Μια άγνωστη φωτογραφία μετά την καταστροφή των Χανίων, που υπάρχει στα αρχεία του αμερικανικού Κογκρέσου. Χριστιανός κάτοικος σε απόγνωση ανάμεσα στο κατεστραμμένο σπίτι του.

20 Ιανουαρίου

Δευτέρα εσπέρας

Εις πλήρη επανάστασιν ευρίσκεται το τμήμα Χανίων. Πολεμούσιν εις διάφορα σημεία εν τοις πέριξ, φαίνεται ο καπνός των πυρπολουμένων οικιών και ακούονται οι πυροβολισμοί μέσα από την πόλιν. Αλλά ημείς απʼ εδώ μέσα δεν τολμώμεν να εξέλθωμεν των οικιών μας ή μετά προφυλάξεως και εις ωρισμένα μέρη. Οι Τούρκοι καθʼ ομάδας περιέρχονται εξηγριωμένοι μη τολμώντες και ούτοι να διέλθωσιν εκ μερών ένθα οικούσι χριστιανοί. Σήμερον επυροβόλησαν εξ ενός τουρκικού καφενείου κειμένου εν τα παραλία, εν ω συχνάζουσι πάντοτε ύποπτοι και φοβερήν την όψιν παληκαράδες, οίοι οι τρικέφακοι χαλούνιδες και άλλοι όμοιοι και πολυώνυμοι κατά διερχομένων χριστιανών εκείθεν και εφόνευσαν τον Θεόδωρον Μαρκουλάκην νέον εκ της γνωστής εγκρίτου οικογενείας Μαρκουλάκη. Ο Γεν. Διοικητής, οι στρατιωτικοί Πασάδες άγοντες τον ολίγον ευρισκόμενον στρατόν περιφέρονται προσπαθούντες να περιστείλωσι τας ορδάς των βεγκαζίων και των εξηγριωμένων εντοπίων τούρκων. Συμπεραίνομεν, διότι δεν δυνάμεθα να μάθωμεν, ότι έξω εισίν πολλά τα θύματα. Οι Χαλιπούτες και άλλοι τούρκοι εξώρμησαν προς την Χαλέπαν, θελήσαντες δε να εισχωρήσωσιν εις το Ακρωτήριον επί σκοπώ λεηλασίας εύρον αντίστασιν εις τα Φρούρια όπου οι Ακρωτηριανοί προβλέποντες είχον συνηθροισθή ένοπλοι. Μάχη διεξάγεται καθʼ ην ώραν σας γράφω ης το τέλος αγνοείται. Οι Πρόξενοι ευρίσκονται πάντοτε εν τω Διοικητηρίω. Προς τα μέρη του Γαλατά ο πόλεμος μαίνεται διότι ακατάπαυστοι πυροβολισμοί ακούονται εκείθεν. Ταύτα γνωρίζομεν μέχρι της ώρας, πολλά δε έχομεν να μάθωμεν και να ακούσωμεν ίσως μέχρι της αύριον.

