Ο Κονδυλάκης στην κρίση τριών κορυφαίων Κρητών των ελληνικών γραμμάτων
Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη, [email protected]

Aν και πέρασε σχεδόν ένας αιώνας από το θάνατό του, ο Ιωάννης Κονδυλάκης, ο περίφημος «Διαβάτης» των ελληνικών γραμμάτων, παραμένει και σήμερα ένας συγγραφέας που αναζητείται από τους αναγνώστες. Τα κείμενά του, τόσο τα διηγήματα, που εκδόθηκαν σε αυτοτελείς εκδόσεις ή συλλογές, όσο και τα χρονογραφήματα ή τα ιστορικά του έργα, προκαλούν πάντα το ενδιαφέρον για τον ζωντανό τους λόγο, τα ηθογραφικά και ιστορικά στοιχεία που περιλαμβάνουν, και φυσικά για τους ήρωες και την πλοκή των υποθέσεων, εφόσον πρόκειται για τα πεζογραφήματά του.
Την περασμένη Δευτέρα συμπληρώθηκαν 91 χρόνια από τότε που ο Κονδυλάκης έφυγε από τη ζωή σε ένα δωμάτιο του Πανάνειου Νοσοκομείου Ηρακλείου, εξαιτίας ημιπληγίας που τον είχε χτυπήσει μερικούς μήνες νωρίτερα. Ήταν 25 Ιουλίου 1920 κι ο μεγάλος Βιαννίτης έκλεισε τα μάτια του πριν συμπληρώσει τα 59 χρόνια του.
Πολλές βιογραφίες του αναφέρουν πως είχε γεννηθεί το 1861. Όμως δέκα μήνες πριν πεθάνει ξεκαθάρισε ο ίδιος την ημερομηνία γέννησής του. Είχε πλέον εγκατασταθεί στο Ηράκλειο κι έστελνε μερικές φορές κείμενά του στον Γιάννη Μουρέλλο, της «Νέας Εφημερίδος». Στις 17 Σεπτεμβρίου 1919 στο χρονογράφημά του «Επιστολή εκ Βιάννου» παρουσίασε το εξής στοιχείο:
«Περί της ηλικίας μου δεν είχα βεβαίαν ιδέα. Αλλά ο Νικολάκης Στιωτάκης, ο οποίος μου εχρησίμευσε ως πρότυπον του Αστρονόμου εις τον Πατούχα και σήμερον έχει φθάσει εις βαθύ γήρας, μου λέγει:
- Εγώ ξέρω πότε γεννήθηκες. Το Δεκέμπρη του ʼ62. Και λες πως εγέρασες από ʼδα».
Έφυγε στα 59 χρόνια του, μα πολύ νωρίς φαινόταν κι ένιωθε γερασμένος. Η συνεχής εργασία του, τα ξενύχτια που έκανε με τις παρέες του, όπως κι ο ίδιος παραδέχεται, τον κούρασαν υπερβολικά. Έγραφε σε εφημερίδες και φιλολογικά περιοδικά από το 1884. Δημοσίευσε χιλιάδες κείμενα στα περισσότερα από 30 χρόνια καριέρας σε διάφορες εφημερίδες («Άστυ», «Σκριπ», «Εστία», «Εφημερίς», στις οποίες υπέγραφε και ως «Βαρδής Γύπαρης», «Γιάννης Ακτήμων» ή «Κονδυλοφόρος», αλλά κυρίως στο «Εμπρός» του οποίου ήταν επί χρόνια αρχισυντάκτης αλλά και χρονογράφος με το ψευδώνυμο «Διαβάτης»). Η ενασχόληση του με το χρονογράφημα στις εφημερίδες και τα περιοδικά οδήγησε τον Παύλο Νιρβάνα να τον ονομάσει «Πατέρα του χρονογραφήματος».
Ο Κονδυλάκης εμφανίσθηκε στη λογοτεχνία το 1884, όταν κυκλοφόρησε η πρώτη του συλλογή διηγημάτων με το γενικό τίτλο «Διηγήματα». Αμέσως μετά έγραψε τον περίφημο «Πατούχα» και στη συνέχεια κυκλοφόρησε το πρώτο του μυθιστόρημα «οι Άθλιοι των Αθηνών». Ακολούθησαν τα έργα « Γραμβούσα , επανάστασις εν Κρήτη» «Η ολοκαύτωσις του Αρκαδίου», «Όταν ήμουν δάσκαλος», «Πρώτη Αγάπη», «Ενώ διάβαινα», «Ζαμπελίου και Κριτοβουλίδου, Iστορία Κρητικών Eπαναστάσεων, συμπληρωθείσα υπό Ιωάννου Δ. Κονδυλάκη», «Ημέραι κινδύνων και φόβου».
Σημαντική είναι επίσης η προσφορά του με τις μεταφράσεις έργων του Λουκιανού. Μετέφρασε επίσης γαλλικά μυθιστορήματα, τα οποία αρχικά δημοσίευσε σε συνέχειες στις αθηναϊκές εφημερίδες. Ολόκληρο το έργο του Κονδυλάκη βρίσκεται συγκεντρωμένο στα «Άπαντα», σε 4 τόμους που κυκλοφόρησαν το 1961.
Επίσης, το 1990 εκδόθηκε το «Κρητικό λεξιλόγιο του Κονδυλάκη» από τη Βικελαία Βιβλιοθήκη, στη σειρά των Φιλολογικών και Ιστορικών εκδόσεών της, με επιμέλεια του καθηγητή Πανεπιστημίου Θεοχάρη Δετοράκη.
Το καλοκαίρι του 1919 αποφάσισε να εγκαταλείψει οριστικά την Αθήνα και να επιστρέψει στην Κρήτη. Ήταν ήδη πολύ κουρασμένος ψυχικά και σωματικά. Πήγε αρχικά στη γενέτειρά του, τη Βιάννο, όπου έμεινε για μερικές ημέρες και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στο Ηράκλειο. Για την αναχώρησή του από την Αθήνα και την – κατά συνέπεια- διακοπή της συνεργασίας του με την εφημερίδα «Εμπρός» θα πρέπει να έπαιξε ρόλο και κάποια διένεξή του με τον εκδότη της Καλαποθάκη. Σʼ αυτή τη διένεξη αναφέρεται ο ποιητής και φιλόλογος Λευτέρης Αλεξίου, σε κείμενό του που θα δημοσιεύσουμε στη συνέχεια.
Ο Κονδυλάκης έζησε στο Ηράκλειο λιγότερο από ένα χρόνο, καθώς υπέστη ημιπληγία από την οποία ουδέποτε ανάρρωσε.
Σήμερα, τιμώντας τη μνήμη του, με αφορμή την επέτειο των 91 χρόνων από το θάνατό του, αναδημοσιεύουμε τρία κείμενα κορυφαίων διανοουμένων του Ηρακλείου, που είχαν δημοσιευτεί σε αφιερωματικό τεύχος του φιλολογικού περιοδικού «Κρητικές Σελίδες», το οποίο κυκλοφόρησε τον Απρίλιο – Ιούνιο του 1938. Το περιοδικό εξέδιδε από το 1936-1939 στην πόλη του Ηρακλείου μια γυναίκα υψηλής μόρφωσης, η Θάλεια Καλλιγιάννη, και σʼ αυτό συνεργάστηκαν κορυφαίες μορφές των γραμμάτων.
Ανάμεσα στα κείμενα που είχαν δημοσιευτεί στο αφιερωματικό τεύχος του 1938 για τον Κονδυλάκη, ήταν αυτά του μεγάλου φιλολόγου και ποιητή Λευτέρη Αλεξίου, από το Ηράκλειο με καταγωγή από το Κράσι (1890-1964), της κορυφαίας παιδαγωγού και συγγραφέως Μαρίας Αμαριώτου από τη Φουρνή Μεραμπέλλου (1896-1997) και της σπουδαίας ποιήτριας και δασκάλας Κατίνας Παΐζη, με καταγωγή από την Ανώπολη Σφακίων, που όμως έζησε και δημιούργησε στο Ηράκλειο (1911-1996).
