
Αμα απολύθηκα, αρχές το 1919, από το στρατό, έμαθα την πρώτη ημέρα που έφτασα εδώ πως ο Κονδυλάκης ύστερα από διαμονή αρκετών μηνών στα Χανιά, όπου είχε δοκιμάσει πολλή απογοήτεψη, ήρθε και εγκαταστάθηκε οριστικά στο Κάστρο. Τον είδα ευτύς την πρώτη μέρα κι είμαστε συχνά μαζύ ως ότου πέθανε τον Ιούλιο του 1920. Θα μπορούσα να γράψω ένα βιβλίο για όσα είπαμε και δεν είπαμε σʼ όλο αυτό το διάστημα. Θέλω να θυμηθώ μερικά του λόγια, μερικές του πράξεις και ενέργειες που θαρρώ πως τον παρουσιάζουν ολόκληρο ως ήταν την τελευταία περίοδο της ζωής του που έζησε κοντά μας.
α) Πήγε με ενθουσιασμό στην πατρίδα του τη Βιάννο. Πήγε για να μείνη αρκετόν καιρό, το λιγότερο δύο και τρεις εβδομάδες.
Γύρισε ύστερα από τριών μερών διαμονή στο πολυαγαπημένο χωριό. Γύρισε απογοητευμένος, απελπισμένος. Δεν τον εγνώριζαν οι άνθρωποι. Πέθαναν οι γνωριμίες του κι όσοι εζούσαν ήσαν μʼ άλλο τρόπο νεκροί γιʼ αυτόν. Γύρισε θυμωμένος, αγαναχτησμένος ενάντια σʼ άγνωστο εχτρό που η περηφάνειά του δεν τον άφηνε να μολοήση.
Ο ίδιος εχτρός τον έδιωξε και πριν από τα Χανιά. Δεν μπορούσε να υποφέρη το μάκρεμα της πρώτης του ζωής που τον αποχαιρετούσε σαν από τη γέφυρα ξεκινημένου πλοίου, που εβουτούσε φεύγοντας στην πηχτήν ομίχλη.
β) Πήγαινε κάθε βράδυ περίπατο με διάφορους πατριώτες. Είχε πάντα το λόγο. Διηγόταν ατέλειωτα ανέγδοτα κι αναμνήσες της ζωής του. Στο τέλος κάθε διήγησης οι συντρόφοι του εγελούσαν.
Αυτός έμενε πάντα σκυθρωπός, με το στόμα παραστρατημένο σʼ ένα σαρκαστικό χαμόγελο που ήταν περισσότερο θλιβερό παρά χαρούμενο. Συχνά συνώδευα αυτούς τους καθεβραδυνούς περιπάτους.
γ) Φορούσε πάντα ένα κουστούμι ανοιχτό γκρίζο, πολύ παλιό. Δεν πήγενε στις πυκνές προσκλήσεις που του γίνουνταν. Υποτίθηκε πως δε πάει γιατί δεν έχει ρούχα. Σκέφτηκαν άτυχα και άστοχα μερικοί φίλοι του να τον ευκολύνουν και του έστειλαν μυστικά ύφασμα σα δώορ, για ρύχα και παλτό. Το γύρισε χωρίς κανένα σχόλιο. Ωστόσο μου μίλησε πικρότατα γιʼ αυτό το περιστατικό. “Δε μʼ άφηναν, βρε αδερφέ, στη δυστυχία μου. Θέλησαν να με κάμουν δύο φορές δυστυχή....”.
δ) Δεν φαινόταν ευχαριστημένος να του μιλούν για το έργο του. Είχε το ύφος ανθρώπου που έχει βαθειές τύψεις.
Ποτέ δεν ωμολογούσε σε κανέναν τίποτε, ως τόσο ήταν φανερό πως εθεωρούσε τη ζωή του ξωδευμένη στα χαμένα. Ηξερε πως μπορούσε να έχει δημιουργήσει πολύ περισσότερα απʼ όσα εδημιούργησε, όμως η περηφάνειά του δεν άφηνε ούτε ένα κρυφό στεναγμό.