21 Ιανουαρίου Τρίτη

Καθʼ όλην την νύκτα της χθες διεσταύρωνον την πόλιν αι περιπολίαι· ουδαμού ψυχή άλλη ζώσα. Οι Τούρκοι συγκεντρωμένοι έμενον εις την Σπλάντζιαν οι δε Χριστιανοί κλεισμένοι εις τας οικίας των, αλλʼ άγρυπνοι. Εις την χριστιανικήν συνοικίαν «Παπλωματάδικα» οι Χριστιανοί ένοπλοι εφρούρουν εις τας θύρας των οικιών, εις τα γωνίας των οδών και εις άλλα μέρη. Τα Ευρωπαϊκά πλοία, τέσσαρα τον αριθμόν, έρχονται εκ Σούδας περί την 9ην τουρκιστί ώραν, και φωτίζουσι την έρημον πόλιν δια του ηλεκτρικού φωτός. Μετά προφυλάξεως λίαν πρωί οι Χριστιανοί εξέρχονται των οικιών των. Τους βλέπεις εις την παραλίαν, εις τα «Παπλωματάδικα», εις το Κύρο Βρύσαλι διερωτώντας αλλήλους περί των έξω. Αλλʼ ουδεμία είδησις. Μεγάλα και τραγικά έχουσι βεβαίως λάβει χώραν εις τα πέριξ χωρία δεν υπάρχει όμως ουδεμία είδησις, των οδών κεκλεισμένων. Τούρκοι δεν φαίνονται εις τας χριστιανικάς συνοικίας. Σπάνιοι εις την προκυμαίαν εις την πλατείαν Σανδριβανείου. Οι Καουρισταί φαίνονται κινούμενοι. Οι πρώτοι αυτών πηγαίνουν και έρχονται εις την οικίαν του αρχηγού. Αποφάσεις ανακοινούνται εις τους εν Σπλάντζια εκτελεστάς. Γνωστόν ότι οι Καουρισταί εισίν οι εκπροσωπούντες τας ιδέας της αναρχίας, οι αναλαβόντες ίσως εν ονόματι της Πύλης να επιφέρωσι το ναυάγιον του νέου πολιτεύματος. Ο Γεν. Διοικητής εν απογνώσει προσκαλεί τον Αρχιερέα. Ανακοινοί αυτώ την ληφθείσαν υπό των κηδεμόνων μας μετʼ αυτού απόφασιν να μεταβή εις τα πέριξ. Επιτροπή συγκειμένη εκ προξενικών και διοικητικών υπαλλήλων, εκ Χριστιανών μετά του Αρχιερέως, και εξ Οθωμανών, ήτις να εξακριβώση τας καταστροφάς και τα θύματα και να προτρέψη την παύσιν των αιματοχυσίων. Ο Δεσπότης προσκαλεί τους πολίτας εις την επισκοπήν και τους ανακοινοί την σκέψιν ταύτην. Πάντες εμποδίζουσι και αποτρέπουσιν αυτόν από του να μεταβή διότι και κίνδυνος υπάρχει και αρμόδιος δεν είναι ούτος.

Εκ της αφίξεως του κ. Γεννάδη, Γεν. Προξένου της Ελλάδος εις την πόλιν, μανθάνομεν τα κατά την Χαλέπαν. Οι Τούρκοι εις την πρώην ορμήν πυροβολούσιν αδιακρίτως κατά των Χριστιανικών οικιών εντός των οποίων ήσαν κεκλεισμένοι οι Χριστιανοί μη προφθάσαντες ως συνήθως να συσσωρευθώσιν εις τα Προξενεία. Τα σπίτια του υποπροξένου Ρωσσίας κ. Βουλγαρίδη, του Πολογεωργάκη, γέμουσι σφαιρών σφαιρών, αλλʼ οι εντός ευρισκόμενοι ανταποκρίνονται εις το πυρ. Εις την κάτω Χαλέπαν ανταλλάσσονται συχνοί πυροβολισμοί, φονεύονται δε δυο Τούρκοι. Εν τω μεταξύ εκατοντάς Ακρωτηριανών φθάνει ένοπλος και οι Τούρκοι κλείνονται εις τον Πύργον Ζούνη και εκείθεν πυροβολούσιν ακαταπαύστως. Οι Χριστιανοί τούς πολιορκούσι · σχηματίζουσι δε σώματα ένοπλα και περιφέρονται φυλάττοντα την τάξιν. Εν τη προκειμένη περιπτώσει επαινείται η διαγωγή του Τούρκου αξιωματικού του σταθμεύοντος εν Χαλέπα. Εις Νεροκούρου, Τζικαλαργιά, Γαλατά εξακολουθεί ο πόλεμος και ουδεμία πληροφορία έρχεται εκείθεν ει μη ότι μεταφέρουν ότε μεν φονευμένους Τούρκους ους θάπτουσιν εν τω έξωθι των Χανίων μεξαρλήκι ότε δε τραυματίας.

