
Μια πασίγνωστη, σπαρταριστή και τόσο αγαπητή σε μας τους Κρητικούς ηθογραφία. Ενα περίφημο, άρτιο ρομάντζο. Οσοι Κρητικοί το διάβασαν, ασφαλώς έμειναν γοητευμένοι. Γιατί δεν εστερήθηκαν και το θέλγητρο της ιδιωματικής στιχομυθίας, που είναι πολύ φυσικό να διαφεύγει του αναγνώστη όταν δεν είναι Κρητικός.
Οι φυσικές του περιγραφές είναι ολοζώντανες, γλυκύτατες και ποίηση γεμάτες. Ας το μαρτυρήσουν αυτοί που ξέρουν το ειδυλλιακό τοπιακό συγκρότημα της Βιάννου, όπου είναι τοποθετημένο το έργο τούτο.
Οι τύποι του ανάγλυφοι, με τις κυρίες τυπικές γραμμές εντονότερες. Δε λείπει τίποτε από κανένα τους. Μια πινελιά αριστοτεχνική, και το σκίτσο της μορφής, η πιο ουσιαστική τους αποικόνιση, είνʼ έτοιμη.
Γύρω από το κύριο πρόσωπο του μυθιστορήματος, τον Πατούχα, το Μανώλη, κινείται και αναπνέει και ζει μια ολόκληρη κοινωνία, μια εποχή με τις πατριωτικές της λαχτάρες-βρισκόμαστε στο 1863- με τα κοινωνικά της ελαττώματα και με τις ατομικές αρετές του καθενός. Η έξυπνη ψεγαδιάστρα, η Σπυριδολενιά, άνθος της επιπόλαιης ευχαρίστησης των ακροατών τους, και της επαρχιακής ανίας, μα που είναι κατά βάθος καλή. Ο αξιοπρεπής Καπετάνιος, που κάνει τον ξεχασιάρη και αποσκεπά μια πιρκή, ντροπερή αλήθεια για τον τουρκόφιλο Μπαρπμαρέζο, τον τύπο του επαρχιακού παράσιτου. Ο αστρονόμος πειραχτούλης, ονειρευτής και λίγο-πολύ στα σύννεφα. Ο Συκολόγος, ένας αθώος κατεργαράκος. Και μαζί μʼαυτούς, και άλλους που αποτελούν το συμπληρωματικό διάκοσμο, έχομε πρόσωπα, που δένονται τραγικά και χαριτωμένα με τον ήρωά μας. Ο σχολαστικός Τερεμές, ενώνοντας με τη στενοκεφαλιά και τη σχεδόν απαραίτητη κακία. Η άτυχη χήρα η Ζερβούδαινα, πληρώνοντας με τα λογικά της τους πόθους που της απαγόρευεν η κοινωνία και που η φύση λησμόνησε να τους της ησυχάσει.
Η μάνα του Μανώλη, το Ργηνιώ, γεμάτη τρυφερότητα, υγιέστατη στοργή και σοφήν οικογενειακή σιωπή. Ο ήρεμος, ο γαλήνιος, ο αρχοντικός του πατέρας, ο Σαϊτονικολής, όλος αυτοπεποίθηση ψυχικά νιάτα και αξιοπρέπεια.
Και μέσα σʼόλους τους γυναικείους τύπους, μια κόρη με αληθινή γυναικότητα. Γεμάτη γλυκιάν αγάπη, γοητευτική καλοσύνη και βαθιά στοργή. Ενα λουλούδι καρτερίας και υπομονής και αφοσίωσης. Αυτή που εξημερώνει τον πατέρα της το σιωπηλό και τον γκρινιάρη, και τον αδελφό της το δύστροπο και τον λίγο... νταή. Η Πηγή.
Η Πηγή με τα γλυκιά μάτια. Και με μια μονάχα φράση της την τελευταία;
“Eτελειώσαμε τα βασανά μας, αι Μανωλιό;” ύστερα από τόση ψυχική ταλαιπωρία, θα μας δινότανε το μέτρο της γυναικείας της καλοσύνης, που δεν ξέρεις να πεις που τελειώνει αυτή και πού αρχινά η αγάπη. Σήμερο αυτό δεν το λέμε πια, θα το λέγαμε μαρτυρικήν εγκαρτέρηση.
Μέσα στους τύπους αυτούς, που καθένας τους εινʼ άξιος και ικανός να υποστεί το βάρος μιας ανάγκης, παίρνει ο συγγραφέας το κύριο πρόσωπο για να αποδώσει με αριστοτεχνική λεπτότητα, με βαθιά παρατηρητικότητα, με κλασική λιτότητα και με πρωτόφαντη καλοπροαίρεση σατυρική διάθεση, την ανάπτυξη και την ολοκλήρωση ενός εφήβου. Δε μας ενδιαφέρει αν ήταν αυτό η πρόθεσή του.
Εμείς βλέπομε ένα άρτιο ψυχογράφημα και δε ρωτούμε αν ήταν θελητό ή αθέλητο. Ο σκοπός του συγγραφέα μας ασφαλώς δεν ήταν να μας δώσει προπάντων αυτό. Εκείνος θέλησε να μας παρουσιάσει ζωντανή και ενεργή μιαν ολόκληρη μικρή κοινωνία και μιαν εποχή όπου γύρω από ένα κεντρικό πρόσωποα διαγράφονται σαν ομόκεντροι κύκλοι οι ψυχικές οντότητες που την απαρτίζουν. Το ότι σʼαυτά τα έργα που έχουν την ανεξάλειπτη σφραγίδα της τέχνης είναι άρτια και κλασικά δοσμένος και ο εσωτερικός και ο εξωτερικός κόσμος των προσώπων, και μάλιστα του κεντρικού, αυτό είναι το αυτονόητο και απαραίτητο φανέρωμα της λαμπρής διαίσθησης και της έμπνευσης του αληθινού καλλιτέχνη.
