πόλιν. Εξ όλων των πολεμικών αποβιβάζονται υδραντλίαι μετʼ αποσπασμάτων ναυτών προς κατάσβεσιν του πυρός. Ο μουσουλμανικός όχλος, κατανοήσας τον κίνδυνον, υπερανθρώπους καταβάλλει προσπαθείας, όπως αποσοβηθή η πλήρης καταστροφή της πόλεως. Χαμάληδες και βέηδες όλοι μετεβλήθησαν εις υδροφόρους. Με ένα γκαζοτενεκέ έκαστος τρέχουσιν από του λιμένος εις τον τόπον της πυρκαϊάς και τανάπαλιν, κομίζοντες ύδωρ. Καυγαί, βοή, αραί, πανδαιμόνιον αληθές.

Εσώθησαν

5-6 οικογένειαι Χριστιανικαί αίτινες εθεωρούντο απολεσθείσαι αναφαίνονται δειλά δειλά η μία μετά την άλλην και καταφεύγουσιν εις το Ελλ. Προξενείον.

Το Χριστιανικόν χωρίον Μουρνιές εις την πεδιάδα των Χανίων καίεται, πυροβολισμοί δε ακουόμενοι προς το μέρος εκείνο μαρτυρούσιν ότι μάχη συγκροτείται εκεί.

Περί τα 100 άτομα άνδρες, γυναίκες και παιδία ευρίσκονται σήμερον συγκεντρωμένοι εις το Προξενικόν κατάστημα και ετοιμάζονται να επιβιβασθώσιν εις την «Μυκάλην». Είνε οι τελευταίοι εναπομείναντες Χριστιανοί εις την πόλιν.

Η Ύδρα

Μέχρι της ώρας ταύτης η «Ύδρα» δεν εχαιρέτισε το φρούριον, ούτε συνεκοινωνήσαμεν μετʼ αυτού. Οι πρόξενοι εζήτησαν παρά του διερμηνέως του ελληνικού προξενείου πληροφορίας περί τούτου, ως και περί του ονόματος του ναυάρχου.

Υπάρχει παντελής έλλειψις άρτου. Αρτοποιοί τινές ηπειρώται, οίτινες ως εκ θαύματος εσώθησαν και οίτινες ήσαν έτοιμοι να αναχωρήσωσιν, εκρατήθησαν υπό των προξένων, κλίβανος δε εγκαταλειφθείς υπό των ιδιοκτητών του ηνοίχθη και παρεδόθη εις αυτούς όπως παρασκευάζωσι άρτον δια τους εναπομείναντας.

Σήμερον αφίκετο ο αρχηγός της Κρητικής χωροφυλακής Βωρ, χθες δε οι Γάλλοι και Ιταλοί αξιωματικοί.

Το θέαμα του λιμένος

Τα αυστριακά ατμόπλοια Λόυδ και το Ελληνικόν Τζων ελθόντα αναζητούσι τους πράκτοράς των, αλλʼ ούτοι, ως και πάντες οι των λοιπών εταιριών έχουσιν ήδη απέλθει. Και το ταχυδρομείον κατάκλειστον.

Ο λιμήν πλήρης συντριμμάτων παριστά όψιν θλιβεράν. Τεμάχια θυρών παραθύρων, συντρίμματα ξύλων, έπιπλα παντός είδους, στρώματα από τα πέριξ της πυρκαϊάς αποκομιζόμενα όπως παρακωληθή η διάδοσις του πυρός ρίπτονται εν αυτώ υπό των Τούρκων.

Οι τελευταίοι χαιρετισμοί

Ώρα 3 μμ

Η «Ύδρα» και το φρούριον ανταλλάσσουν τους νενομισμένους χαιρετισμούς.

Το πυρ περιορίσθη, χάρις εις τας υπερανθρώπους προσπαθείας των ευρωπαϊκών πληρωμάτων.

Ο Τουρκικός στρατός μετά τηλεβόλων κατέλαβε το Δαράτσον. Οι Χριστιανοί κατέχουσι τα πέραν του Γαλατά υψώματα.

Ταύτη τη στιγμή μανθάνω ότι εκηρύχθη η ένωσις έξω.