Από τα πιο φρικτά βασανιστήρια που εφάρμοζαν οι Τούρκοι ήταν το «τσιγκέλι», όπου κρεμούσαν τους χριστιανούς. Η εικόνα είναι από το έργο του Γάλλου βοτανολόγου Pitton de Tournefort “Relation dʼun voyage du Levant”, τόμος 1, έκδοση του 1718. Ο Tournefort είχε επισκεφτεί το 1699 την τουρκοκρατούμενη Κρήτη, στο πλαίσιο περιοδείας του στην Ανατολή (Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη της Γάνδης)

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΙΣ ΤΗΣ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΤΩΝ ΔΕΣΠΟΖΟΝΤΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΠΡΟ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ:

“Οι μάλλον κακουργότεροι, και απανθρωπότεροι των λοιπών της Ελλάδος τυράννων, ως είναι γνωστόν, ήσαν της Κρήτης οι Τούρκοι. Άμα κατεκτήθη υπʼ αυτών η ωραία αύτη νήσος, κατέστη το αποτρόπαιον μακελλείον των κατοίκων της. Εις τους εσχάτους δε μάλιστα χρόνους είχε κορυφωθή το κακόν εις το μη περαιτέρω. Πανταχού δεν ηκούοντο, η φόνοι άδικοι δια το μηδέν καθʼ εκάστην πραττόμενοι, κακοπραγίαι ανήκουστοι και αναίσχυντοι αισχρουργίαι. Τις δε δύναται επαριθμήσαι τα καθέκαστα;

“Oι Τούρκοι του Ηρακλείου, αγριωτέρων μάλλον ηθών όντες, κατέστησαν το παράδειγμα και εις τους λοιπούς, θύοντες, αρπάζοντες, πράττοντες τα αίσχιστα και ερίζοντες προς αλλήλους, τις να υπερβή τον έτερον εις τας κακοπραγίας. Τούρκος τις, Τσουκνοτσοκάλης επικαλούμενος, ανήρ νοητικός και δραστήριος, ελθών εις την Κρήτην προς το τέλος της ληξάσης εκατονταετηρίδος υπό το αξίωμα του Γενιτσάραγα, κατέπαυσεν οπωσούν την κορυφωθείσαν αναρχίαν, άλλους μεν πνίξας των κακουργούντων, άλλους δε φυγαδεύσας. Αλλά το κακόν έκτοτε μετέπεσε και εις τους λοιπούς της νήσου Τούρκους, κατʼ εξαίρεσιν δε συλλήβδην εις τους περί την Κυδωνίαν οικούντας. Ενταύθα εύρε περισσοτέραν την υποδοχήν των εκ του Ηρακλείου φυγαδευθέντων ο βάρβαρος και ωμότατος τρόπος. Εκδκούμενοι ούτοι, έπραττον κατά των Χριστιανών τα παρόμοια, ευρίσκοντες προθύμους ολίγους μεν το πρώτον, αλλʼ οσημέραι ατιμωρήτως αυξανομένους, και ούτως οι μιμούμενοι μετʼ ου πολύ χρόνου διάστημα υπερέβησαν κατά πάντα τους διδάσκοντας.

“Φρίκη ήθελε καταλάβει πάντα άνθρωπον, εάν ήτο δυνατόν να εκτεθώσιν ιστορικώς, οπόσα και οποία ετερατουργήθησαν κατά το μέρος τούτο της πολυτλήμονος Κρήτης. Ακράτητοι και ατιμώρητοι, εις όσα έπραττον αι νέαι αύται τίγρεις, κατέστησαν αβίωτον όντως τον βίον παρά τοις δυσμοίροις Έλλησι. Περί τας αρχάς της παρούσης εκατονταετηρίδος συνεστήθη και συμμορία εξ αυτών, πλείστων όσων εντός μικρού χρόνου αποδειχθέντων, σύνθημα τιθεμένων το μήτε Θεόν φοβείσθαι, μήτε ανθρώπους αιδείσθαι, οίτινες εκαλέσθησαν αφʼ εαυτών και “Ξεκουκούλωτοι”, όπερ σημαίνει άνευ καλύμματος κεφαλής. Ποίας δε ωμότητας και αισχρουργίας ουκ έπραττον ούτοι; εις οποίας και οπόσας ανοσιουργίας κατά τε της ηθικής και κατά της θρησκείας δεν ετόλμησαν αναιδώς; Ολιγίας εκ των εσχάτων εάν εκτεθώσιν ενταύθα, δύναται να εξαχθή, αν όχι το σύνολο των κακών, μέρος καν των παθημάτων, άτινα υπέστησαν υπό τοιαύτην αγρίαν τυραννίαν του μέρους τούτου οι Χριστιανοί, βρέχοντες με πικρά δάκρυα τον καθημερινόν άρτον αυτών, συλλογιζόμενοι, ποιον έτερον κακόν μέλλει να τέξη καθʼ εαυτών όχι η επιούσα, αλλʼ η κατόπιν ώρα.

“Εκ της συμφοράς αυτής ήτο ο Τούρκος, ο δια την αναίσχυντον αυτού αισχρουργίαν φονευθείς εις το ορεινόν χωρίον Λάκκους ονομαζόμενον, όπου γεννώνται οι μάλλον αρειμάνιοι των Κρητών, και όπου τα ήθη περί τας συζύγους είναι τα μάλλον αυστηρά. Αλλʼ αν ο εξυβρισθείς φονεύς εφυγαδεύθη παραυτίκα της νήσου, εγένοντο περί τους 30 αθωότατοι Λακκιώται θύματα επιβουλής υπό των συμμοριτών, άλλοι μεν ανά δύο και τρεις, όπου ετύγχανον, απαγχονισθέντες, άλλοι δε ενεδρευθέντες εν τε ταις οδοίς και εν ταις αυτών εργασίαις. Της συμμορίας ήτο και ο Χασάν βεγής Τουκμετσής, ο φονεύσας πέντε ομού Έλληνας εν μια νυκτί, εργαζόμενους κατά το Ακρωτήριον εις ασβεστοποιείον δια πείσμα ετέρου Οθωμανού, του προστατεύοντος τούτους. Της συμμορίας ήτο και ο αισχρότατος Γιουνούσης Τσεβρέμης, ο φονεύσας προς της πύλης του φρουρίου, εκτός πολλών άλλων, τον Θεοδόσιον προεστόν του μετοχίου Σινά, αφʼ ου τον έγευσε με τα εκλεκτότερα εδέσματα και τον επότισεν επί πολλάς ημέρας, ως μη δους αυτώ και χρήματα, αναχωρούντι του μετοχίου. Άπαντες οι Σιναΐται έφερον μετά πολλής προσοχής απηωρημένον διά πεποικιλμένων ταινιών εκ του ώμου υπό μασχάλην κωτίον, εκ τηλαυγούς τινος μετάλλου κατεσκευασμένον, ένδον του οποίου υπήρχεν επί χάρτου λευκοτάτου περικεχρυσωμένου αντίτυπον της χειρός του Μωχαμέτου, ήνπερ εδωρήσατο εν τη πρώτη αυτού αναδείξει, ως άδεται, ο μέγας ούτος των Τούρκων προφήτης, αυτογραφουμένη εις το ιερόν καταγώγιον του όρους Σινά, και δια διατάγματος παρεκελεύετο ούτος άπαντας τους πιστούς αυτού οπαδούς, όπως προστατεύωσι πανταχού τους Σιναϊτικούς εν πάσιν οι Τούρκοι όμως της Κρήτης και κατʼ αυτού ησέβουν. Μετά τινας δε μήνας εφόνευσεν ο αυτός Τσεβρέμης εις το αυτό μέρος και το αγαθόν έμπορον Μανώλην Σμυρλήν, αφʼ ου επανήλθον συμπλωτήρες αμφότεροι εκ Σμύρνης, όπου ο φονευθείς έτρεφεν αυτόν επί μήνας και, καθʼ όσον έδει, περειποιείτο, διότι δεν έδωκεν αυτώ εκείσε, και όσα απήτησε χρήματα. Τού αυτού φυράματος ήτο και ο Απτουραμανάκης. Διαβαίνων ποτέ από τον επʼ ονόματι του αγίου Ιακώβου Αδελφοθέου τιμώμενον ναόν, κείμενον άνωθεν του Κουμπέ, προσευχητηρίου οθωμανικού, μικρόν απέχοντος του φρουρίου Κυδωνίας, και συντρίψας την θύραν, αφʼ ου απεσκευάσθη επί της αγίας τραπέζης, επιστόλισεν έπειτα τα όμματα των εν αυτή εικόνων των Αγίων, ως ορώντων τάχα αυτόν. Ευωχούμενοι δε άλλοτε εν τω μοναστηρίω της Χρυσοπηγής ο Ομέρης, Τούρκος εκ γενετής, και ο Γιουσούφης, εξωμότης εκ Χριστιανών, εφόνευσαν αυθωρί τον ηγούμενον Διονύσιον και τον Χαράλαμπον της Παπαδιάς, ως μη προσενεγκόντας αυτοίς εξαίρετον οίνον. Εκ δε των πολλών των υπό των αιμοβορωτέρων Ρουμανάκη και Χασάν βεγή του Νεροκούρου αναιρεθέντων ας αναμνησθώσιν οι εξής επισημότεροι. Εν μέση τη πόλει εφόνευσεν ο πρώτος τον πρωτομαΐστορα των τεκτόνων δια μόνην αιτίαν, ότι δεν επρόλαβεν ούτος, άμα τη προσκλήσει, να επισκευάση μέρη της οικίας αυτού· ο δε Χασάν βεγής παρομοίως τον ηγούμενον της Χρυσοπηγής Γεράσιμον, εξερχόμενον του ναού, άνδρα παιδείας και ικανότητος, διότι αντέκρουσεν ούτος τον διορισμόν εκείνου ως επιστάτου (σούμπαση) εις το μοναστήριον, επικινδύνου ένεκα προηγουμένων φόνων, δια μυστικής προσκλήσεως προς τον Ιμβραϊμην Σοφτάν, εφορεύοντα τότε εφʼ όλων των μοναστηρίων, όστις επρόδωκε τω φονεί τους μυστικούς λόγους του ηγουμένου.

“Αλλά μήπως και ο Σοφτάς ούτος, εις ων των πρωτίστων Οθωμανών της Κυδωνίας, υπήρχεν ολιγώτερον κακούργος; Mήπως δεν είναι φονεύς του Μανωλάκη Γερακάκη, και ο όμοιος αυτώ Γιαγχιαφεντάκης, φθονήσας την προοδευτικήν αυτού τύχην, όστις ώθησε τον ποταπώτερον των Τούρκων Χαρχαλίδην, να φονεύση εκείνον, άνδρα μεγαλοπρεπή, συνετόν, φιλόμουσον και ευεργετικόν, όνπερ εθρήνησεν άπασα η Κρήτη; Μήπως ο ρηθείς Σοφτάς δεν υπεκίνησε τον αιμοβόρον Χαμτσάν, όστις εφόνευσε Δασκαλάκην τινά ονομαζόμενον εις Κουνουπιδιανά δια φθόνον ένεκα της κομψότητας αυτού, προστατευόμενον υπό ετέρου ομοίου, Πισινόγλου καλουμένου; Ή μήπως οι πλειότεροι των επισήμων Οθωμανών της πόλεως ταύτης, ως και ο τυραννικώτατος Καρακιαγιάς της Ρεθύμνης, και ο αντιπροσωπεύσας κατά τους αιώνας τούτους τον παλαιόν Φάλαρην Μπεδρί εφφέντην του Ηρακλείου, και έτεροι τοιούτοι δεν ήσαν οι πρωταίτιοι όλων των φόνων, όλων των δυστυχημάτων και της μεγάλης αναρχίας του τόπου, διεκδικούμενοι τας προς αλλήλους έριδας εις τα πρόσωπα των Ελλήνων δια πείσμα των αντιφερομένων, προστατεύοντες, όλαις δυνάμεσι τους κακουργούντας, και άλλοι άλλως, εξαιρουμένων του Κασίμαγα και Χατσή Εμίν εφφέντου της Κυδωνίας, και του εν Ηρακλείω Χανιαλόγλου, ημερωτέρων και φιλανθρωπικοτέρων όντων, παρʼ οις ετύγχανον και προστασίας τινός οι Έλληνες; Η τρομερά σφαγή 300 περίπου γεωργών, ποιμένων και λοιπών, η ενεργηθείσα τραγικώς εν μια ημέρα εις την μάνδραν του Αφεντάκη της Σιτείας, πριν η εκραγή η επανάστασις του 1821, τι έτερον εικονίζει, ή την μανιώδη λύσσαν όλου αυτού του βίου, εις το να χύνη ακορέστως αίμα ελληνικόν; Πλείστα τοιαύτα φρικωδέστατα και άλλα ημπορεί τις να διηγηθή.

“Έγκλημα, προκαλούν τον δυσαπόφευκτον θάνατον εις τους Έλληνας, υπήρχε το καθαρώς ενδύεσθαι, το υπερέχειν εν τη διανοητική ενεργεία και το οπωσούν ευπορείν. Κατά των τοιούτων εξεγείροντο οι τύραννοι, ως οι γύπες αγεληδόν επί το θνησιμαίον, προς άλλους μεν πέμποντες εις μανδύλιον κόκκους σίτου δεδεμένους, προσημαίνοντες, ότι, εάν δεν στείλωσι χρήματα, πρέπει αφεύκτως να προπαρασκευάσωσι τα κόλυβα αυτών· προς άλλους δε φυσέκιον ομοίως, ή σφαίραν μολυβδίνην, προς τον αυτόν σκοπόν. Εάν δε τις και εκ των τυχαίων, διαβαίνων ονοκάθιστος έμπροσθεν Τούρκων, ετόλμα να μη πεζεύση, η εδέρετο ασπλάγχνως, η εθανατόνετο ανιλεώς. Εάν δε έτερος τουνατίον επέζευεν, επαάθαινε και αυτός τα παρόμοια. Και οι μεν πρώτοι εδικαιολόγουν με την εξής φράσιν την πράξιν: “ο Ρωμνιός περιφρονεί τον Τούρκον” ή δε δεύτεροι, ότι “τον Τούρκον περιγελά ο Ρωμνιός”.