Ο Κονδυλάκης είχεν από χρόνια πίσω του τη χρυσήν εφηβική εποχή. Ολοι μας την έχομε περάσει και την έχομεν ζήσει με τα λαμπρά της όνειρα, με τις θείες της λαχτάρες. Με την αγάπη και την πίστη στο απόλυτο, με τις πεισματάρικες ή και άστατες αφοσιώσεις, με την αγνότητα της σκέψης και με το μαρτυρικό κάποτε αντίκρυσμα της ερωτικής ανησυχίας.
Οταν όμως αυτά περάσουν, και η ζωή και η πείρα μας πάρουν ένα-ένα όνειρο απʼ την καρδιά, και μας δώσουν γιʼαντάλλαγμα μιαν απλούστερη και ταπεινότερη ίσως, όμως σταθερότερη αντίληψη για την προσωπικότητά μας, τότε τα ξεχνάμε. Κοιτάζομεν έκπληκτοι τους εφήβους που μας ενδιαφέρουν, είμαστε κάποτε αυστηροί και γεμάτοι ακατανοησία, άχρηστοι πολλές φορές συμπαραστάτες και οδηγοί, γιατί εμείς ελησμονήσαμε. Γιʼαυτό οι ώριμοι είναι κάποτε χωρίς επιείκεια και καλοσύνη για τους νέους. Από τη μια μεριά λησμονούν τα δικά τους περασμένα πια νιάτα, κι απʼ την άλλη ζηλεύουν τη νεότερη που ανθίζει μπροστά τους. Μα οι τέτοιοι ώριμοι δεν είναι και τόσοι πολλοί. Οι πιότεροι τους βλέπουν με στοργή τους εφήβους, και οι νέοι στην ψυχή έχουν κατανόηση και καλοσύνη και καμάρι για τους νέους ανθρώπους. Και οι ίδιοι καμαρώνουν τʼωραίο και το αγνό. Μα είναι αρκετό αυτό για να ξαναζωντανέψει κανείς ό,τι λησμονήθηκε; Ο αληθινός συγγραφέας, ο σωστός καλλιτέχνης, μπορεί κι αν ελησμόνησε τίποτε, να το διαισθανθεί, και να το ξαναζωντανέψει, και να το ξαναζήσει με την πλούσια φαντασία του, και να μας το δώσει με σαφήνεια, με ακρίβεια, με διαύγεια εξαιρετική και με τη σφραγίδα της τέχνης. Ο Κονδυλάκης με τον Πατούχα του δεν έχει πολύπλοκα εφηβικά προβλήματα μπροστά του. Λίγα, με τα σοβαρότερα και τα τυπικότερα, και μας τα δίνει μα αμίμητον επιτυχία.
Ο έφηβός μας αυτός, που μας παρουσιάζεται σε ηλικία δεκαοκτώ χρόνων, είναι φυσικός και πρωτόγονον το περιβάλλον που δεν τον εγέμισε παρδαλές εντυπώσιες και πολυμερείς λαχτάρες και χαώδεις ανησυχίες. Ο δάσκαλος, το πρόσωπο αυτό που στάθηκεν ο φόβος κι ο τρόμος ολόκληρων γενεών τον εξώρισε με την αγριότητά του πάνω στʼοροπέδιο, όπου ζει κι αναπτύσεται μόλνος με τα γιδοπρόβατα του πατέρα του και τα σκυλιά του, φυσικά κι αμέριμνα σαν το μαλακό χορταράκι του Ομαλού, σαν την πιο απλήν υπαρξούλα που έπλασεν ο καλός θεός, για να γεμίσει ζωές τον κόσμο μιας απότομης πλαγιάς, ενός ορεινού βοσκότοπου, ενός σοβαρού εκφραστικού βράχου.
Οι φιλίες του με τα ζώα, οι κουβέντες που με το “Θοδωρή”, την ηχώ του λαγκαδιού, η συμβίωσή του με τʼάλλα βοσκάκια, γεμίζουν την ψυχή του αγοριού μας με πλούσιαν αφέλεια, με επάρκεια, με αφροντισιά, με απόλυτην αγνότητα.
Μια μέρα όμως έρχεται μεσʼ από κάποια φράσι του πατέρα του σε μιαν επίσκεψή του στο χωριό η μεγάλη αποκάλυψη. Ο μικρός μας δεν κρατιέται και την κάνει στο φίλο του τού λαγκαδιού:
-”Θοδωρή!” κατές το πώς εμεγάλωσα;
Και αρχίζει πια η περίφημη απόδοση των προεφηβικών και εφηβικών ανησυχιών, εμπνευσμένα και ευγενικά! Τόσο ωραία, τόσο πιστά, τόσο τυπικά, με τόσον απλότητα και τόση φυσικότητα, που θαρρείς πως γίνεσαι και συ ένας παρατηρητής στοργικός του εφήβου και παρακολουθείς την εξέλιξη ενός πλάσματος, ζωντανού μπροστά σου, με λαχτάρα και καμάρι. Πάντα όμως και με το χιούμορ που έχουν οι καλοκάγαθοι ώριμοι μπροστά στους νέους ανθρώπους, και που ο Κονδυλάκης ξέρει να μας το εμπνέει με μια φρασούλα, με μια μικρή λέξη. Με την καλοσύνη του και την διεισδυτικότητά του στους ασχημάτιστους ακόμη κόσμους, του γερού μας εφήβου, μας δίνει ο συγγραφέας το πρώτο ξύπνημα των ανησυχιών του Μανώλη, όταν είδε πως εμεγάλωσε.
“Αλλʼ αφού παρήλθεν η πρώτη χαρά και συνήθισεν εις την ανακάλυψιν, ήρχισε να χάνη μέχρι τούδε γαλήνην του βίου του.
Μία αόριστος ανησυχία τον κατελάμβανεν, ως να του έλειπε κάτι τι, το οποίον δεν εγνώριζε και το οποίον δεν ηδύνατο να μαντεύση.
