Άγνωστες φωτογραφίες και δύο δραματικές επιστολές για τα γεγονότα του Ιανουαρίου του 1897, που απέδειξαν μια ακόμη φορά την ουσιαστική στήριξη των μεγάλων δυνάμεων στην οθωμανική αυτοκρατορία.
Γελοιογραφίες από ευρωπαϊκές εφημερίδες της εποχής που κατακρίνουν τη στάση της Ευρώπης
Άνδρες των ευρωπαϊκών δυνάμεων ποζάρουν για αναμνηστική φωτογραφία στα ερείπια των σπιτιών των χριστιανών των Χανίων! Η φωτογραφία, χαρακτηριστική για τη στάση των ευρωπαϊκών δυνάμεων, είχε δημοσιευτεί στο αυστριακό βιβλίο “Die k. und k. Streitkrafte auf und vor Kreta 1897/1898”, που αναφερόταν στην παρουσία των αυστριακών στρατευμάτων στην Κρήτη και κυκλοφόρησε στη Βιέννη το 1901. Η Αυστροουγγαρία και η Γερμανία συμπεριλαμβάνονταν στις «προστάτιδες» της Κρήτης δυνάμεις, αλλά αποχώρησαν μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο που ακολούθησε την επέμβαση της Ελλάδας στην Κρήτη. Οι Γερμανοί, στην ουσία, προκάλεσαν την κήρυξη του πολέμου από την οθωμανική αυτοκρατορία, θέλοντας να πιέσουν την Ελλάδα για τα χρήματα που ζητούσαν ιδιώτες Γερμανοί ομολογιούχοι, από το 1894!
Κρήτες πρόσφυγες σε συσσίτιο στην Αθήνα, το 1897. Με τις σφαγές, που είχαν ξεκινήσει νωρίτερα στο Ηράκλειο με μικρότερης από τα Χανιά έκτασης επεισόδια, κύμα προσφύγων έφυγε για την ελεύθερη Ελλάδα. Η φωτογραφία είναι από τα αρχεία του αμερικανικού Κογκρέσου.
Ένας συνεχής αγώνας, μια διαρκής επανάσταση, είναι η ιστορία της Κρήτης κατά τον 19ο αιώνα, με πάγιο αίτημα την απελευθέρωση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την ένωση με την Ελλάδα. Για τους Κρήτες δεν υπήρχε άλλη στόχευση από την οριστική ένταξη στον ελλαδικό χώρο, εκεί όπου ανέκαθεν ανήκε το νησί.
Ποταμοί αίματος, ηρωικοί αγώνες, μικρές και μεγάλες επαναστάσεις, μια καθημερινότητα αγώνα ήταν για όλους τους Κρήτες η περίοδος από το 1821 μέχρι το τέλος του αιώνα, αλλά στην ουσία και μέχρι το 1913, όταν η Κρήτη έγινε και πάλι μέρος του ελληνικού χώρου. Αναφέρουμε το 1913 ως τελική ημερομηνία δικαίωσης και για την απελευθέρωση και για την ένωση, καθώς στην ουσία, ακόμη και μετά την εκδίωξη των οθωμανικών στρατευμάτων τον Οκτώβριο του 1898, το νησί δεν απελευθερώθηκε. Την Τουρκοκρατία διαδέχτηκε η διεθνής κατοχή των λεγόμενων «προστάτιδων δυνάμεων» Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας, Ιταλίας. Αυτές στην πραγματικότητα είχαν στην κατοχή τους στο νησί, ενώ αυτή την περίοδο λόγο είχε ακόμη ο σουλτάνος, καθώς οι Ευρωπαίοι είχαν αναγκάσει τους Κρήτες να δεχτούν την επικυριαρχία του στη διάρκεια του «αυτόνομου πολιτεύματος».