Η περηφάνειά του ήταν πρώτα απʼ όλα γενναιόφρονη, αψηλή. Του άφηνε φωτισμένη κρίση για να θαυμάζη τους άξιους θαυμασμούς. Αγαπούσε τον Παπαδιαμάντη και τον Παλαμά. Τους θεωρούσε ως τους αξιώτερους αντιπρόσωπους της Ελληνικής τέχνης, του λόγου. Ηταν ανώτερος από προσωπικές προστριβές και μικροφιλοδοξίες. Του παίνεσα μια φορά σαν αριστουργηματική τη μετάφραση που έχει κάμει της “Καταστροφής” του Ζολά.
Δεν μʼ έδωσε καμμιά απάντηση. Φάνηκε πως δεν μʼ άκουσε.
ε) Είχε ξετυλιχτή σε φανατικό και αδιάλαχτο δημοτικιστή. Μετά το τελευταίο του βιβλίο “Την πρώτη Αγάπη”, γραμμένη και τυπωμένη στα Χανιά, το 1917 με 1919 στη δημοτική, ήταν πια ξεσπαθωμένος, ασυγκράτητος στην πολεμική του. Δεν ανεχόταν συζήτηση για το γλωσσικό με τους βεβήλους. Ηταν σκαιός άμα μιλούσε για το ζήτημα. Αποστόμωνε γοργά τους αντιπάλους και τους απαγόρευε να συζητούν. Λίγον έλειψε σε μια απʼ αυτές τις πυκνές συγκρούσεις του να συμβή κάτι που θʼ αποτελούσε παντοτεινή ντροπή για το Ηράκλειο.
στ) Του άρεζε η παρέα με ωραίες κυρίες. Συχνά τους καθεβραδυνούς περιπάτους τους συνώδευε γνωστή κυρία με τον άντρα της.
Ακολούθησα και γω ένα τέτοιον. Ηταν αλλοιώτικος τότε ο Κονδυλάκης. Είχε την ανώτερη εκείνη και κυριαρχική φιλαρέσκεια που αιχμαλωτίζει τις γυναίκες και που κάνει να ζηλεύουν τους άντρες σε μια συντροφιά. Ηξαιρε πως άρεζε χωρίς μʼ αυτό να θαρρή πως του γίνεται κάτι εξαιρετικό. Δεν εξιππαζόταν απʼ αυτές τις καθημερινές φτηνές ευτυχίες και χαρές που του έδινε η κατʼ άλλα σκληρή και αμείλιχτη μοίρα του. Ητανε στη χαρά και στη θλίψη φωτισμένος, ήρεμος και σταθερά απελπισμένος, χωρίς να μολογά σε κανένα τίποτα.
ζ) Για τα οικονομικά του δεν μίλησε σε κανένα. Κανείς δεν ξαίρει αν εστερώτανε γιατί ποτέ δεν έλεγε κουβέντα. Πλήρωνε ταχτικά το ξενοδοχείο του, ύπνου και φαγητού. Ηταν, απάνω σʼ αυτό το άρθρο, θάμα αξιοπρέπειας και ακαταδεχτοσύνης. Σαν αστένησεν, ο Καλαποθάκης του έστειλε τηλεγραφικά ευτύς πεντακόσιες δραχμές. Ποσό σημαντικό το 1920. Δεν τις εδέχθηκε. Ούτε τις επήρε από τη Μπάγκα. Ακούστηκαν πολλά σʼ αυτό απάνω, δεν πιστεύω και δεν μπορώ να βεβαιώσω τίποτα.
Μα γιʼ αυτό θα ειπώ ακόμα δύο λόγια παρακάτω.
Ενα απόγεμα καθώς πήγαινα προς το λιμάνι, ίσα - ίσα έξω από το Τζαμί του Αγίου Μάρκου, κοιτάζω τον Κοντυλάκη σʼ άμαξα να τραβάη απάνω προς την αγορά. Στʼ αμάξι ήτανε θυμούμαι και κάποιος άλλος, που ξαστοχώ τώρα δα. Με χαιρέτησε ψυχρά, παράξενα. Το βλέμμα του ήταν θαμπό, μου φάνηκε αφηρημένος. Ως τόσο χωρίς άλο με είχε προσέξει, πέρασε ένα βήμα πλάι μου! Τι εσήμαινε άραγε αυτό το μυστηριακό ύφος; Μάθενα αργότερα πως μετά το μεσημεριανό ύπνο είχε ξυπνήσει με κάποια δυσκολία στις κνήσες του μισού κορμιού του. Τον πήγαιναν στο Νοσοκομείο.
