Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη [email protected]
Η τελετή των Θεοφανείων στο Ηράκλειο, το 1904. Πρόκειται για φωτογραφική σύνθεση του πρωτοπόρου Τουρκοκρητικού φωτογράφου της εποχής Ραχμιζαδέ Μπεχαεντίν, που εξέδωσε ο ίδιος σε καρτ ποστάλ. Η συμμετοχή του κόσμου είναι εντυπωσιακή, όπως φαίνεται από την κεντρική εικόνα. Ακόμη και σε βάρκες υπήρχαν άνθρωποι για να μπορέσουν να παρακολουθήσουν την τελετή. Άλλωστε μην ξεχνάμε ότι είναι τα πρώτα χρόνια που οι Κρήτες χριστιανοί μπορούσαν να τελέσουν ελεύθερα τα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Δηλαδή, χωρίς την παρουσία των τουρκικών κατοχικών δυνάμεων, που αποχώρησαν τον Οκτώβριο του 1898, μετά τις σφαγές του Ηρακλείου, αν και η επικυριαρχία του σουλτάνου παρέμεινε στην Κρήτη μέχρι το 1913, όταν ενώθηκε με την Ελλάδα.
Όπως φαίνεται, η τελετή του αγιασμού των υδάτων γινόταν περίπου από την ίδια σημερινή θέση στο ενετικό λιμάνι, αλλά λίγο πιο δυτικά. Στην αριστερή φωτογραφία διακρίνουμε τον μητροπολίτη Κρήτης Ευμένιο Ξηρουδάκη να ρίχνει το σταυρό, ευρισκόμενος πάνω σε βάρκα. Στη δεξιά ο μητροπολίτης προφανώς ψάλλει κατά την τελετή
Η τελετή του αγιασμού των υδάτων στο Ηράκλειο άρχισε να γίνεται, επίσημα τουλάχιστο, με την άδεια των αρχών, λίγο μετά το τέλος της επανάστασης του 1821. Η Κρήτη παρέμεινε υπό τον τουρκικό ζυγό, όπως αποφάσισαν οι μεγάλες δυνάμεις και το 1830 πωλήθηκε στον αντιβασιλέα της Αιγύπτου Μεχμέτ Αλή, που ήταν υποτελής στο σουλτάνο. Ο Μεχμέτ Αλή όρισε ένα πιστό υπήκοο της υψηλής πύλης διοικητή του νησιού, τον επίσης Αιγύπτιο Μουσταφά Ναϊλή πασά, τον επονομαζόμενο Γκιριτλή, Κρητικό δηλαδή, εξαιτίας της πολύχρονης παραμονής του στην Κρήτη. Ο Μουσταφά βρισκόταν ήδη στο νησί από τα προηγούμενα πολεμώντας με τις οθωμανικές δυνάμεις. Έτσι και ο Μεχμέτ Αλή τον διόρισε διοικητή της Κρήτης, θέση την οποία παρέμεινε μέχρι το 1849, και μετά το τέλος της αιγυπτιοκρατίας (1841), ενώ αργότερα, σε προχωρημένη ηλικία, επέστρεψε, στην επανάσταση του 1866, ως αρχιστράτηγος των στρατευμάτων του σουλτάνου. Ήταν εκείνος που πολιόρκησε τη μονή Αρκαδίου, τον Νοέμβριο του 1866. Αργότερα έγινε και μέγας βεζίρης (πρωθυπουργός) στην οθωμανική αυτοκρατορία.
Η πρώτη τελετή των υδάτων στο Ηράκλειο έγινε επί των ημερών του Γκιριτλή, στην αρχή της αιγυπτιοκρατίας, τα Φώτα του 1831. Ήταν η περίοδος που ο Μεχμέτ Αλή θέλησε να εμφανιστεί πιο «φιλελεύθερος» από το σουλτάνο, σκοπεύοντας και στη μόνιμη κατοχή της Κρήτης. Η διοίκησή του όμως αποδείχτηκε το ίδιο σκληρή κι απάνθρωπη.
