Όλαι οι θρησκευτικαί εορταί εορτάζοντο με μεγαλοπρέπειαν και επιβλητικότητα στο Ηράκλειο κατά την εποχήν της Τουρκοκρατίας, γιατί εκεί εξεσπούσε ο εθνισμός των Χριστιανών, αλλά η τελετή της καταδύσεως του Σταυρού κατά την ημέραν των Φώτων προσελάμβανε ιδιαιτέραν και εξαιρετικήν επιβλητικότητα.
Η πομπή εκκινούσα από τον ιερόν ναόν του μικρού Αγίου Μηνά (ο μεγάλος δεν είχε τελειώσει ακόμη) με πρωτοπορείαν τας σημαίας και τα λάβαρα όλων των συντεχνιών που κατά γενικόν κανόνα έφεραν τα χρώματα της Ελληνικής σημαίας με τον προστάτην Άγιον εκάστης συντεχνίας εις το κέντρον, και με την ακολουθίαν του ιερού κλήρου, του Μητροπολίτου εν επισήμω εκκλησιαστική αμφίεσει, και των λοιπών εκκλησιαστικών και πολιτικών αρχών, εισήρχετο εις την Πλατειά Στράτα, ανήρχετο προς την πλατείαν του παλαιού Δικαστηρίου (του Πασσά την Πόρτα) όπου μετά στάθμευσιν ολίγων λεπτών καθʼ α ανεπεμπετο υπό του Μητροπολίτου Δέησις προς τον Ύψιστον υπέρ της υγείας του Σουλτάτου, κατήρχετο εις τον λιμένα προ της αποβάθρας του οποίου ετελείτο ο αγιασμός των υδάτων διά της καταδύσεως του Σταυρού εις την θάλασσαν. Εις την προ του Διοικητηρίου Πλατείαν όπου εγίνετο η δέησις εστολίζετο ο χώρος με μυρσίνας και τουρκικάς σημαίας και ετοποθετούντο καναπέδες και πολυθρόνες όπου κατερχόμενος ο Πασσάς εκάθετο με την ακολουθίαν του αναμένων να ακούση την υπέρ του Σουλτάντου δέησιν του Μητροπολίτου.
Μετά την κατάδυσιν του Σταυρού η πομπή επανήρχετο εις τον ναόν δια των αυτών οδών, αλλʼ ο Μητροπολίτης (μετά του Διακόνου του) συνοδευόμενος υπό τιμητικής φρουράς εφίππων χωροφυλάκων (σουβαρήδων) επανήρχετο φέρων την συνήθη μελανή στολήν του έφιππος και ούτος και ευλογών τα πλήθη των χριστιανών τα οποία κατέκλυζαν τας οδούς και τα ένθεν κακείθεν καταστήματα.
Τα άλογα των οποίων επέβαινον ο Μητροπολίτης και ο Διάκονος εχορηγούντο κατʼ έτος υπό του Πασσά τιμής ένεκεν προς το πρόσωπον του δια να μη επιτρέψη πεζός αφού ούτε αμάξια ούτε ταξί υπήρχαν τότε.
Η ονομαστή μπογάτσα του Ηρακλείου ήτο το καθιερωμένον και απαραίτητον σερβίρισμα εις τα καταστήματα και τας οικίας από τας οποίας παρακολουθείτο η τελετή, προσφερομένη εις το μεταξύ της καθόδου και ανόδου της πομπής χρονικόν διάστημα.
Την χρονιά που συνέβη το κατωτέρω επεισόδιον, δεν θυμούμαι ακριβώς ποια, αλλά πάντως ευθύς μετά την επανάστασιν του 1889 είχε σταλή στο Ηράκλειο στρατιωτικός Διοικητής κάποιος πολύ φανατικός Τούρκος ονομαζόμενος αν δεν απατώμαι Αβδολκερίμ και έτυχε να είναι κατά την ημέραν των Φώτων άρρωστος ο Μητροπολίτης Τιμόθεος Καστρινογιαννάκης και τον αντικατέστησε εις την τελετήν της καταδύσεως του Σταυρού ο αδελφός του Διονύσιος Επίσκοπος τότε Χερσονήσου κατελθών προς τούτο από την έδραν του της Μονής Αγκαράθου.
Όταν η πομπή είχε φθάση και σταματήση κατά τα έθιμα προ του Διοικητηρίου και είχε αρχίση η προς τον Ύψιστον Δέησις υπέρ του Σουλτάνου, ο Διονύσιος αντελήφθη ότι ο Σουλτανικός Πασσάς δεν είχε σκηωθή από την πολυθρόνα του. Διακόπτει αποτόμως την δέησιν και διατάσσει να εξακολουθήση η πομπή την κάθοδόν της προς τον λιμένα όπερ και εγένετο.
Και δεν ηρκέσθη ο Ιεράρχης ούτος εις μόνην την ενέργειάν του ταύτην αλλά περιφρόνησε και δεν εχρησιμοποίησε τα τιμητικώς προσφερόμενα άλογα δια την έφιππον επιστροφήν εις την Μητρόπολιν και επανήλθεν εις ταύτην πεζή δια των παραλιακών στενών δρομίσκων του Ηρακλείου.
Η τολμηρά αύτη ενέργεια του Διονυσίου γνωσθείσα και μεταδοθείσα αστραπιαίως εις όλους τους χριστιανούς τους παρακολουθούντας την πομπήν και τους καθʼ όλην την διαδρομήν ευρισκόμενους μετά των οικογενειών των εις τα καταστήματά των εξέπληξεν αυτούς αλλά και τους ανέλαβε συγχρόνως εις ζωηράς ανησυχίας δια τας συνεπείας της και εσχολιάζετο ποικιλοτρόπως μεταξύ των.
Αλλά και εις τον Πασσά εξʼ αντιθέτου έκαμε κατάπληξιν η στάσις αύτη του Ιεράρχου και διεδόθη αμέσως ότι εσκόπει να προβή εις αντίποινα, πράγμα που επέτεινε τας ανησυχίας των χριστιανών οι οποίοι εσχημάτισαν αμέσως επιτροπήν η οποία φοβισμένη μετέβη προς συνάντησιν του Μητροπολίτου εις την Μητρόπολιν προς συνεννόησιν περί του πρακτέου.
- Δεσπότη μας, του είπαν, για όνομα του Θεού και της Παναγίας ίντα τονε τουτονά πούκαμε η Αγιότη σου και θα νάχωμε νταβαντούρια με τούτον τον αγριάνθρωπο Πασσά:
Και ο γίγας το σώμα και την ψυχήν Διονύσιος ατενίζων αυτούς με το αγέρωχον και αέτειον βλέμμα του σηκώνεται από την έδρα του και επιβλητικός όπως ήτο τους απαντά.
- Καλά θα κάμετε να πάτε σʼ αυτόν τον αγριάνθρωπο που λέτε και να του πήτε εκ μέρους μου να ετοιμάζη τα μπαούλα του γιατί θα τον διώξω.
Οι αποτελούντες την Επιτροπήν αλληλοεκκυτάχθησαν και με το βλέμμα τους διερωτήθηκαν μήπως δεν ήταν στα καλά του ο Δεσπότης.
Αλλʼ εκείνος αντιληφθείς την αμηχανίαν των εξηκολούθησε.
- Τι με κυττάτε; νομίζετε πως αστειεύομαι;
Nα πάτε να του πήτε εκ μέρους μου ότι αν δεν δώση ικανοποιητικήν εξήγησιν της περιφρονητικής στάσεώς του θα τηλεγραφήσω αμέσως απʼ ευθείας στον Σουλτάνον και θα του καταγγείλω ότι την στιγμήν που ολόκληρος ο χριστιανικός λαός του Ηρακλείου με επικεφαλής τον Μητροπολίτην του εστάθηκε ευλαβικά να απευθύνη στον Θεόν του δέησιν δια την υγείαν και την μακροημέρευσίν του, ο εδώ αντιπρόσωπός του ασεβών δεν έλαβε τον κόπον να κατεβάση το πόδι του και να σηκωθή παρά εξακολουθούσε να ρουφά τον ναργιλέ του περιφρονητικά. Έτσι να του πήτε.
Η Επιτροπή εμψυχωθείσα από το θάρρος του εκλεκτού αυτού Ιεράρχου και την διπλωματικότητά του ενεθάρρησε και μετέβη πράγματι εις του Πασσά τον οποίον ευρήκε έξαλλον απειλούντ α γην και ουρανόν κατά του “αντάρτη Παππά”. Αλλʼ όταν του διεβίβασεν όσα τους παρήγγειλεν ο Διονύσιος και του ανέπτυξαν και τας συνεπείας που θα είχε διʼ αυτόν η αποστολή ενός τοιούτου τηλεγραφήματος ήλλαξεν αμέσως το ύφος του και κατέληξεν εις το να δικαιολογηθή ότι δεν είχεν αντιληφθή ότι είχεν αρχίσει ο ντοάς (δέησις) και να του συμπαθήση ο Μητροπολίτης.
Έτσι έληξε το επεισόδιον χάρις στην ανδρικήν στάσιν και την διπλωματικότητα του αειμνήστου Ιεράρχου Διονυσίου Καστρινογιαννάκη και ευρήκε την ευτυχή και επιτυχή λύσιν”.
(“Κνωσός” 1954)