Εκεί στη νοτιοδυτική γωνία του χτιρίου, σʼ ένα ευρύχωρο και ευάερο μοναχικό του δωμάτιο, που απʼ τα παράθυρά του φαινότουσαν τα δέντρα της αυλής, τον εβρήκα την άλλη μέρα κοιτάμενο, σιωπηλό, παρακρατημένο από δυό νοσοκόμες, που ώρισεν η Διεύθυνσις αποκλειστικά για τον υπέροχο συγγραφέα του Πατούχα.
Νιώθω τώρα τον τελευταίο εκείνο χαιρετισμό του απʼ το αμάξι, ήταν πλια περασμένος στην άλη όχτη, γιʼ αυτό ήταν έτσι θολό κι ανταριασμένο το βλέμμα του.
η) Τρέχω, του παίρνω το χέρι. “Γεια σου, κύριε Κοντυλάκη. Ιντα ΄τανε τουτονέ το πράμα; Πώς εγίνηκε;”. Δεν απάντησε παρά εγέλασε μοναχά. “Πράμα δεν έχεις!”, του ξαναλέω. “Θεριό ʽσαι, θεριό”. Κι αυ τό ετοιμάτατα “Θεριό ʽμαι, Λευτεράκη μου, μα ψόφιο θεριό”.
θ) Υστερα μου διηγήθηκε με λεπτομέρειες το πώς αρρώστησε.
Μου πήρε το χέρι και μʼ έσφιγγε. Θέλοντας να μου δώση να καταλάβω την έχταση της προσβολής. Γύρευε να τον παρηγορήσω καθώς ξαφνικά εκατάλαβα. Προτού όμως αρχίσω να μιλώ, εγέλασε και μου είπε αυτό μονάχα, που δεν του γύρεψα να του διασαφηνίσει πιο πολύ: “Δε σου φαίνεται κωμικό;”.
ι) Ο Καλαποθάκης μόλις επληροφορήθηκε την αρρώστεια του Κοντυλάκη έστειλε αμέσως πεντακόσιες δραχμές, καθώς είπα. Ούτε τις εισέπραξε, ούτε είπε γιατί δεν τις εισέπραξε.
Ο Καλαποθάκης ακόμη του έστελνε θερμότατα γράμματα καλώντας τον να τρέξη στην Αθήνα να κοιτάξη την υγεία του. Του έγραφε μʼ ευγενικώτατο τρόπο, ώστε να μην αγγίξη την ευθιξία τού άρρωστου που αναλάβενε όλα τα έξοδα για τη μετάβαση, τη νοσηλεία και τʼ άλλα. Ούτε απάντηση. Κράτησε ως την ύστερη στιγμή μυστική την αφορμή που είχε να πικραθή με τον Καλαποθάκη. Γιατί φανερά υπήρχε μια πικρία μεταξύ τους.
Αυτές είναι οι ηρωικές ψυχές! Ηρωικές χωρίς προσπάθεια και μοναχά όταν δεν τις βλέπει μάτι ανθρώπινο! Ηρωικές και όρθιες ενάντια σʼ όλα τα κτυπήματα και ως την ύστερη πνοή. usque dun wrautet uctra...
ια) Λίγες μέρες πριν του θανάτου του καθόμουν και του κρατούσα συντροφιά. Ξαφνικά τον βλέπω να γελά. Στο ρώτημά μου γυρίζει και μου λέει: “Είμαι καλά. Ησυχος. Ευχαριστημένος. Εχω τις αδελφές και με προσέχουν ολημέρα.
“Δε μʼ αφήνουν στιγμή να θυμηθώ την ξενιά μου, την εγκατάλειψή μου. Μου κάνουν αέρα και μου διώχνουν τις μυίγες άμα κοιμούμαι. Η καρδιά μου είναι τόσο αλαφρά όσο όταν ήμουν είκοσι χρονών. Συλλογούμαι ολημέρα, ολημέρα την παλιά ζωή μου και συχνά ξαφνιάζω τις αδελφές με ανεπάντεχα γέλια και δάκρυα.