Στο πλαίσιο των πρώτων «φιλελεύθερων» μέτρων ο Μουσταφά πασάς χορήγησε άδεια προκειμένου να γιορτάσουν για πρώτη φορά οι χριστιανοί τα Θεοφάνεια. Η τελετή έγινε στην παραλία της Τρυπητής από τον μητροπολίτη Κρήτης Μελέτιο Νικολετάκη. Διευκρινίζεται ότι ο τίτλος του αρχιεπισκόπου δόθηκε στον προκαθήμενο της Εκκλησίας της Κρήτης πολύ αργότερα, από τον πατριάρχη Αθηναγόρα, ενώ παράλληλα οι επίσκοποι ονομάστηκαν μητροπολίτες.
Σʼ εκείνη την πρώτη εκδήλωση του 1831 φαίνεται ότι οι χριστιανοί βρήκαν την ευκαιρία να διαμαρτυρηθούν, με κάποιο τρόπο, κατά της τουρκοκρατίας, με συνέπεια να μην γίνει άλλη τελετή μέχρι το 1846. Τότε, όταν και πάλι ο Μουσταφά πασάς ήταν διοικητής, έδωσε άδεια εορτασμού, αφού χρειάστηκε να πληρωθούν 48.000 γρόσια προκειμένου να εκδοθεί το αυτοκρατορικό διάταγμα που έδινε την άδεια για την τελετή. Στον δεύτερο εορτασμό μητροπολίτης Κρήτης ήταν ο Χρύσανθος ο Λέσβιος, που βρισκόταν στα Σφακιά εκείνες τις ημέρες. Τοποτηρητής του θρόνου της Εκκλησίας της Κρήτης ήταν ο Ιεροσητείας Ιλαρίων Κατσούλης, από τα Μάλια, που μόλις είχε ανακηρυχθεί, ο οποίος και τέλεσε τον αγιασμό. Αυτή η δεύτερη τελετή έγινε στο ενετικό λιμάνι, όπου γίνεται και σήμερα. Μάλιστα ο μεγάλος τουρκολόγος Νικόλαος Σταυρινίδης, που μας παρέχει τις πληροφορίες στηριζόμενος κυρίως στις σημειώσεις του Στέφανου Νικολαΐδη, αναφέρει ότι κατά τη μαρτυρία του ιερέα Τίτου Φακιολάκη, τα 48.000 γρόσια πλήρωσε αρχικά με τη μορφή δανεισμού προς τον Ιλαρίωνα ο ίδιος ο πασάς. Στη συνέχεια χάρισε το ποσό, εντυπωσιασμένος από την προσωπικότητα του Ιλαρίωνα.
Τις πληροφορίες για τις πρώτες τελετές αγιασμού των υδάτων διέσωσε στα σημειώματά του, που στην ουσία είναι μια μορφή ημερολογίου με σημαντικές πληροφορίες για την εποχή, ο Καστρινός Στέφανος Νικολαΐδης και τις συμπεριέλαβε σε άρθρο του στα «Νέα Χρονικά» στις 7 Ιανουαρίου 1946 ο Νικόλαος Σταυρινίδης. Ο ίδιος ο Νικολαΐδης, όπως αναφέρει στα σημειώματά του, στο γιορτασμό του 1846 είχε σημαντική συνεισφορά, έχοντας την πρωτοβουλία για την τελετή και το ρόλο του τελετάρχη για την αναβίωση του αγιασμού.
Το πρώτο ρεπορτάζ για τα Θεοφάνεια, το 1881
Το πρώτο ρεπορτάζ για την τελετή του αγιασμού των υδάτων στο Ηράκλειο το έχουμε από την εφημερίδα «Μίνως», την πρώτη που εκδόθηκε στην πόλη. Αναφέρεται στην τελετή του 1881, στην οποία μάλιστα συμμετείχε ως τιμητική συνοδεία του στρατού τμήμα του αυτοκρατορικού οθωμανικού στρατού.
Σʼ εκείνη την τελετή μητροπολίτης ήταν ο Μελέτιος Καβάσιλας, από την Κάλυμνο, ενώ είχε λάβει μέρος ο μετέπειτα μητροπολίτης και τότε επίσκοπος Χερρονήσου Τιμόθεος Καστρινογιαννάκης μαζί με τον αδελφό του αρχιμανδρίτη, ακόμη, Διονύσιο, αργότερα επίσκοπο Χερρονήσου.