22 Ιανουαρίου Τετάρτη

Εις την πόλιν επικρατεί νεκρική ησυχία. Έξω ακούονται πυροβολισμοί προς το μέρος της Σούδας, διότι οι Χριστιανοί κατελθόντες προσέβαλον τους Τούρκους. Και προς το μέρος του Δαράτζου μάχη διεξάγεται από της πρωίας. Ναυαγησάσης της εξόδου μικτής Επιτροπής ην εζήτει ο Γεν. Διοικητής μετά των Προξένων, αποφασίζεται εν προξενικώ συμβουλίω να εξέλθωσιν εις συνάντησιν των επαναστατών οι Πρόξενοι Αγγλίας, Ιταλίας, Αυστρίας, Ελλάδος και ο αντιπρόσωπος της Γαλλίας μετά του Γεν. Διοικητού. Εκκινούσιν έφιπποι έχοντες ωρισμένον δρομολόγιον να μεταβώσιν εις Σούδαν και από εκεί εις Νεροκούρου, Τζικαλαργιά, Περιβόλια, Μουρνιές, Γαλατά όπως εξακριβώσωσι τας γενομένας καταστροφάς και συντελέσωσιν εις την παύσιν της αιματοχυσίας. Μεταβάντες όμως ούτοι εις Σούδαν δεν ηδυνήθησαν να προχωρήσωσιν ένεκα των σφοδρών πυροβολισμών, διό εστράφησαν προς την Μονήν Χρυσοπηγής και επέστρεψαν άπρακτοι εις Χαλέπαν. Από εκεί απέστειλαν προς τους πολεμούντας χριστιανούς έγγραφον δι ου εβεβαίουν αυτούς ότι εξησφαλίσθη η ζωή των χριστιανών εν ταις πόλεσιν, ότι ημποδίσθησαν οι καταρτισμοί ενόπλων τουρκικών στιφών και πολλά άλλα κενά και κούφα ων την πραγματοποίησιν ούτε επεδίωξαν ούτε αν επιδιώξωσιν θα επιτύχωσιν. Αντίγραφον εγγράφου των Προξένων του σταλέντος προς τους επαναστάτας και αντίγραφον του υπομνήματος του επιδοθέντος υπό των εν Χανίοις χριστιανών εις τους αντιπροσώπους των Δυνάμεων εσωκλείω υμίν. Εν τούτοις οι κηδεμόνες μας αντλούσιν εις πίθον Δαναΐδων συμβουλεύοντες τους μεν χριστιανούς να καταθέσωσι τα όπλα επιτρέποντες δε εις του Τούρκους να εξοπλίζωνται και να ερημώνωσι τα κτήματα των χριστιανών εις τον κάμπον. Το αρχηγείον, δηλαδή ο Καούρης, με τους ανρθώπους του οίτινες έχουσι στήσει το αρχηγείον των εις Καστέλι παρά την Σπλάντζιαν, πυρετωδώς εισργάζοντο χθες φανερά εις προμήθειαν και αποστολήν όιπλων και φυσεγγίων, εστρατολόγουν δε σκανδασλωδώς αναγκάζοντες και τους μη θέλοντας να μεταβώσιν εις τον τόπον της ερημώσεως. Ταύτα ελάμβανον χώραν υπό τας όψεις πάντων, καθʼ ην ώραν οι κηδεμόνες μας έγραφον προς τους χριστιανούς να καταθέσωσι τα όπλα, διότι δήθεν ελήφθησαν τα αναγκαία μέτρα προς κατάπαυσιν των ωμοτήτων εκ μέρους των Τούρκων. Συγχρόνως, δια να καταστή έτι μάλλον κωμική και γελοτοποιηθή (sic) έτι περισσότερον η προξενική προκήρυξις, οι Τούρκοι επυρπόλουν όλας τας οικίας των χριστιανών. Τα μετόχια τα χριστιανικά, όσα την προτεραίαν είχον αφήσει άκαυστα. Και κατέστρεφον τα δένδρα αναφανδόν. Του Αναγν. Καραλά το περιβόλι κείται προ της θύρας της πόλεως και μετεβάλετο, καθʼ ην ώραν εις το χαρτί εξησφάλιζον οι Πρόξενοι την ζωήν και την περιουσίαν των χριστιανών, εις σωρόν ερειπίων και εδενδροτομείτο βαρβάρως και ανηλεώς, μάτην απεπειράτο η αστυνομία να εμποδίση την δήωσιν.

Πέντε Τούρκοι έπεσαν αιχμάλωτοι εις τας χείρας των χριστιανών εις το Πατελάρι· της ζωής των εφείσθησαν οι συγγενείς του εις θάνατον καταδικασμένου Λακιώτου Κουτρουλάκη επί σκοπώ να ανταλλάξωσιν αυτόν.