Δεν θα ήταν υπερβολή να σημειώσουμε ότι οι Κρήτες είχαν δύο αντιπάλους απέναντί τους σʼ όλη την πορεία των μακρών αγώνων τους. Δεν ήταν μόνο οι Οθωμανοί κυρίαρχοι. Ήταν και οι ξένες δυνάμεις, αυτές που ονομάστηκαν «προστάτιδες» ή εγγυήτριες. Στην ουσία προστάτιδες και εγγυήτριες όχι της Κρήτης αλλά της κατάστασης στην Ανατολική Μεσόγειο, στην οποία κυριαρχούσε η οθωμανική αυτοκρατορία. Στην πραγματικότητα, με τη διατήρηση του status quo, δεν έκαναν τίποτε άλλο παρά να υπερασπίζονται τα συμφέροντα των κατακτητών της Κρήτης. Άλλοτε την «ουδετερότητα» που ήταν υπέρ του ισχυρού δυνάστη και άλλοτε ακόμη και με την ενεργό συμμετοχή τους. Άλλωστε η στάση αυτή αποδείχτηκε πολύ καθαρά στην τελευταία φάση του Κρητικού Ζητήματος.
-Η σφαγή των Χανίων, τον Ιανουάριο του 1897 έγινε υπό τα βλέμματα των δυνάμεων, που δεν εμπόδισαν τον οθωμανικό όχλο να σφάξει δεκάδες χριστιανούς και να καταστρέψει τις χριστιανικές συνοικίες. Ανάλογη στάση κράτησαν σε όλη την Κρήτη.
Ενώ όταν η Ελλάδα προχώρησε στην κατοχή του νησιού, την 1η Φεβρουαρίου 1897, οι δυνάμεις έκαναν τον αποκλεισμό και απείλησαν την Ελλάδα με στρατιωτικά μέτρα. Και στις 9 Φεβρουαρίου βομβάρδισαν το στρατόπεδο των επαναστατών στο Ακρωτήρι, προκειμένου να ρίξουν την ελληνική σημαία από τον ιστό!
-Η σφαγή του Ηρακλείου, 1,5 χρόνο αργότερα, στις 25 Αυγούστου 1898, ήταν επίσης συνέπεια της στάσης των «προστάτιδων», η ουδετερότητα αλλά και η ενθάρρυνση των οποίων έδωσε τη δυνατότητα στους βασιβουζούκους να σκοτώσουν εκατοντάδες κατοίκους και καταστρέψουν την πόλη. Μήνες πριν, μάλιστα, ο πρόεδρος της Κρητικής Συνέλευσης Ι. Κ. Σφακιανάκης είχε καταγγείλει στους ναυάρχους ότι ο τοπικός Άγγλος διοικητής στην ουσία σχεδίαζε τη σφαγή των χριστιανών!
Οι επαναστάσεις
της περιόδου
1895 – 98
Η τελευταία φάση του Κρητικού ζητήματος, η περίοδος δηλαδή 1895-1898, συμπεριλαμβάνει δραματικά γεγονότα εξαιτίας της σκληρής πολιτικής της Πύλης. Ήταν χρόνια με διαρκείς εξεγέρσεις των Κρητών, αλλά και δύο επεμβάσεις στην Κρήτη. Την ελληνική και τη διεθνή.
Η ανάκληση της Σύμβασης της Χαλέπας, το Δεκέμβριο του 1889, που είχε κερδηθεί μετά από μια ακόμη εξέγερση των Κρητών, σκλήρυνε ακόμη περισσότερο τη στάση της οθωμανικής διοίκησης, με απίστευτη τρομοκρατία σε βάρος των Χριστιανών, φυλακίσεις και δολοφονίες, τόσο από τις επίσημες δυνάμεις κατοχής, όσο και από τους φανατικούς Τουρκοκρήτες. Κατά περιόδους, μέχρι το 1895, επιχειρήθηκε η οργάνωση τοπικών κινημάτων, όπως αυτό του Ιουνίου του 1892 στα Σφακιά, χωρίς επιτυχία, αφού δεν γενικεύτηκαν οι αντιδράσεις.
Οι σφαγές των Αρμενίων από τους Τούρκους τον Ιανουάριο του 1895 συγκλόνισαν τους Ευρωπαίους αλλά και τους Κρήτες, οι οποίοι πλέον διαπίστωναν ότι η καταρρέουσα οθωμανική αυτοκρατορία ήταν δυνατό να κάνει ανάλογη γενοκτονία στην Κρήτη. Έτσι αποφάσισαν να οργανώσουν ένα νέο κίνημα, ώστε να προλάβουν μια επέμβαση της Πύλης στο νησί, την ώρα που εκείνη είχε την προσοχή της σε άλλα μέτωπα.
Ανάλογη προετοιμασία έκανε όμως και η Τουρκία, η οποία αντικατέστησε τον ιδιαίτερα σκληρό Γενικό Διοικητή Μαχμούτ με το χριστιανό Αλέξανδρο Καραθεοδωρή, ο οποίος ερχόταν στην Κρήτη για μια δεύτερη θητεία, επιχειρώντας να εφαρμόσει πολιτική προσέγγισης προς τους χριστιανούς Κρήτες. Σύντομα όμως έχασε τον έλεγχο, καθώς οι Τουρκοκρήτες αντέδρασαν έντονα και άρχισαν ένα όργιο τρομοκρατίας με στόχο να γίνει ανεξέλεγκτη η κατάσταση και να αντικατασταθεί ο Καραθεοδωρής.
Σʼ εκείνη ακριβώς την περίοδο επανέρχεται μια παλιότερη ιδέα που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται μερικά χρόνια πριν. Ο Σφακιανός επαναστάτης Μανούσος Κούνδουρος συγκροτεί τη Μεταπολιτευτική Επιτροπή με στόχο η Κρήτη να αυτονομηθεί, πρώτα, και όταν οι συνθήκες θα ευνοούσαν, να τεθεί η πρόταση της ένωσης. Οι Μεταπολιτευτικοί θεωρούσαν ότι αυτή η θέση θα συγκινούσε περισσότερο τους εκπροσώπους των ΜΕΔ ώστε να ενισχύσουν την προσπάθεια εκδίωξης των Τούρκων. Ο Κούνδουρος υπέβαλε στις 10 Σεπτεμβρίου 1895 στη Γενική Συνέλευση ψήφισμα με το οποίο ζητείτο η αυτονομία της Κρήτης, με υποτέλεια φόρου στο σουλτάνο. Μπροστά στα αδιέξοδα, το ψήφισμα εγκρίθηκε, παρά τις αντιρρήσεις που είχαν πολλοί άλλοι επαναστάτες. Η πράξη θεωρήθηκε από την τουρκική πλευρά ευθέως επαναστατική και άρχισε ένα νέο όργιο τρομοκρατίας, με τις σφαγές να είναι καθημερινό φαινόμενο.
Οι Κρήτες πήραν και πάλι τα όπλα για να αντιδράσουν και μια ακόμη επανάσταση ήταν γεγονός. Την άνοιξη του 1896 η Πύλη προχωρεί στην αντικατάσταση του Καραθεοδωρή από τον Τουρχάν πασά, αλλά οι κάτοικοι του νησιού είναι πλέον αποφασισμένοι να καταλύσουν τώρα την τουρκοκρατία.
Οι Ευρωπαίοι με φέσια κυνηγούν το ενοχλητικό κουνούπι (Ελλάδα) από τη μύτη του σουλτάνου. Από την αυστριακή “Der Floh” της 28ης Φεβρουαρίου 1897.
Πρωτοσέλιδη γελοιογραφία της βιεννέζικης “Figaro” στις 13 Μαρτίου 1897. Οι Ευρωπαίοι βάζουν σε σάκο την οθωμανική αυτοκρατορία, αλλά όχι για να την μαζέψουν, αλλά για να την προστατεύσουν από τον Έλληνα που έρχεται εναντίον της. Στη σημαία που έχει στο κοντάρι ο μικρός Έλληνας αναγράφει, «Η Ελλάδα μαζί με την Κρήτη»
Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις παραδίδουν την Κρήτη στην Τουρκία. Πολύ ξεκάθαρη, για την ευρωπαϊκή εμπλοκή στην Κρήτη, θέση της αυστριακής εφημερίδας “Der Floh” στις 7 Μαρτίου 1897. Οι ημερομηνίες από τα ευρωπαϊκά έντυπα είναι διαφορετικές από τα γεγονότα στην Ελλάδα, καθώς η Ευρώπη είχε ήδη το νέο ημερολόγιο που «έτρεχε» 12 ημέρες νωρίτερα από το παλιό, ελληνικό. Δηλαδή, η κατάληψη της Κρήτης από τον ελληνικό στρατό έγινε την 1η Φεβρουαρίου, ενώ για το ευρωπαϊκό ημερολόγιο ήταν 13 Φεβρουαρίου.