Όπως σημείωνε η εφημερίδα, μόλις ο Μελέτιος έριξε το σταυρό στο ενετικό λιμάνι, τον τράβηξε ώστε να αποφευχθούν διαπληκτισμοί από τους κολυμβητές που έπεφταν για να τον πιάσουν. Προφανώς ήταν συχνό το φαινόμενο να τσακώνονται!
Η περήφανη στάση
του Διονύσιου
Καστρινογιαννάκη
Στη διάρκεια της τουρκοκρατίας και κατά την πομπή από τον Άγιο Μηνά, τον μεγάλο σημερινό ή, μέχρι την κατασκευή του, τον μικρό, προς το λιμάνι για τον αγιασμό των υδάτων ο μητροπολίτης ή ο επίσκοπος που τον αντικαθιστούσε σταματούσε έξω από το διοικητήριο, την έδρα του Οθωμανού δηλαδή διοικητή που ήταν στο σημερινό πάρκο «Θεοτοκόπουλος» και έψαλε δέηση υπέρ του σουλτάνου και των τοπικών αξιωματούχων του, δηλαδή του αρχηγού και των αρχών του κράτους στο οποίο ανήκε η σκλαβωμένη Κρήτη.
Στο περιοδικό των Κρητικών της Αθήνας «Κνωσός», το 1954, ο Θρασύβουλος Μαρκίδης παρουσίασε ένα εκπληκτικό επεισόδιο από τελετή των Θεοφανείων, μετά την επανάσταση του 1889. Πρωταγωνιστής ο θαρραλέος επίσκοπος Χερρονήσου Διονύσιος Καστρινογιαννάκης, που αντικαθιστούσε στη λειτουργία και τη λιτανεία τον ασθενή αδελφό του, Τιμόθεο, που κατείχε τον μητροπολιτικό θρόνο της Κρήτης. Όταν η πομπή σταμάτησε έξω από το διοικητήριο, ο τότε διοικητής Ηρακλείου δεν έδειξε σεβασμό στην τελετή που γινόταν τόσο για το σουλτάνο όσο και για τον ίδιο. Συνέχισε να κάθεται στην πολυθρόνα του και να καπνίζει το ναργιλέ του. Τότε ο Διονύσιος σταμάτησε τη δέηση και οδήγησε το πλήθος που τον συνόδευε στο λιμάνι για τη ρίψη του σταυρού. Ενώ αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει και το άλογο που από παράδοση πρόσφερε ο διοικητής Ηρακλείου στον μητροπολίτη (την πληροφορία για το δώρο αυτό έχουμε και από το ρεπορτάζ της εφημερίδας «Μίνως» του Ηρακλείου που αναδημοσιεύουμε στη συνέχεια). Η στάση του επισκόπου εξόργισε τον πασά της πόλης, που απείλησε με αντίποινα. Τότε ο Διονύσιος έδωσε μια στάση αντάξια ενός πνευματικού ηγέτη ενός λαού σκλαβωμένου. Απάντησε ότι δεν τον φοβίζουν οι απειλές, ενώ αντίθετα ο πασάς θα έπρεπε να φοβάται γιατί την προσβλητική στάση του κατά τη δέηση υπέρ της υγείας του σουλτάνου. Ο πασάς τρομοκρατήθηκε και αντί αντιποίνων, δικαιολογήθηκε στους χριστιανούς του Μεγάλου Κάστρου ότι δεν σηκώθηκε από την πολυθρόνα του επειδή δεν είχε αντιληφθεί ότι άρχισε ο ντοάς, δηλαδή η δέηση.
Στο σημερινό αφιέρωμα αναδημοσιεύουμε τα κείμενα:
-Το κείμενο του Νικολάου Σταυρινίδη από τα «Νέα Χρονικά» για τα Θεοφάνεια επί αιγυπτιοκρατίας και τουρκοκρατίας, βασισμένο κυρίως στα σημειώματα του Στέφανου Νικολαΐδη.
-Το πρώτο ρεπορτάζ για τα Θεοφάνεια, που ε΄γινε από την εφημερίδα «Μίνως» στις 10 Ιανουαρίου 1881.
-Το κείμενο του Θρασύβουλου Μαρκίδη από το περιοδικό «Κνωσός» του 1954 για το επεισόδιο ανάμεσα στον Διονύσιο Καστρινογιαννάκη και τον ασεβή πασά.