Είμαι ευτυχής που δεν αφήνω τίποτα πίσω μου, καμμιά στέρηση από το άτομό μου. Είμαι καλά και δεν μπορώ να σου σω... Ως τόσο βλέπεις εδώ στους νώμους μου πράμα; Σηκώνω ένα δεύτερο Κοντυλάκη εκατό οκάδες, που δε μʼ αφήνει να σαλέψω. Τα μέλη μου σα νάναι από μολύβι...”.
Ο Κοντυλάκης υπήρξε θάμα άνθρωπος. Σταθερός στις ιδέες του. Παληκάρι στην πολεμική του. Φωτισμένος στην κρίση του για κάθε ζήτημα της ζωής και της τέχνης. Και πρώτα απʼ όλα εχτρός του μοντέρνου σαλονίστικου πολιτισμού που πιστεύει συμβατικά, προτιμά συμβατικά, συγκινείται συμβατικά, παθαίνεται συμβατικά, κι είναι στο βάθος μίμησης, εξωτερικότης, ψευτιά και αλαφρά συνείδηση.
Από αντιπάθεια σʼ αυτό το σαλονίστικο πολιτισμό, που τα διαβάζει και τα ξέρει όλα, χωρίς τίποτε να του είναι απαραίτητο, που τα ξετάζει και ενδιαφέρεται για όλα μόνο αφού πάψει το poker, το φοξ τροτ και ο ανόσιος έρωτας. Από αντιπάθεια στη συμβατική τούτη μοντέρνα ζωή, ο Κοντυλάκης ήτανε συντηρητικός, καρφωμένος στα πατροπαράδοτα. Αγαπούσε και νοσταλγούσε πάντα τον τόπο του, όπου πρώτη φορά βγήκε από τον ήσκιο η ψυχή του και σάλεψε τα φτερά.
Γιʼ αυτό ήτανε και πατριώτος. Δεν ήταν πατριώτης από τη συνηθισμένη και αφώτιστη πατριδοκαπηλεία των φωνακλάδων, από την επί φιλοπατρία που κανείς δεν πιστεύει παρʼ απʼ αυτή την προσήλωσή του σε ό,τι έζησε τα χρόνια της πρώτης του νιότης στην Κρήτη, που ήτανε τότε σπαραγμένη από ατέλειωτες ανωμαλίες, άλλοτε εσωτερικού ανταγωνισμού και άλλοτε από επαναστάσεις ενάντια στον Τούρκο, πάντα όμως μέσα στη θέρμη φλογερού κι άδολου πατριωτισμού.
Καταστροφή του υπήρξε το χρονογράφημα και η καφενόβια ξενύχτικη ζωή που έκαμε χρόνια στην Αθήνα. Τούτα ετσάκισαν το μυαλό του. Ηταν γεννημένος να κατασταθή μεγάλης ολκής πεζογράφος. Παρατήρηση λεπτή και διεισδυτική, ψυχολογία νέτη και ακριβής των ήρωων του, συζήτησις μετρημένη και ειλικρινής, γούστο στην εκλογή της στιγμής που διαλέγει για να περιγράψη αυτά που χαρακτηρίζουν ό,τι κι αν έγραψε σε μεγάλα βιβλία, σε διηγήματα, σε χρονογραφήματα. Δεν είχε ποτέ την ευστροφία του ύφους, τον πλούτο των εικόνων, τη ζωντανάδα που έχει το χρονογράφημα άλλων σημερινών. Είχε όμως το βάθος του μυαλού που παρατηρεί σιωπηλά, είχε τη λιτότητα στη γλώσσα, την απλότητα στη σύλληψη, που έκαναν τα χρονογραφήματά του κατά πολύ άνωτερα, σπουδαιότερα, βαρύτερα. Γράφοντας δεν έκανε ακισμούς για να καλή την προσοχή των περασάρηδων, δεν έρριχνε στο τέλος πυροτέχνημα για να σέρνη το χειροκρότημα της νυσταγμένης ψυχής των θαμώνων. Εγραφε ό,τι ένιωθε, ό,τι αισθνότανε κι ήταν αρκετό με το παραπάνω.
ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΑΛΕΞΙΟΥ

