Του Μιχάλη Τρούλη προέδρου της ΙΛΕΡ

1. «Σεβαστέ μοι θείε, την δεξιάν Σας ως υιός κατασπάζομαι…». Οι επιστολές του Αντωνίου Ν. Γιάνναρη προς τον Χατζη-Μιχάλη Γιάνναρη. Εισαγωγή – Έκδοση Κειμένου – Σχόλια: Νικόλαος Ε. Παπαδογιαννάκης και Ελπινίκη Νικολουδάκη-Σουρή. Ρέθυμνο: Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία 2009, σελ. 696.

Ο τόμος με αυτόν τον τίτλο αποτελεί διπλωματική έκδοση των επιστολών του επιφανούς φιλολόγου Αντωνίου Ν. Γιάνναρη προς τον θείο του Χατζη-Μιχάλη Γιάνναρη, κατά το διάστημα 1872-1908. Και οι δύο είχαν την καταγωγή από τη μεγάλη οικογένεια των Γιαννάρηδων των Λάκκων Κυδωνίας Χανίων, η οποία προσέφερε τα μέγιστα «στʼ άρματα και στα γράμματα…». Ο Αντώνιος Ν. Γιάνναρης (1852-1909) είναι γνωστός, κυρίως, από την έκδοση των Κρητικών Ασμάτων (1876) και την Ιστορική Γραμματική της Ελληνικής Γλώσσας (1897).

Της έκδοσης των επιστολών προηγείται το ιστορικό πλαίσιο (1856-1910), στο οποίο εντάσσονται οι γνωστές και προσιτές πληροφορίες για τη ζωή και τα εργογραφικά επιτεύγματα του Αντωνίου Ν. Γιάνναρη. Γίνεται εκτενέστατη αναφορά για τη γλώσσα των επιστολών, τη φωνολογία, τη μορφολογία, τη σύνταξη και τη σύνθεση. Ειδικότερη αναφορά γίνεται για το ύφος των επιστολών, τη δομή, τους λεκτικούς τρόπους, τα διαλεκτικά στοιχεία και τη θεματική τους. Τέλος, αξιολογείται η συμβολή τους στην ιστορία της Κρήτης και κυρίως στο Κρητικό Ζήτημα.

Ακολουθεί η έκδοση των επιστολών που σώθηκαν και φυλάσσονται στα Γ.Α.Κ. − Ιστορικό Αρχείο Κρήτης. Τα κείμενα των επιστολών, συνολικά 176, συνοδεύονται από 605 πολύ επεξηγηματικές υποσημειώσεις. Στο επίμετρο παρουσιάζεται σύντομο βιογράφημα του Χατζη-Μιχάλη Γιάνναρη και σχετικό αδημοσίευτο αρχειακό υλικό, που αφορά στον Αντώνιο Ν. Γιάνναρη.

Ο τόμος ολοκληρώνεται με την πλουσιότατη βιβλιογραφία και τα ευρετήρια ονομάτων, θεμάτων και τόπων. Στο σύνολό του αποτελεί μια πλουσιότατη πηγή πληροφοριών, γιʼ αυτό και η στήριξη του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Χανίων και του Δήμου Μουσούρων, στην έκδοσή του, υπήρξε σημαντική.

2. Γιάννης Πλατύρραχος, Ροδαμιά. Εισαγωγή – Επιμέλεια Κειμένου – Γλωσσάριο: Νικόλαος Ε. Παπαδογιαννάκης και Ελπινίκη Νικολουδάκη-Σουρή. Ρέθυμνο: Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία 2010, σελ. 256.

Ο Γιάννης Πλατύρραχος κατάγεται από τις Κουρούτες Αμαρίου Ρεθύμνου. Έζησε μια πολυτάραχη ζωή μέχρι που μεγάλωσε και ασχολήθηκε με το επάγγελμα του χρυσοχόου. Παρά τη διαμονή του για πολλά χρόνια σε αστικό περιβάλλον, δεν αφομοιώθηκε και, επομένως, δεν απώλεσε την ιδιαιτερότητα της κρητικής διαλέκτου, την οποία αποδίδει με πληρότητα στο βιβλίο με τον παραπάνω τίτλο.

«Η Ροδαμιά ήτονε σιόκαιρη με την αδερφοσύνη, που ʼναι οι τέσσερις γιοι του Πλατυρραχαντώνη, μαζί με τσι πέντε θυγατέρες που γέννησε… Ο Ευστράτιος Φωτάκης ήτονε αδερφός τση μάνας Αναστασάς, μπάρμπας στην κορώνα τα χρόνια εκεινανά».

Το κείμενο αποτελεί ένα γνήσιο δείγμα πεζού λόγου, εξ ολοκλήρου στην κρητική διάλεκτο, η οποία αποδίδεται με το δυτικό ιδίωμα και ιδιαιτέρως εκείνο του Αμαρίου, με τις όποιες επιδράσεις από το ανατολικό ιδίωμα. Είναι πολύ λίγα τα κείμενα που απαντούν σʼ αυτήν τη μορφή της γλώσσας, σε αντίθεση με τον ποιητικό λόγο. Ο συγγραφέας αναπαριστά με πιστότητα έναν ολόκληρο πολιτισμό, όπως ο ίδιος τον βίωσε στην περίοδο του Μεσοπολέμου ή όπως τον κληρονόμησε από τις αφηγήσεις των παλαιοτέρων.

Μικρής έκτασης αφηγήματα διαμορφώνουν το πλαίσιο της τραγικής πορείας της Ροδαμιάς, της κεντρικής ηρωίδας της μεγαλύτερης ιστορίας, που ενσαρκώνει τη γυναίκα, την καταπιεσμένη από την υποκρισία του κοινωνικού περίγυρού της. Η λειτουργία της ντοπιολαλιάς στα κείμενα αυτά συναγωνίζεται το κοινωνιολογικό ενδιαφέρον τους. Εξάλλου, ο συγγραφέας θεωρεί στενά δεμένη τη γλώσσα με τα ήθη της εποχής…

Για την ευχερέστερη ανάγνωση του βιβλίου παρατίθεται στο τέλος γλωσσάριο που περιλαμβάνει τις δυσκολότερες λέξεις της κρητικής διαλέκτου, ενώ, για τη βαθύτερη μελέτη και των θεμάτων που θέτουν οι επιμελητές έκριναν σκόπιμη και την επιλογή βιβλιογραφίας, που προσθέτουν στο τέλος του βιβλίου.

3. Η Ρωσική Παρουσία στο Ρέθυμνο, 1897-1909. Πρακτικά Συνεδρίου, Ρέθυμνο, 19-21 Οκτωβρίου 2007. Επιμέλεια: Μιχάλης Τρούλης. Ρέθυμνο: Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία 2011, σελ. 622.

Το συνέδριο με το παραπάνω θέμα προτάθηκε από τον μακαριστό μητροπολίτη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου Άνθιμο και πραγματοποιήθηκε υπό την προεδρία του. Γιʼ αυτό και ο υπερμεγέθης τόμος των Πρακτικών αφιερώνεται στη μνήμη του. Περιλαμβάνει πέντε θεματικές ενότητες: Αρχειακό Υλικό, Διπλωματία και Πολιτική, Οικονομία και Κοινωνία, Θέματα Παιδείας και Καθημερινής Ζωής, Εκκλησία και Τέχνη, στις οποίες εστίασαν το ενδιαφέρον τους οι τριάντα επτά εισηγητές.

Ειδικότερα, όσοι μετείχαν στην πρώτη ενότητα παρουσίασαν τη ζωή και το έργο του Υποπροξένου των Ρώσων στο Ρέθυμνο Γεωργίου Ιωσ. Χατζηγρηγοράκη ή Χατζηγρηγόρη (1853-1937), τα κατάλοιπα του Ρωσικού Υποπροξενείου Ρεθύμνου, την αλληλογραφία Γ. Ι. Χατζηγρηγοράκη − Θεοδώρου ντε Χιόστακ και τα κατάλοιπα του Ρωσικού Προξενείου Χανίων και του Ρωσικού Υποπροξενείου Ηρακλείου.

Στη δεύτερη ενότητα δόθηκε το διπλωματικό πλαίσιο κατά τη Ρωσική Παρουσία στο Ρέθυμνο. Παρουσιάστηκε η ρωσική πολιτική στην Κρήτη και στα Ορθόδοξα Πατριαρχεία της Ανατολής (1897-1909), στο Κρητικό Ζήτημα και στην Επανάσταση του Θερίσου. Επίσης, έγιναν σημαντικές ανακοινώσεις για την παρουσία των Ρώσων στην ευρύτερη περιοχή του Ρεθύμνου και στην υπόλοιπη Κρήτη, την ίδια περίοδο. Ξεχωριστή αναφορά έγινε για τη δραστηριότητα του Ρωσικού Ναυτικού.

Στην τρίτη ενότητα παρουσιάστηκαν οι όψεις της οικονομικής και κοινωνικής ζωής κατά τη διάρκεια της παρουσίας των Ρώσων στο Ρέθυμνο, οι έμποροι της πόλης, τα έργα των Ρώσων, η ταχυδρομική υπηρεσία τους, η τήρηση της δημόσιας τάξης και οι μετακινήσεις των Μουσουλμάνων την ίδια περίοδο.

Στην τέταρτη ενότητα παρουσιάστηκαν τα σχολικά τετράδια της κόρης του υποπρόξενου Γ. Ι. Χατζηγρηγοράκη, Σοφίας, η ίδρυση και λειτουργία του Νηπιαγωγείου Μα



νουσάκη, ο ευπρεπισμός και η αισθητική της πόλης του Ρεθύμνου, ένα πολύ ενδιαφέρον εκπαιδευτικό πρόγραμμα και η «παρουσία» των Ρώσων στο λογοτεχνικό έργο του Παντελή Πρεβελάκη.

Στην πέμπτη ενότητα παρουσιάστηκαν τα ρωσικά κειμήλια και λειτουργικά σκεύη στη Μητρόπολη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου καθώς και στις εκκλησίες Μυλοποτάμου και Αποδούλου Αμαρίου. Εξετάστηκαν οι αντιδράσεις των Ρώσων στη στάση Ρεθυμνιωτών Κληρικών στο Κίνημα του Θερίσου και αναδείχθηκαν: ο ναός του Αγίου Θεοδώρου του Τριχινά στο φρούριο Φορτέτζα Ρεθύμνου, τα δώρα (φορητές εικόνες) του Αυτοκράτορα στον ναό της Αγίας Ζώνης Ρουμελή Μυλοποτάμου, οι ρωσικοί τάφοι στο Νεκροταφείο Ρεθύμνου και το Πολωνικό Νεκροταφείο.

Όλα τα ρωσικά κειμήλια και εκκλησιαστικά σκεύη που αναφέρονται στις σχετικές εισηγήσεις παρουσιάστηκαν σε Έκθεση που λειτούργησε κατά τη διάρκεια του Συνεδρίου, το οποίο ολοκληρώθηκε με την, επίσης, παράλληλη μουσική



εκδήλωση: Παλιά Ρεθεμνιώτικα Μουσικά Ακούσματα και Παλιοί Ρεθεμνιώτικοι χοροί. Ψηφιακός δίσκος (DVD), με αυτήν την εκδήλωση, συνοδεύει τον τόμο των Πρακτικών, προσφορά των Καλλιτεχνών και της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου.

Στο παράρτημα παρουσιάζεται το Αρχείο του Ρωσικού Υποπροξενείου Ρεθύμνου, όπου παρατίθενται πολλά στοιχεία για τις δραστηριότητες του Υποπρόξενου Γεωργίου Ιω. Χατζηγρηγοράκη και τον ρόλο του Ρωσικού Υποπροξενείου Ρεθύμνου κατά την περίοδο 1895-1909.

Στο σύνολό τους, τα κείμενα που παρουσιάστηκαν και δημοσιεύονται στον τόμο των Πρακτικών φωτίζουν πολλές άγνωστες ή λιγότερο γνωστές πτυχές της τοπικής ιστορίας αυτής της περιόδου. Ελπίζουμε το φως αυτό να οδηγήσει, ιδιαίτερα, τους νεότερους ερευνητές-μελετητές, αλλά και όλες τις Ρεθυμνιώτισσες και όλους τους Ρεθυμνιώτες που νοιάζονται για το παρελθόν του Ρεθύμνου, να αξιοποιήσουν αυτόν τον πλούτο των πληροφοριών για την παραπέρα προώθηση της έρευνας και τη βελτίωση της παιδείας τους.

Υ.Γ. Σύντομα ολοκληρώνεται και ο 22ος τόμος της περιοδικής έκδοσης της ΙΛΕΡ Κρητολογικά γράμματα.