Και κατά τας στιγμάς εκείνας του συνέβαινε να μείνη ως απολιθωμένος εις αφαίρεσιν, με το βλέμμα προσηλωμένον εις το κενόν, χωρίς νʼ ακούη. Και εις την ψυχήν του έσταζε μελαγχολία, παραπλησία προς την νοσταλγίαν, με την διαφοράν ότι η νοσταλγία του νεαρού βοσκού δεν είχεν ωρισμένην διεύθυνσιν. Επόθει το αγνωστον δεν είχε μάλιστα συνείδησιν ότι επόθει τι.
Αλλοτε, εξ εναντίας, του ήρχετο μια υπερβολική ευθυμία, ως παροξυσμός τρέλλας και κρατούμενος από κλάδον εχοροπήδα, προσπαθών να μιμηθή με το στόμα του τον ήχον της λύρας, ή κατεδίωκεν άνευ λόγου τους τράγους και τας αίγας, από ανάγκην ακάθεκτον να τρέχη, να πηδά, να δαμάση μιαν ορμήν λαύρον ένα αναβρασμόν χυμού νέας ζωής, όστις εκυκλοφόρει εις τας φλέβας του και ανέδιδεν ατμούς μέθης εις την κεφαλήν του...
Αλλά και άλλη μεταβολή; επήλθεν εις την ψυχήν του Ωρισμένως δεν ήτο πλέον ευχαριστημένος με την ζωήν, εις την οποίαν προ τινών ετών είχεν επανέλθει με τόσην χαράν. Ο χιμαιρικός κόσμος, εις τον οποίον έζει μέχρι τούδε μίαν ζωήν πλήρη, ήρχιζε να του φαίνεται κενός και ψεύτικος. Και ήρχοντο στιγμαί κατά τας οποίας ο λογισμός του εφέρετο με πόθον προς κόσμον άλλον, φανταστικόν και αυτόν, αλλʼ όστις είχε χαρακτηριστικά τινά κοινά με το χωριό. Είχε λόγου χάριν μίαν βρύσιν, όπου βράδυ-βράδυ εμαζεύοντο η κοπελιές με τα σταμνιά των, βιαστικές, διότι τας εκάλουν εις τον εσπερινόν μια καμπάνα και δύο ή τρια σήμαντρα...
... Ο κόσμος εκείνος των πόθων του έγεινε ωραίον όνειρον, το οποίον έβλεπε ξυπνητός μέσα εις την αποθέωσιν μιας δύσεως, εις την γαλήνην της οποίας έσβυνεν η απήχησις της καμπάνας. Εις την συμφωνίαν διʼ εκείνην των χρωμάτων και των παλμών του ήχου εντός ροδίνης αχλύος, διεφαίνοντο κινούμεναι σκιαί αόριστοι, βαθμηδόν εξερχόμενοι εκ της ονειρώδους ασαφείας, έως ου εις την έκτασιν του εφήβου παρουσιάζοντο, κατά συμπλέγματα παιγνιώδη, μορφαί ροδαλαί παρθένων, των οποίων τα βλέμματα και τα μειδιάματα ήσαν πλήρη γλυκερών υποσχέσεων”.
Υστερʼ απʼ αυτή την εισαγωγή στο ξύπνημα των πρώτων εφηβικών ανησυχιών, ακολουθούνε σπαρταριστές η μια παρατήρηση την άλλη, χαριτωμένες και τρυφερές αποκαλύψεις της εφηβικής ντροπαλοσύνης, ζωντανές εικόνες της εφηβικές αγνότητας και συστολής, όταν πια τοποθετήθηκαν σε ωρισμένα γυναικεία πρόσωπα οι ανησυχίες του εφήβου θα μπορούσαν ποτέ νʼαποδοθούν με λιτότερο και πιστότερον εκφραστικό τρόπο οι λεπτές συγκρούσεις μιας μύχιας επιθυμίας με την ευγενική συστολή και την άρνηση που γίνεται μόνο με τα λόγια, ενώ όλα τʼάλλα εκφραστικά μέσα ομολογούν:
Οταν ένιωσε την πρόταση της μητέρας του να τον παντρέψουν, εις τοιαύτην αμηχανίαν τον έφερε η χαρά και η εντροπή ώστε απώθησε τη μητέρα του λέγων:
Δε θέλω παντριγιές κι αφησέ με, ναι!
Αλλʼ ενώ ήθελε να φανή θυμωμένος, προδότης γέλως ελαμψεν εις τον πρόσωπόν του.
-Δε θέλεις λέει; ανεφώνησε γελών ο Σαϊτονικολής. Για ξαναπέτο κατεργάρη!
Ο Μανώλης έκρυψε το πρόσωπόν του και είπε με πείσμα, εις το οποίον εχόρευεν η χαρά:
-Δε θέλω, δε θέλω, δε θέλω”!
Με τη σεμνήν αυτή θετική ομολογία, παρʼόλη την τριπλή της άρνηση, πείθεται απόλυτα ο πατέρας του, ο λεβεντόγερος Σαϊτονικολής για το μαγνήτη που κατέβασε το Μανώλη από τα όρη, και καθησυχάζει τη μητέρα που φοβάται μην ξαναφύγει ο κανακάρης κλπ. “Μωρέ δε φεύγει δεν ηρθʼ αυτός για να φύγη”.
Κι έτσι τώρα ο “καταπληκτικός” μας έφηβος αφήνεται με όλη του την άγνοια της κοινωικής ζωής και με την κωμική αδεξιότητα του βουνήσιου, στην εκπολιτιστική επίδραση των δικών του και του γύρω κόσμου.
Θα πληρώση με πολλή πικρία και γελοία παθήματα κάποτε το σχολείο αυτό. Δε θα ξαναδοκιμάσει όμως τη φρίκη του πρώτου μαθητικού του σταδίου, που τελείωσε τόσο δραματικά εξαιτίας του φάλαγγα. Πόσο βαθύ ήταν το τραύμα αυτό και πώς εδούλευε σαν κρυφή πληγή στη φιλοτιμία του νέου, μας το δίνει ο Κονδυλάκης στην σκηνή της βάφτισης, όταν ο Μανώλης αντίκρυσε με φρίκη μέσα στην εκκλησία τον καλόγερο το δάσκαλο του, και ξέσπασε στο βαρύ λόγο που έκανε το Μανώλη να νομίσει πως ο Χριστός του εξικόντισεν ένα φοβερό βλέμμα από το τέμπλο. Τι ζωντάνια έχει όλη αυτή η περιγραφή της βάφτισης! Τι δροσιά, τι κέφι, τι αγαθοσύνη! τι λεπτή ειρωνία και τι παλμό! Ενα γεύμα και μιας δίνουνται ξέσκεποι όλοι οι ψυχικοί τύποι του συμπόσιου, αυτοί που μας ενδιαφέρουν και αυτοί που συμπληρώνουν την εικόνα.
Τʼόνομα της νεοφώτιστης, η πάλη των γυναικών με το χάρο, η ειδυλλιακή περιγραφή της Πηγής και των παιδιών, όταν ετηγάνιζε τις μυζηθρόπιτες, ο ξερός σχολαστικισμός του Τερερέ, η φιλοπαιγμοσύνη του αστρονόμου, και το κορύφωμα της βραδιάς, η εξομολόγηση του Μανώλη με το ενθουσιαστικό εκείνο χαμηλόφωνο.
-”Χαρώ το θεό σου. Πηγιό!” είναι τόσο ζωντανά, τόσο φρέσκα, που πιστεύεις όχι πως τα διαβάζεις αυτά, παρά πως παρευρίσκεσαι σε μια τέτοια βάφτιση δίπλα σε κάθε πρόσωπο και μέσα στην ψυχή του της ώρας εκείνης. Δεν έχουν αυτά τα συμπόσια να αποδείξουν το ραφινάτο πνεύμα των κοσμικών συγκεντρώσεων και τις αβρές φιλοφρονήσεις των προσκαλεσμένων τους, αυτός όμως ο ανυπόκριτος και κάποτε ωμός τόνος της συζητήσεως, και η ειλικρίνεια και η καλή πίστη που πικραίνουν απʼ τη μια κι εξευγενίζουν απʼ την άλλη, έχουν το ακαθόριστο θέλγητρο της απλότητας και μιας πρωτόγονης μα γνήσιας σπιρτάδας. Έτσι είναι στο πραγματικό. Οταν τώρα τα πάρει αυτά μια πέννα τόσο λεπτή και καλλιτεχνική όπως του συγγραφέα μας, τότε δίνουν μια σωστή απόλαυση.
Μεσʼ απʼ όλες αυτές τις ποικίλες συναντήσεις και συγκρούσεις γεγονότων και προσώπων περνά σαν μια συντακτική χρυσή κλωστή η εξέλιξη του εφήβου μας, και μάλιστα η ερωτική, εκείνη που δε μπορεί να λείψει από καμμιάν εφηβική ζωή, και του πιο πολιτισμένου και του πιο πρωτόγονου.
Ο Μανώλης, που ζήλευε τον τράγο, βέβαια χωρίς καλά-καλά να ξέρει γιατί, όταν προσήλωναν σʼαυτόν τα βλέμματά τους οι κατσίκες, αυτός που στην εκκλησιά δεν καλοθυμόταν αν τʼόνομα του παιδιού ήταν Αχλαδία ή Αγλαΐα, γιατί “αυτός την στιγμήν εκείνην είχεν άλλην σοβαρωτέραν ασχολίαν· παρετήρει αγνώστους ανατομικάς λεπτομερείας επί του νηπίου, το οποίον εσφάδαζεν εις τας χείρας του ιερέως, ξέρει τώρα πού τείνουν οι εσώτερές του λαχτάρες, και αποτολμά υστερʼ από το κοπλιμέντο στην Πηγή, να εξομολογηθεί στη μάνα του:
- Αϊ μα, να το κατέχης... εγώ θα πάρω το Πηγιό.
Κι έτσι έχομε ύσερʼ από την πρώτη φράση της ανησυχίας και των ονείρων, όπου κυριαρχούσαν οι αέρινες μορφες φανταστικών κοριτσιών, το πρώτο και σύντομο τέρμα, την προσκόλληση της σκέψης στο συγκεκριμένο γλυκό κορίτσι με τα ωραία μάτια. Η πρώτη κοπέλλα που του τυχαίνει από κοντά, επιθυμητή, στο σπιτικό του, επιθυμώντας τον κι εκείνη. Τι άλλο θέλαμε για την ατομική ευτυχία των δύο αυτών αγνών νέων;
Θα ήταν όμως τόσο απλό, και επικίνδυνο. Η λύση θα ερχότανε πριν καθόλου ενταθεί το πάθος, πριν δοκιμασθεί αυτή η κλίση, και προπάντων πριν ωριμάσουν μεσʼ από την πάλη και την αγωνία της νεανικής ψυχής ορισμένες πολύτιμες δυνάμεις βουλητικές και ψυχικές κυρίως. Θʼαξιζε τότε την έκταση ενός μυθιστορήματος αυτό; Θʼαξιζε την περιγραφή της αναπτύξεως ενός εφήβου που ακόμα δεν ξέρει συνειδητά τι θέλει; Θα βρισκόμαστε ανάμεσα σε φυσικούς λαούς, αν τελειώναμεν αμέσως, ενώ οι δικές μας κοινωνίες και επαρχιακές και πρωτόγονες να είναι έχουν εν τούτοις το διάχυτο πνεύμα της ολότητας μέσα στην οποία ζουν και κινούνται.
Κι έτσι από δω και πέρα αρχίζει να πλέκεται το δράμα μερικών ψυχών, ενώ ο Μανώλης όλο και ωριμάζει περισσότερο, με τους απαραίτητους κάποτε διχασμούς των πόθων, με τα φτερουγισματα εδώ κι εκεί, με την επανάσταση των αισθήσεων, με την απόλυτη αγνότητα του βουνίσου και του αδιάφθορου.
Η χήρα Ζερβούδαινα, το τραγικώτερο πρόσωπο του έργου, η κόρη της με τους τρόπους της πόλης και με τʼάσπρα χέρια, η ακατανόητη για έναν πρωτόγονο νέο αναβολή του γάμου του, η αυστηρότητα των ηθών και της οικογένειας της Πηγής, που δεν τον αφήνουν να τη βλέπει όσο και όπως θέλει, φέρνουν ένα επικίνδυνο αντιπερισπασμό στην ανάπτυξη του αισθήματος του ερωτικού, που θέλει αποκλειστικότητα και μοναδικότητα, αντίθετα με τον ερωτισμό, που πολλές φορές εδώ αποκλειστικός, όμως διχάζει την προσωπικότητα του νέου ανθρώπου.
Ο νέος μας εργάστηκε με μεγάλη επιμέλεια κι ευσυνειδησία στην αρχή, και στα χωράφια του και στο χτίσιμο του σπιτού του, όπου είχε την ευκαιρία να βλέπει την Πηγή να περνά για νερό και σκορπούσε τις θαυμάσιες δυνάμεις των εφηβικών χρόνων σε εργασία και καρτερικήν αναμονή. Η εκουσία όμως αυτή υποταγή απαιτούσε και μίαν ανταμοιβή, που δεν την είχε, να βλέπει λίγες στιγμές μόνος την Πηγή. Η στέρηση αυτού του αγαθού φέρνει την αντίδραση του γεννά το πείσμα και τον κάνει να στραφεί αλλού.
“Αλλως τε η προτίμησίς του διά την Πηγήν δεν ήτον ακόμη τόσον απόλυτος και οριστική, ώστε νʼαποκλείη πάσαν άλλην γυναίκα από την καρδίαν του”.
Η ορμή του όμως προς το θήλυ ήταν αναμφισβήτητη, έστω και λίγο θαμπή μέσα στη συνείδησή του. Κι έτσι πότε τσακίζεται πάλι στις δουλειές, δαπανώντας σʼαυτές το ξεχείλισμα της ζωτικότητος του, πότε πάει στον ποταμό για να βλέπει τις γυναίκες, που πλύνουν μʼανασηκωμένα τα φουστάνια, πότε αποτολμά μιαν επισκεψη στης Πηγής, όλο και απόκοτη, πότε παίρνει τα δώματα και πότε πολιορκεί την αβρή κόρη της χήρας. Σʼαυτήν ξεσπούν οι ανικανοποίητοι πόθοι του. Σʼαυτήν καταφεύγει όταν η Πηγή δεν είναι προσιτή- και είναι σπάνια -σʼαυτήν όταν η Πηγή αρνείται να τον ακολουθήσει στα βουνά!
Τι θεία απλότης αλήθεια! Τι το θέλομε το σπίτι όταν παντρευτούμε! Ποτέ του ας μη γίνει! Μα εκείνη πιο νηφάλια, πιο συνετή, πιο προσαρμοσμένη σιτς απαιτήσεις και στους κανόντας της κοινωνικής ζωής, που ο Μανώλης άλλωστε τους αγνοούσε, αρνήθηκε φυσικά να συναινέσει.
Τόση αναλγησία; Ο ερωτιάρης νέος με το γιγάντιο σώμα και με την ατσαλένια υγεία και την απόλυτη ψυχική του αγνότητα είχεν υποφέρει τόσο για εμπόδια ανόητα και τιποτένια κατά τη γνώμη του. Είναι ο αθώος κι ο αδικημένος, που σʼόλες τις αντόξοες περιστάσεις του φταίνε και οι άλλοι, αυτοί που δεν τον καταλαβαίνουν και του κάνουν μονάχα τόσο μαρτυρική τη ζωή.
Να γίνει το σπίτι του, να τελειώσει η Πηγή την προίκα της, να πρώτο ετούτο, να ύστερα εκείνο... Καημένε Μανώλη. Ούτε ο πατέρας σου, που έχει τόσα ψυχικά νιάτα, δε σʼαφήνει καλά-καλά να πεις τον πόνο σου.
...”Αν δεν την πάρω τουτονέ το μήνα, θα φύγη ο νους από την κεφαλή μου.
Ο Σαϊτονικολής τον παρετήρησεν άναυδος επί τινας στιγμάς, μεθʼ ο του είπεν αυστηρώς;
-Eίντα λόγια ʽνε, μπρε, αυτανά, που λες; Εξανακούστηκε να λέη παιδί στον κύρη του πως θέλει παντριγιά, γιατί δε βαστά μπλειό;
Κι έτσι σε μια ψυχή γεμάτη ορμή, ίσια, άπραγη, που δεν ξέρει υποχωρήσεις, ανερμάτιστη και παιδική-δικαιολογείται πάντα μέσα του για τις δειλίες και τις ανανδρίες του (τον έσωσε η Πηγή από μπάλλα, κι εκείνος την άφηκε να τις τρώει από τον αδερφό της λέγοντας και καλά να πάθει)-σε μια τέτοια ψυχή, αβέβαιη για την ίδια της την αξία, εφούντωσε το πείσμα. Η αγάπη έβαλε τη μάσκα του μίσους. Το Πηγιό γίνηκε η “μουστακάτη” κατά την εισήγηση της ακούραστης χήρας. Η κόρη της, το Μαρούλι, είναι τώρα το αβρό και λευκό του όνειρο. Ετσι για πείσμα; Έτσι για ζήλεια; Έτσι για αντιπερισπασμό;
Το Μαρούλι όμως δε συγκινείται. Η ανάγκη λοιπόν της επιτυχίας κάνει το νέο μας να πάρει αποφάσεις, του εμπνέει πρωτοβουλίες, τον σπρώχνει σε παληκαρισμούς.
Οσο εβοηθούσε ακόμα στο χτίσιμο του σπιτού του, κάτι έμαθε απʼ αυτήν του την παλληκαριά ο αντίζηλος Τερερές. Τότε αγαπούσε την Πηγή ακόμα και αντλούσεν από τη δική της αγάπη τη δύναμη της δουλειάς. Τώρα από την αγάπη του για μίαν άλλη θʼαντλήσει πάλη δύναμη και θάρρος για νέες παλληκαριές και για νέο τρόπο ζωής. Η φύση προπαντός αυτό θέλει. Το ωρίμασμα του εφήβου κι αδιαφορεί για την αφορμή. Αν ένας άλλος αντίζηλος αυτή τη φορά τον υπερτερεί με το επάγγελμά του, πρόθυμος εινʼ ο Πατουχας μας νʼανοίξει νέους δρόμους. Μπα, καφετζής ο Σμυρνιός, καφετζής κι εγώ. Τι θα μου λείπεται ύστερα Μαρούλι; Δεν ξέρεις εσύ τι πείσμα έχουν τα παραχαϊδεμένα κορίτσια του χωριού, όταν δεν έγιναν χωριάτισσες. Και δεν ξέρεις ακόμα πως οι εξωτερικές λεπτομέρειες και συνθήκες που μας καταγοητεύουν σʼόσους αγαπούμε, είναι μηδενικά σʼόσους δε θέλομε. Την αγαπάς γιατί εινʼ άσπρη κι εσύ ηλιοκαμένος; Ή γιατί δε σε θέλει; Έτσι το παθαίνουν και πολλοί χωριάτες με τις νεαρές δασκαλίτσες.
Την ακούς τη μάνα της, και κακολογάς “μουστακάτη” το Πηγιό σου. Ανάλγητα την πικραίνεις αυτήν. Το πείσμα, η στραβοκεφαλιά, το απόλυτο του εφήβου, η έλλειψη ελαστικότητας, που τη φέρνουν τα χρόνια, όλα αυτά σε κάνουν νʼακολουθείς μονοκόμματα το σκοπό σου. Και τι δεν κάνεις για νʼαρέσεις στην κόρη της χήρας! Σαν απότυχαν όλα “εσκέφθη να δοκιμάσει και τας επιδείξεις της ρώμης και της ανδρείας. Άμα δε την έβλεπεν ανέσυρε την πλατείαν χειρίδα του μεταξωτού υποκαμίσου του δια να επιδεικνύη τον ηράκλειον βραχίονά του. Και εισορμών εις τα δώματα ανεφώνει:
-Αντρες τα ρίζουν τα Σφακιά!
Και εγείρων πελωρίας πέτρας τας μετέφερε και τας ετοποθέτει ενώπιον της Ζερβουδοπούλας ως φόρον της δυνάμεως προς το κάλλος”.
Ετσι αγωνίστηκε πάντα το ισχυρό άρρεν για την κατάκτηση του τρυφερού και πεισματάρικου θήλεος, όταν δεν είχε μάθει ακόμα μέσα στην κοινωνική ζωή να δαμάζει πάθη και να κρύβει επιθυμίες.
Ο Κονδυλάκης μας δίνει ένα σκανδαλώδη έφηβο που κάνει ανάστατο ένα ολόκληρο χωριό με την αρμητικότητα του και φέρνει σε τόσο δύσκολη θέση τον αρχοντικό του πατέρα. Η επιμονή όμως και το πείσμα του εφήβου, του καρφώθηκαν σαν αρρώστια στο μυαλό και δεν το αφήνουν. Η Ζερβουδοπούλα δεν απαλλάσσεται από την κατάσταση της πολιορκημένης και της λατρευόμενης γυναίκας.
Οι ενδείξεις της λατρείας του εινʼ εξωτερικές βέβαια. Δεν είναι ο έρωτας που πλάθει και μαλάζει τη ψυχή και δαμάζει τα πάθη, ή το αρρωστιάρικο αίσθημα που μαραίνει κάποτε τις ορμές. Είναι ο πρωτόγονος αγνός πόθος, μάλλον το πάθος, νʼαρέσης σʼό,τι σου αρέσει ή μάλλον να πραγματοποιήσεις ό,τι σου μπήκε στο μυαλό.
Οι έντονες αυτές επιθυμίες και οι πεισματάρικες αυταπάτες τον κάνουν να δρα με απτό σκοπόν μιαν ορισμένη κατάκτηση, για την οποία δε διστάζει να πλησιάσει και στα όρια του εγκλήματος με την αδέξιά του επίθεση κατά του Σμυρνιού.
Ολες αυτές οι παλληκαριές και οι παραφορές και τα πείσματα που έχουν αφορμή και σκοπό ερωτικούς λόγους, προετοιμάζουν τη γενικήν ανδρεία, την προσωπική και ανυστερόβουλη γενναιότητα, που επιβάλλει το σεβασμό στους άλλους, γιατί είνει-τότε- τόσο πολύτιμο και αναγκαίο πατριωτικό στοιχείο.
Οι Τούρκοι στο χωρό και οι αρναούτες ζαπτιέδες στο δρόμο δίνουν ευκαιρία στο Μανώλη νʼαποκτήσει με την παλληκαροσύνη του τη γενική εκτίμηση των χωριανών του, τη συγγνώμη των δυσαρεστημένων την ευγνωμοσύνη της Σπυροδελενιάς, αντίβαρο στο παρανόμι που τουʼβγαλε.
Φυγόδικος τώρα. Και πάλι στα βουνά του, αφήνοντας πίσω του το Μαρούλι που δεν τον θέλει, την Πηγή που σιωπά. Ο βουβός της πόνος προχωρεί στο μαρτύριο. Ολων των προσώπων εντίνουνται οι λαχτάρες και οι καϋμοί. Ολα ανεβαίνουν σʼένα πάθος, που απειλεί μʼένα πιθανό αδιέξοδο. Τώρα παλαίει περισσότερο και η χήρα η δυστυχισμένη με τις μυστικές και ασίγαστες φυσικές δυνάμεις, που κάνουν πολλούς ανθρώπους “ανεμοπαίγνιδο” των άλλων.
“Η απουσία του Μανώλη την έρριψεν εις μελαγχολίαν και αυτή ή τόσον λάλος έμεινεν επί ημέρας άφωνος. Μόνον στεναγμοί εξήρχχοντο από το στήθος της. Επειτα την μελαγχολίαν της διεδέχοντο εξάψεις νευρικαί, θυμοί αδικαιολόγητοι, δάκρυα, αναμνήσεις του μακαρίτου του συζύγου της, παιδαριώδη καμώματα, συχναί επισκέψεις εις τον μικρόν καθρέπτη προ του οποίου εκαλλωπίζετο η Μαργή, ενίοτε δε γέλωτες αδικαιολόγητοι”.
Με τα λογικά της επλήρωσε την παράκαιρη αυτή αγάπη, αποκορυφωμένη σε μιαν εκούσιαν απαγωγή από τον ανίδεο Μανώλη.
Οτι όμως εσκότισε τα λογικά της, αυτό εφώνησε το δικό του νου.
Ο συγγραφέας, παίρνοντας κι ο ίδιος στʼαστεία τον ήρωά του, μας λέει: “Τι συνέβη ακριβώς εις την κουζουλήν εκείνην κεφαλήν δεν δυνάμεθα να γνωρίζωμεν. Τούτο μόνον είναι γνωστόν...” πως ο Μανώλης εγύρισε στο σπίτι τους πρόθυμος να πάρει την Πηγή.
Ο συγγραφέας μας απο δω και μπρος βιάζεται να τελειώσει.
Και ποιος ο λόγος να μας πει όσα νιώθομε τώρα μονοι μας; Η γιαλήνη έρχεται στην ψυχή του νέου μας ύστερα από τόσων χρόνων πάλη. Οι φυσικές δυνάμεις δούλευαν και ωρίμαζαν μέσα του, μέσα από τα πείσματα, τις ορμητικές παραφορές, τις απογοητεύσεις, τις παλληκαριές και τις δοκιμασίες. Εστάθηκεν όλον τον καιρό παιδικός, αγνός, αθώος, παράτολμος λοιπόν, ειλικρινής μέχρι του σημείου ναʼναι “κουζουλός”, ματαιόδοξος και δειλός, αποδίδοντας όλα του τα κακά στους άλλους. Ο βέβαιος ακόμα για τον εαυτό του, και όμως επιμονος, με μίαν αυτοπεποίθηση που άρχισεν ύστερα να μεγαλώνει βασισμένη στις αναμφισβήτητες μυϊκές του δυνάμεις.
Το ωρίμασμα έρχεται αγάλι-γάλι για να ολοκληρωθεί απότομα στην απόφασι της υποταγής στη γνώμη του πατέρα του. Μια σεμνή έμμεση ομολογία πως θα ξαναγυρίσει στην Πηγή, στην πρώτη κοπέλλα που του χάρισε το ερωτικό όνειρο και που του δημιουργεί την πίστη στην αγάπη της.
Κι αυτά όλα βρήκαν το δρόμο τους όταν με την νυχτερινή απαγωγή αντίκρυσεν εμπρός του τη Ζερβούδαινα αντί τη Ζερβουδοπούλα. Ενα ξαφνικό φως αστραψε ασφαλώς στην ψυχή του και είδε μεσʼ από την απροσδόκητη αυτήν έκβαση, μιαν ολόκληρη τραγωδία που έφτανε στα όρια του κωμικού. Ισως φαντάστηκε πως κι αυτός έκανε τρέλλα κυνηγώντας μια νέα που δεν τον ήθελε; Ισως η κοινωνική συνείδησή του ξυπνώντας εκείνη τη στιγμή, του θύμισεν ευθυνες και καθήκοντα; Αστραποκοπήματα του νου μας κάνουν κάποτε να γνωρίσωμεν τον εαυτό μας και τους άλλους. Σα να συνερχόμαστε από μέθη, ακολουθούμε τον παλιό μας δρόμο, με την ευχή να ήταν όνειρο το λοξοδρόμισμά μας.
Ο κοινωνικός φόβος, ή μάλλον η συστολή μένει ακόμα στην ατσαλωμένη ψυχή του. Τι καλά που η χήρα τρελλάθηκε και δεν τους είδε και κανείς όταν την έκλεβε. Αυτό είναι ο τελευταίος του φόβος, μια ντροπή μάλλον, στενά δεμένη με τη δειλία του ζώου που δεν έχει μερώσει τελείως ακόμα, και με την ενσωμάτωσι ενός ατόμου σʼένα ισχυρότερο κοινωνικό σύνολο.
Η ολοκλήρωση της ζωής του και το είναι του τον φωτίζει και σʼότι τόσον καιρό του είχε προκαλέσει μυστηριώδεις φόβους και ανησυχαστικές απορίες. Ο Τερερές και τα μάγεια του. Και τώρα, νικητής της ζώης και της ατομικής αγωνίας, δυνατός και σοφός στην ευτυχισμένη συμπλήρωση της ύπαρξής του, φωνάζει στον Τερερέ, τον παλιόν αντίζηλο:
-Να σου και σένα και στα μάγια σου!
Πόσο σεμνά, πόσο απλά, πόσο αγνά και με πόσην ειλικρίνεια μας παρουσιάζει ο Κονδυλάκης, μʼαυτή τη φράση την πληρότητα της ζωής του νέου αντρός που γνωρίσαμε από παιδάκι. Ολο το έργο είναι γεμάτο πρωτόγονη ειλικρίνεια και πολυτισμένη αϊδημοσύνη. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τους τύπους του όπως είναι, ακαλλιέργητοι, με το δικό του καλλιεργημενο τρόπο.
Αργότερα σʼένα διήγημά του- με τον τίτλο “Αλέστα”, τοποθετημένο επίσης στη Βιάννο- μας παρουσιάζεται ένας άντρας, που μόνο αυτός τολμά χωρίς κανένα δισταγμό, να γυρίσει στο χωριό, ενώ τον έχουν πιάσει πια οι Τούρκοι για να πάρει κάτι λησμονημένα εικονίσματα. Ο άντρας αυτός λέγεται “Πατούχας”. Και η γυναίκα του που λέγεται “Πηγή” του εύχεται βλέποντάς τον να χάνεται πίσω από μια καμπή του δρόμου για το δύσκολο έργο του:
“Η Παναγία να σε βλέπει Μανώλη μου”.
Ο νέος άντρας γυρίζει πίσω σʼεκείνους που τον περιμένουν με αγωνία, κρατώντας τα εικονίσματα.
Να στάθηκεν αληθινόν πρόσωπο ο Πατούχας; Και ο Σαϊτονικολής επίσης παρουσιάζεται και στον “Τσερκέζον” του. Κάλλιστα θα μπορούσαν να είχαν υπάρξει. Μα κι αν υπήρξαν πραγματικά στη ζωή, ή αν μονάχα μέσα στα έργα του μακαρίτη μας του Κοντυλάκη, για μας υπάρχουν τώρα, φίλοι κι αγαπητοί και πάντα ζωντανοί συνάνθρωποι.
Δεν ξέρω τι βλέπουν οι άλλοι αναγνώστες καλύτερο μέσα στον Πατούχα. Πολύ περισσότερο δεν ξέρω τι βλέπουν καλύτερο οι ειδικοί κριτικοί του μυθιστορήματος. Θα έπρεπε να μας το τονίσουν και να μας το πουν, για να χαρούμε κι εμείς ακόμη περισσότερο την έντεχνη πλοκλή και τη γοητευτική εναρμόνιση των τύπων στο έργο, έτσι που άλλοι να δημιουργούν την απαραίτητη ατμόσφαιρα όπου κινούνται οι ήρωές μας, κι άλλοι να είναι τα ελατήρια και οι μοχλοί, που κινούν και αναπτύσσουν διάφορες δυνάμεις και προκαλούν σοβαρές στροφές. Ο κριτικός θα μας διδάξει τη γλώσσα που χρειάζεται για να κατανοήσομε ένα τέτοιο σʼόλη του την πληρότητα, κι απʼολες τις πλευρές.
Εγω ειδική λογοτεχνική κριτική δεν κάνω. Σʼαυτό το τρυφερότατο και ελαφρότατο γραμμένο ηθογραψικό έργο, βλέπω μιαν υπέροχη ψυχογραφία του πρωτόγονου εφήβου.
Κανένας μας ψυχολόγος και παρατηρητής ειδικός και σκόπιμα κατατοπισμένος με το θέμα δε θα τα κατάφερνεν έτσι ωραία, λιτά, κλασσικά, ανάγλυφα.
Και άλλοι πολλοί και μεγάλοι συγγραφείς έχουν καταπιαστεί με το θέμα αυτό. Ο Ελβετός Γκότφριντ Κέλερ λόγου χάρη μας δίνει στον “πράσινο Ερρίκο” του αριστοτεχνικά την εξέλιξη ενός παιδιού σε ώριμον άντρα, με όλες τις φαντασιοπληξίες, τα όνειρα, τις απογοητεύσεις, τις αστάθειες και τις εξορμήσεις του νέου παιδιού. Στις 1028 σελίδες του (έκδοση Ρέκλαμ) ο “πράσινος Ερρίκος” αναπτύσσεται σʼένα περιβάλλον μορφωμένο και εξελιγμένο. Ολα του τα ενδιαφέροντα είναι σχεδόν ίσα μεταξύ τους σκεπάζοντας αμοιβαία το ένα τʼάλλο, και ο έρωτας που αποτελεί παντού μιαν απαραίτητη τρυφερή γραμμή, δεν τολμά πουθενά να παρουσιαστεί ολοκληρωμένος.
Ο Ζαν Πάουλ Ρίχτερ, στα δροσερότατα, γεμάτα χιούμορ και νιάτα “χρόνια της τρίγγας” γραμμένα στη γεροντική του πια ηλικία μας δίνει γοητευτικά τʼόνειρο των εφηβικών, των μεταεφηβικών χρόνων, σʼόλη την ονειρεμένη φανταστική οργάνωση της εσωτερικής ζωής. Κι εδώ το κύριο πρόσωπο, η ενσάρκωση του εφηβικού ονείρου, ζει σε λαμπρό κόσμο και σε κοινωνία πολυσύνθετη. Οι διχασμένες εφηβικές προσωπικότητες παρουσιάζονται συμβολικά σε δυό αδέλφια μοιρασμένες. Θελκτικές και σπαρταριστές οι 298 σελίδες (Ρέκλαμ) μα σαν πολύ σοφές κι εκτενείς, όπως δα και του Κέλλερ μπροστά στην κλασικήν απλότητα της δικής μας ηθογραφίας.
Και η Σαρλόττα Μπύγερ μας δίνει στα ημερολόγια ενός αγοριού και ενός κοριτσιού που δημοσίεψε, ως εξομολογήσεις εφηβικών ψυχών, που σʼόλες παρουσιάζονται πολλα προβλήματα.
Μα τι έχουν να κάνουν οι λεπτομέρειες και οι πολυσύνθετες καταστάσεις; Η κεντρική γραμμή της εφηβικής ζωής, το ξέσπασμα της ακατανίκητης ορμής, οι παλληκαρισμοί και οι λαχτάρες, τα πείσματα και οι ξεροκεφαλιές, οι υποταγές στους μεγαλύτερους και οι “κουζουλάδες”, οι τολμηρές αποφάσεις και οι αδέξιες πραγματοποιήσεις, που παρουσιάζονται σʼόλους τους νέους σε διαφορειτκό βαθμό και που τις συναντούμε σʼόλες σχεδόν τις εξομολογήσεις και τʼαπομνημονεύματα, εινʼ εδώ τυπικά και δωρικά εκφρασμένο.
Το μεγαλύτερο θέλγητρο είναι πως ο συγγραφέας δε μας “πουλεί σοφία”. Ελαφρά, απαλά τα παίρνει όλα σαν παιγνίδι, σαν χαρούμενο τραγούδι, και μας γεμίζει χαμόγελα και εκπλήξεις, ελαφρές και ευχάριστες σαν τη δροσιά του Μαγιού. Και τίποτʼ άλλο να μην έγραψεν ο Διαβάτης μας, αυτό μόνο θα ήταν αρκετό κι ίσως αυτό περισσότερο απʼόλα του, για να μας δικαιολογεί , και να μας επιβάλλει μάλιστα να πούμε:
“Ενας συγγραφέας εδιάβηκε δίπλα μας”.
ΜΑΡΙΑ ΑΜΑΡΙΩΤΟΥ