Ο Λευτέρης Αλεξίου
Ο φιλόλογος και ποιητής Λευτέρης Αλεξίου, από τη γνωστή οικογένεια των Αλεξίου, αδελφός της Έλλης και της Γαλάτειας, πατέρας του λογίου της Κρήτης Στυλιανού Αλεξίου, συνδεόταν, καθώς φαίνεται, με προσωπική σχέση με τον Κονδυλάκη. Ο ίδιος στο κείμενό του μας αφήνει να το συμπεράνουμε, καθώς αναφέρει ότι βρίσκονταν οι δυό τους πολύ συχνά σχεδόν όλο το διάστημα της παραμονής του στο Ηράκλειο, μέχρι το θάνατό του. Μάλιστα το κείμενό του περιγράφει αρκετά περιστατικά από το διάστημα της ασθένειας του Κονδυλάκη. Τις συνομιλίες τους, τις εκμυστηρεύσεις του «Διαβάτη», ακόμη και ένα περιστατικό που δείχνει την περηφάνιά του: όταν ήταν πλέον στο νοσοκομείο σοβαρά άρρωστος, ο εκδότης της εφημερίδας «Εμπρός», Καλαποθάκης, με την οποία συνεργάστηκε ο Κονδυλάκης επί δεκαετίες, ως αρχισυντάκτης και βασικός χρονογράφος, εμφανίστηκε πρόθυμος να πληρώσει τα έξοδα της νοσηλείας του σε κατάλληλο νοσοκομείο της Αθήνας. Αν και είχε ανάγκη αυτά τα χρήματα, καθώς ήταν γνωστή η οικονομική του αδυναμία, δεν τα δέχτηκε. Δεν δέχτηκε καν τη μεταφορά του σε άλλο νοσοκομείο.
Ο Λ. Αλεξίου μεταφέρει και την απογοήτευση του Κονδυλάκη από την ολιγοήμερη παραμονή στο χωριό του, στη Βιάννο, πριν την οριστική και τελική του εγκατάσταση στο Ηράκλειο. Όπως περιγράφει, στηριζόμενος πάντα στην περιγραφή του συνομιλητή του, έφυγε απογοητευμένος από το χωριό του, και μάλιστα νωρίτερα από το χρόνο που υπολόγιζε να μείνει. Κατά τον Αλεξίου έμεινε μόνο τρεις ημέρες, αν και σκόπευε να παραμείνει 2-3 εβδομάδες. Η απογοήτευσή του αυτή, σύμφωνα πάντα με το κείμενο που δημοσιεύουμε στη συνέχεια, είχε σχέση με το γεγονός ότι δεν τον γνώριζαν οι χωριανοί του μετά από 30 χρόνια απουσίας, ενώ οι παλιοί γνωστοί του είχαν πεθάνει. Η περιγραφή αυτή, πάντως, που στηρίχτηκε, επαναλαμβάνουμε, στις συζητήσεις των Κονδυλάκη – Αλεξίου, δεν επιβεβαιώνεται από μια άλλη μαρτυρία, που δημοσιεύεται στο ίδιο αφιερωματικό τεύχος των «Κρητικών Σελίδων». Πρόκειται για μια περιγραφή του Γ. Τζαμουζάκη, χωριανού του «Διαβάτη», που αναφέρει πως στην άφιξή του, στην οποία ο ίδιος ήταν παρών, (το καλοκαίρι του 1919) όλο το χωριό τον υποδέχτηκε, ενώ κατά το διάστημα της παραμονής του στη Βιάννο συγγενείς και συγχωριανοί τον καλούσαν καθημερινά σε 2 και 3 τραπέζια. Φυσικά πολλοί από τους παλιούς Βιαννίτες δεν ζούσαν πλέον, κι αυτό τον στενοχωρούσε, αλλά η περιγραφή του είναι ότι δεν βρέθηκε σε άγνωστο περιβάλλον. Μάλιστα ζούσε ακόμη κι ο «Πατούχας» του ομώνυμου έργου του Κονδυλάκη, ο Μανώλης Γουρνιεζομανωλάκης, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα. Κατά τον Τζαμουζάκη, ο «Διαβάτης», που τον αποκαλούσε, όπως όλοι στη Βιάννο, θείο, έμεινε 15 ημέρες στο χωριό του και όταν αναχώρησε για το Ηράκλειο σκόπευε να επιστρέψει αργότερα. Όμως ασθένησε και δεν τα κατάφερε. Είναι βέβαια φυσικό ο «Διαβάτης», που επέστρεψε στην πατρίδα του επειδή ήταν ήδη ασθενής και αρκετά κουρασμένος σωματικά και ψυχικά, να δοκίμασε την απογοήτευση του θανάτου πολλών ανθρώπων που είχε στην παιδική του μνήμη. Κι πιθανώς αυτό ακριβώς περιέγραψε, απογοητευμένος, στον Λευτέρη Αλεξίου.
«Ο Κοντυλάκης υπήρξε θάμα άνθρωπος. Σταθερός στις ιδέες του. Παληκάρι στην πολεμική του. Φωτισμένος στην κρίση του προς κάθε ζήτημα της ζωής και της τέχνης», έγραψε, μεταξύ άλλων, ο Λ. Αλεξίου. Ο οποίος πάντως επεσήμαινε ότι η ενασχόληση του Κονδυλάκη με το χρονογράφημα τού περιόρισε τους συγγραφικούς ορίζοντες. Ότι, με άλλα λόγια, δεν απέδωσε συγγραφικό έργο της αξίας και του μεγέθους του, εξαιτίας της καθημερινής του ενασχόλησης στις εφημερίδες. Αλλά και με τη ζωή που έκανε.
Ανάλογη κρίση έκανε στο επόμενο τεύχος των «Κρητικών Σελίδων» κι ο Νίκος Καζαντζάκης, οποίος έστειλε στην εκδότρια Θάλεια Καλλιγιάννη την εξής επιστολή:
«Αγαπητή Κυρία
Με πολή συγκίνηση διαβάζω τον «Γιάννη Κοντυλάκη» που είχατε την εβγένεια να μου στείλετε.
Με συγκίνηση και με πίκρα, γιατί ένας τέτιος Κρητικός χάθηκε, χωρίς νʼ αφήσει έργο αντάξιο με τη φλόγα και την περηφάνειά του».
Την άποψη αυτή μάλλον την είχε υιοθετήσει κι ο ίδιος ο Κονδυλάκης. Η φιλόλογος Αταλάντη Μιχελογιαννάκη – Καραβελάκη σε αφιέρωμα για τον «Διαβάτη», που είχε παρουσιάσει στην «Πατρίδα» τον Φεβρουάριο του 2004, ανέφερε πως σε μια συνομιλία του με τον Σπύρο Μελά του είχε πει: «Είχα τόσα να γράψω, αλλά σπατάλησα τη ζωή μου στις εφημερίδες και τα χαρτιά. Έζησα μαγκούφης στου Ζαχαράτου και την Αθηναϊκή Λέσχη. Αλλά τώρα θα μεταβώ στο Ηράκλειο και θα γράψω για τον εαυτό μου, όσα δεν έγραψα σʼ όλη μου τη ζωή».
Η Μαρία Αμαριώτου
Η κορυφαία παιδαγωγός και συγγραφέας Μαρία Αμαριώτου συνέβαλε στο τεύχος – αφιέρωμα στον Κονδυλάκη με κριτική παρουσίαση του «Πατούχα», τον οποίο χαρακτήρισε αριστοτεχνική εφηβική ψυχογραφία, που, όπως ανέφερε, δεν υπολείπεται σε τίποτε από ανάλογες προσεγγίσεις που επεχείρησαν παγκόσμια αναγνωρισμένοι συγγραφείς. Χαρακτήρισε τον «Πατούχα» σπαρταριστή και αγαπητή στους Κρητικούς ηθογραφία, «ένα περίφημο, άρτιο ρομάντζο». «Σʼ αυτό το τρυφερότατο και ελαφρότατα γραμμένο ηθογραφικό έργο, βλέπω μιαν υπέροχη ψυχογραφία του πρωτόγονου εφήβου», σημείωνε η Μαρία Αμαριώτου. «Κανένας μας ψυχολόγος και παρατηρητής ειδικός και σκόπιμα κατατοπισμένος με το θέμα δε θα τα κατάφερνεν έτσι, ωραία, λιτά, κλασσικά, ανάγλυφα».
Το εκτενές κείμενό της, που αποτελεί μια ολοκληρωμένη παρουσίαση του γνωστότερου, ίσως, έργου του Κονδυλάκη, κατέληγε με την εξής αναφορά, που δείχνει το θαυμασμό και την εκτίμηση της Αμαριώτου προς τον Βιαννίτη λογοτέχνη:
«Και τίποτʼ άλλο να μην έγραψεν ο Διαβάτης μας, αυτό μόνο θα ήταν αρκετό, κι ίσως αυτό περισσότερο απʼ όλα του, για να μας δικαιολογεί, και να μας επιβάλλει μάλιστα να πούμε:
“Ένας συγγραφέας εδιάβηκε δίπλα μας”».
Η Κατίνα Παΐζη
Στο ίδιο αφιερωματικό τεύχος των «Κρητικών Σελίδων» η δασκάλα-ποιήτρια Κατίνα Παΐζη, Σφακιανή στην καταγωγή, που όμως έζησε και δημιούργησε στο Ηράκλειο, δημοσίευσε ένα ποίημα για τον Κονδυλάκη. Κατά πάσα πιθανότητα η Παΐζη δεν είχε γνωρίσει από κοντά τον Κονδυλάκη, καθώς ήταν μόλις 9 ετών όταν εκείνος πέθανε. Τίτλος του ποιήματος «Στο Γιάννη Κονδυλάκη». Σʼ αυτό έγραψε μεταξύ άλλων:
Στοχαστικός εδιάβαινες, θλιμένος,
Περήφανος βαθειά και σιωπηλός.
Μήτε στεριά για σε, μήτε γιαλός∙
παράδερνες παντού ξεριζωμένος.
Κι όμως πηγή χαράς εσύ εδινόσουν.
Τη σκέψη, καθάρια, λαμπερή,
Σκορπούσες, δίχως άλλος να μπορεί,
να δει, πως απʼ τη φλόγα σου καιγόσουν.
Το ποίημα για τον Κονδυλάκη συμπεριέλαβε η συγγραφέας Νίκη Τρουλλινού στο έργο της «Κατίνα Παΐζη - Πόσο πολύ σʼ αγάπησα», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Δοκιμάκη.
Στη συνέχεια δημοσιεύουμε τα δύο πεζά του Λευτέρη Αλεξίου και της Μαρίας Αμαριώτου καθώς και το στιχούργημα της Κατίνας Παΐζη για τον Ιωάννη Κονδυλάκη, τα οποία είχαν γραφεί και συμπεριληφθεί στο αφιερωματικό τεύχος των «Κρητικών Σελίδων» του Απριλίου, Μαΐου Ιουνίου 1938.
Σημειώνουμε ότι και η στήλη «Οι φωτογραφίες της Ιστορίας» είναι σήμερα αφιερωμένες στον Ιωάννη Κονδυλάκη, με σπάνιες φωτογραφίες από τη ζωή του.
Η σειρά με τα τεύχη του περιοδικού «Κρητικές Σελίδες» υπάρχει στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη.