Τον Αύγουστο ο σουλτάνος αποδέχεται νέο οργανικό νόμο με τον οποίο προβλέπεται ότι ο Γενικός Διοικητής θα είναι χριστιανός με πενταετή θητεία και θα τον εγκρίνουν οι προστάτιδες δυνάμεις. Οι θέσεις των χριστιανών στη διοίκηση θα είναι διπλάσιες από αυτές των μουσουλμάνων, όπως δεχόταν η Πύλη ότι ήταν η αναλογία του πληθυσμού. Παράλληλα συμφωνήθηκε η οργάνωση κρητικής χωροφυλακής, με την ευθύνη Ευρωπαίων αξιωματικών, καθώς επίσης πλήρης οικονομική και δικαστική ανεξαρτησία, με την εγγύηση των δυνάμεων. Η Τουρκία παρότι συμφώνησε στο νέο νόμο, έκανε ό,τι μπορούσε προκειμένου να τον υπονομεύσει.
Οι σφαγές
των Χανίων
Τον Ιανουάριο του 1897 νέες σφαγές και πυρπόληση της πόλης των Χανίων συγκλονίζουν όχι μόνο την Κρήτη και την Ελλάδα αλλά ολόκληρη την Ευρώπη. Οι σφαγές γενικεύονται και πάλι και οι εφημερίδες των Αθηνών μεταδίδουν σε όλη την Ελλάδα και την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη το νέο δράμα του κρητικού λαού. Η οργή κορυφώνεται, όχι μόνο πλέον σε βάρος των φυσικών σφαγέων, αλλά και των μεγάλων δυνάμεων, που παρακολουθούν χωρίς στην ουσία να αντιδρούν. Θεωρητικά πίεζαν την Τουρκία να εφαρμόσει το νέο οργανικό νόμο...
Η ελληνική κατοχή
και ο βομβαρδισμός του Ακρωτηρίου
Μπροστά σʼ αυτή τη νέα κατάσταση, κι ενώ οι προστάτιδες δυνάμεις συζητούν να επιβάλουν διεθνή κατοχή στην Κρήτη προκειμένου να εξομαλυνθούν τα πράγματα (οι σφαγές είχαν ήδη γίνει, όμως…) η ελληνική κυβέρνηση του Θεόδωρου Δηλιγιάννη, με την πίεση του ελληνικού λαού, των ελληνικών εφημερίδων, αλλά και την απόλυτη συμφωνία του βασιλιά Γεωργίου Α΄, αποφασίζει να επέμβει. Αρχικά στέλνει τον τορπιλικό στόλο, υπό την αρχηγία του πρίγκιπα Γεωργίου, μετέπειτα ύπατου αρμοστή του νησιού, με στόχο να εμποδίσει τη μεταφορά τούρκικων δυνάμεων. Και αμέσως μετά, ενόψει της διαφαινόμενης επέμβασης των μεγάλων δυνάμεων, αποφασίσει να καταλάβει την Κρήτη με ελληνικό στρατό και να την προσαρτήσει στο ελληνικό κράτος.
Την 1η Φεβρουαρίου 1897 καταλαμβάνει το νησί στο όνομα του βασιλιά της Ελλάδος ο υπασπιστής του Γεωργίου συνταγματάρχης Τιμολέων Βάσσος. Οι ΜΕΔ απευθύνονται αυστηρά στην Ελλάδα και προειδοποιούν ότι θα επέμβουν αν δεν αποσυρθεί ο ελληνικός στρατός. Τότε, κι ενώ υπάρχει πλέον ελληνική κατοχή, οι δυνάμεις προτείνουν αυτονομία, την οποία η Ελλάδα απορρίπτει. Οι μεγάλες δυνάμεις επανέρχονται με στρατιωτικά πλέον μέτρα, δημιουργώντας μια ζώνη 6 χιλιομέτρων γύρω από την πόλη των Χανίων, πρωτεύουσα της Κρήτης, απαγορεύοντας στον Βάσσο να την παραβιάσει, απειλώντας, σε διαφορετική περίπτωση, με κανονιοβολισμό των ελληνικών θέσεων.
Την αφορμή τελικά δίνουν οι Τούρκοι, οι οποίοι σκηνοθετούν την παραβίαση της γραμμής προκαλώντας το βομβαρδισμό του Επαναστατικού Στρατοπέδου Ακρωτηρίου, που είχε οργανώσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος, με τους Αντώνιο Σήφακα, Κωνσταντίνο Φούμη, Νικόλαο Πιστολάκη και Γεώργιο Μυλωνογιανάκη. Η ελληνική Σημαία υψώνεται στο Ακρωτήρι και ο ευρωπαϊκός στόλος στοχεύει για την κατάρριψή της. Όταν πλέον ο ιστός πέφτει από τα ευρωπαϊκά πυρά, ένας επαναστάτης, ο Καγιαλές, κάνει το σώμα του ιστό και υψώνει εκ νέου τη Σημαία.