“Άναλκις δε εν γένει και εν μοίρα Καρός ετίθετο παρʼ αυτοίς ο μη φονεύσας Έλληνα. Διό, συμποσιαζόντων ποτέ τοιούτων εν τω υπό το χωρίον Τσουκαλαριά μετόχιον του Αλή Τσαούση, επεριφρονήθη ο υιός αυτού Αλητσαουσάκης ως τοιούτος· αποχωρισθείς δε την επιούσαν των λοιπών, εφόνευσε τον πρώτον, ον απήντησεν, Ιωάννην καλούμενον, γεωργούντα παρά τω παρακειμένω μετοχίω του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, και ούτως ανακηρυχθείς μετά την επάνοδον υπό των λοιπών ως παληκάριον εφόνευσε μετέπειτα εν τη πόλει κατά μέσην ημέραν και τον ενάρετον έμπορον Αντώνιον Αλυφιεράκην εμπροσθεν του καταστήματος αυτού, μη δόντα αυτώ, όσην απήτησε τσόχαν άνευ ουδεμίας πληρωμής. Ήρκει δε και εις την εξουσίαν να μαρτυρήσωσι δύο Οθωμανοί, ότι “ο Ρωμνιός ύβρισε την πίστιν του Τούρκου”, και άνευ άλλης αποδείξεως απήγετο ούτος εις την αγχόνην, ως συνέβη, εκτός άλλων, και εις τον Αντώνιον Λεβέντην, κρεμασθέντα την ημέραν των Χριστουγενών δια τοιαύτης ψευδομαρτυρίας. Και ποιον μεν πρώτον, ποίον δε ύστατον να επαριθμήση τις εκ των τοιούτων;

“Ημέρα δεν παρήρχετο να μην ακουσθώσι τοιαύται οικρότατας πράξεις. Δεν είναι δε άξιον λήθης, όπερ έπραξε τραγικώτατον και υιός τις εκ της οικογενείας των Γιερλιαγάδων. Ευωχούμενος μετά ομοφρόνων εν τινι των κατά το πεδίον Κυδωνίας χωρίων, επροκάλεσν ούτος και χορόν ένδον του ελαιοτριβείου υπό εγχωρίων γυναικών· απαρνηθέντος δε του ελαιοτρίβου την όρχησιν της γυναικός αυτού, εκέλευσεν ο νέος ούτος Ηρώδης, και ετέθη ο ελαιοτρίβης υπό τον αλέθοντα μύλον, τελειώσας μετά οιμωγών σμερδαλέων βίον επώδυνον ο τάλας! Τι δʼ αν είπη τις και περί των διαβόητων εν πάση κακία και μοχθηρία του τε Μουσταφά Σομαρά της Κισάμου, και Σερίφου Σεραϊλή, του εκ του χωρίου Καλύβων του Αποκορώνου; Απογυμνωθείς ο πρώτος εν μια των χριστιανικών εορτών έμπροσθεν της κατά το ρηθέν χωρίον εκκλησίας, και κρεμάσας τμήμα άρτον, από το κρύφιον αυτού μέλος, επροσκάλει άπαντας τους εξερχομένοςυ του ναού, άνδρας τε και γυναίκας, όπως προσερχόμενοι και ασπαζόμενοι “τον παπάν” (την βάλανον), λαμβάνωσιν εκ τουτου το αντίδωρον. Φρίκη κατέλαβε τους πάντας περί του αποτροπαίου τούτου τέρατος, ώστε εξελθών ο τολμηρός ιερεύς, ενδεδυμένος την ιερατικήν στολήν, προσέπεσεν εις τους πόδας του ετέρου αδελφού του Σεραϊλή, ημερωτέρου όντος, όστις κατώρθωσε να απομακρύνη της εκκλησίας τον αισχρόν Σομαράν. Έδωκαν όμως δίκην των πεπραγμένων αμφότεροι οι κακούργοι διότι ο μεν εφονεύθη μετʼ ολίγον υφʼ ενός των οικειοτέρων αυτού οπαδών, ο δε Σεραϊλής ωσαύτως υπό του ιδίου αδελφού. Εις ποίον δʼ άλλο μέρος έπαθε πλειότερα η ανθρωπότης, και ενεπαίχθη μάλλον η χριστιανωσύνη, ως εις την Κρήτην, υπό τοιούτων φρικτών τυράνων, τους οποίους συλλήβδην εξέμεσεν ενταύθα ο τάρταρος της κολάσεως;