23 Ιανουαρίου Πέμπτη

Είναι ημέρα απαισία. Έξω γίνεται μάχη εις διάφορα σημεία. Οι Τούρκοι μαίνονται συγχρόνως καίοντες παν χριστιανικόν εις τον κάμπον, Περί την 3ην καθʼ ώραν ημάς εις το Καλέ Καπίση γίνεται ταραχή φερομένων Τούρκων τραυματιών. Ρίπτονται συγχρόνως πυροβολισμοί τινες και δίδεται το σύνθημα. Οι χριστιανοί ορμώσιν εις τα σπήτια και αρπάζουσι τα όπλα. Πυροβολούσι κατά των διερχομένων Τούρκων και οι Τούρκοι μαινόμενοι πυροβολούσι, σφάζουσι πάντα χριστιανόν ον εντυγχάνουσιν. Ευτυχώς οι χριστιανοί προλαβόντες είχον οχυρωθή και εκ των οχυρωμάτων πυροβολούσιν απαύστως. Ουδεμία συγκοινωνία μεταξύ των. Όπου ευρέθη έκαστος.

Βραδυάζει και εξακολουθούν αντιπυροβολούμενοι. Εκ των οικιών των οι Τούρκοι βάλλουσι κατά των χριστιανικών οικογενειών και τανάπαλιν. Μόλις εβράδυασε και οι Τούρκοι έβαλαν φωτιά εις την χριστιανικών συνοικίαν Παπλωματάδικα από το μέρος του Κατόλου. Οι χριστιανοί των παρακειμένων οικιών φεύγουσι προς την φραγκοκλησιάν, προς την Επισκοπήν και προς άλλα ασφαλή μέρη, αλλά οι Τούρκοι δεν τολμούν να πλησιάσουν, διότι πολλαί εκατοντάδες όπλων χριστιανικών από ασφαλή μέρη τούς προστατεύουν. Καθʼ όσον προχωρεί η φωτιά καθίσταται δεινή η θέσις των χριστιανών. Ο περιβόητος Μπάντρης διευθύνει την πυρκαϊάν και κτυπά το κεφάλι του ότι δεν ημπόρεσε να βάλη και από την άλλην μεργιάν, από το Κρύο – Βρυσάλι, δια να μη υπάρχη, ως φώναζε προς τους Τούρκους, διέξοδος των χριστιανών.

Θύματα της ημέρας άγνωστα. Εν τούτοις γνωρίζομεν ότι εκάη ολόκληρος η οικογένεια Λαχνιδάκη. Εσφάγη η οικογένεια Λεμονιά εις Αγίους Αναργύρους. Εξ φουρναρέοι εις Κάτολα και άλλοι τινές φονευθέντες εις τα διάφορα μέρη. Υπάρχουσι και τραυματίαι τινες γνωστοί. Τούρκοι εφονεύθησαν ίσως περισσότεροι.

24 Ιανουαρίου Παρασκευή

Η φωτιά μαίνεται. Καίονται ήδη τα «Στιβανάδικα», τα «Πραγματευτάδικα», το «Σανδριβάνι», τα «Τελάλικα». Αι μεσουράνιοι φλόγες καθιστώσι στυγεράν την ατμόσφαιραν. Αι ελαιομαγαζέδες καίονται και εκ του καιομένου ελαίου διδομένη οσμή πνίγει. Εξακολουθούν οι εκατέρωθεν πυροβολισμοί και φόνοι. Τα ευρωπαϊκά πλοία αποβιβάζουν ναύτας και παραλαμβάνουν τους χριστιανούς ους μεταφέρουν τις τα πλοία. Οι Τούρκοι εξηγριωμένοι και ένοπλοι θραύουν τα σπήτια και τα μαγαζιά και διαρπάζουν παν χριστιανικόν. Αενάως αι λέμβοι των Ευρωπαϊκών πλοίων μεταφέρουν γυναικόπαιδα.

25 Ιανουαρίου Σάββατον

Εις Χαλέπαν συνήφθη μάχη κατελθόντων πολλών χριστιανών. Οι Τούρκοι του Ακρωτηρίου εισέρχονται υπό την προστασίαν του στρατού. Οι χριστιανοί αρπάζουσι 800 αιγοπρόβατα τουρκικά και φονεύουσι τρεις Τούρκους. Σφοδρά συγχρόνως μάχη διεξάγεται από πρωίας εις Γαλατά. Κανόνια μεταφέρουσιν οι Τούρκοι ακαταπαύστως. Περί την δεκάτην ώραν αποχωρούσιν οι χριστιανοί και οι Τούρκοι καίουσι τον Γαλατάν. Εις την πόλιν η αυτή κατάστασις. Η φωτιά επεκτείνεται και οι αγώνες των ναυτών προς σβέσιν αποβαίνουσι μάταιοι, διότι εάν σβύνει εις κανέν μέρος, ανάπτουσιν αυτήν εις άλλο.

Χανιώτης