Οι βομβαρδισμοί εναντίον του στρατοπέδου των επαναστατών προκαλούν κύμα διαμαρτυρίας σε όλη την Ευρώπη, ενώ οι ΜΕΔ προτείνουν πάλι την αυτονομία, την οποία Έλληνες και Κρήτες απορρίπτουν. Ο διεθνής στόλος αποκλείει το νησί, εμποδίζοντας τη μεταφορά εφοδίων. Η αντίσταση οργανώνεται και πάλι, ενώ η Τουρκία κηρύττει τον πόλεμο στην Ελλάδα, αναγκάζοντάς την να ανακαλέσει τις δυνάμεις της από την Κρήτη.
Ο πόλεμος, ο λεγόμενος ατυχής, διαρκεί από τις 8 Απριλίου μέχρι τις 8 Μαΐου και τελειώνει με ελληνική ήττα. Ο πόθος των Κρητών ούτε αυτή τη φορά εκπληρώθηκε. Θα ακολουθήσει νέα περίοδος αιματοχυσίας, και οι μεγάλες σφαγές του Ηρακλείου στις 25 Αυγούστου 1898, για να επιβληθεί τελικά από τις ΜΕΔ η απομάκρυνση των τουρκικών στρατευμάτων και η αυτονομία.
Δύο δραματικές
επιστολές
για τις σφαγές
Παρουσιάζουμε σήμερα δύο δραματικές επιστολές για τις σφαγές και την πυρπόληση των Χανίων από τους Οθωμανούς. Στην ουσία είναι ημερολογιακές καταγραφές των γεγονότων από τις 20 Ιανουαρίου, που κορυφώθηκε η βία σε βάρος των χριστιανών της πόλης και της ευρύτερης περιοχής. Παρουσιάζουν τα γεγονότα από τις 20 Ιανουαρίου, μέχρι το τέλος του μήνα, όταν εμφανίστηκε η ελληνικός στόλος στο Κρητικό Πέλαγος και άρχισε πλέον η αντίστροφη μέτρηση για την κατάληψη της Κρήτης από τις ελληνικές δυνάμεις, με στόχο την προσάρτηση του νησιού στο ελληνικό κράτος.
Η πρώτη επιστολή φέρει την υπογραφή «Χανιώτης» και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα της Αθήνας «Παλιγγενεσία», στις 28 Ιανουαρίου 1897. Καταγράφει τα γεγονότα μέχρι και τις 25 Ιανουαρίου.
Η δεύτερη δημοσιεύτηκε στην επίσης αθηναϊκή εφημερίδα «Ακρόπολις», στις 29 Ιανουαρίου 1897, και καταγράφει τα γεγονότα των επόμενων ωρών. Ο συντάκτης της γράφει μέσα από το ελληνικό προξενείο όπου έχει καταφύγει προκειμένου να διασωθεί.
Στα γεγονότα που ακολούθησαν την πυρπόληση των Χανίων, δηλαδή την ελληνική κατάληψη της Κρήτης και την, σε συνέχεια, διεθνή κατάληψη και το βομβαρδισμό του στρατοπέδου των επαναστατών στο Ακρωτήρι έχουμε αναφερθεί σε παλιότερα σημειώματά. Σύντομα θα επανέλθουμε στο θέμα της ελληνικής κατοχής με νέα σημαντικά ντοκουμέντα των πρωταγωνιστών της εποχής.
Έγχρωμο πρωτοσέλιδο της γαλλικής εβδομαδιαίας εφημερίδας “Le Petit Journal”στις 9 Μαΐου 1897, χαρακτηριστικό της στάσης των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Έλληνας και Τούρκος δίνουν μάχη, υπό την αδιαφορία των ευρωπαϊκών δυνάμεων, που παίζουν μουσική! Η εικόνα έχει φυσικά την «ισορροπία» απέναντι στο σφαγέα Οθωμανό και τον Έλληνα, που είναι το θύμα του, όπως δείχνει με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο την «ευρωπαϊκή ουδετερότητα» που ήταν υπέρ του ισχυρού.
