Εξ αφορμής των γεγονότων του Θερίσου, ανεδημοσιεύθη το έγγραφον με το οποίον ο κ. Σφακιανάκης προ οκτώ ετών υπέβαλεν εις τον πρίγκηπα Γεώργιον το ψηφισθέν υπό της Κρητικής Συνελεύσεως Σύνταγμα. Εις το έγγραφον εκείνο ο κ. Σφακιανάκης έλεγε: “Και οι εκπονήσαντες το αρχικόν σχέδιον και οι ψηφίσαντες το οριστικόν κείμενον πληρεξούσιοι του Κρητικού λαού απέβλεψαν εις την ιδέαν, ήν η Α.Β. Υψηλότης εκπροσωπεί, δεν εδίστασαν δε να συγκεντρώσωσιν εις χείρας Αυτής εξουσίαν μικρόν υπολειπομένην της απεριορίστου. Η Α.Β. Υψηλότης θα εκτιμήση ορθώς την σημασίαν του γεγονότος τούτου, όταν αναλογισθή ότι μάλιστα πάντων των άλλων Ελλήνων οι Κρήτες διετήρησαν τας δημοκρατικάς ροπάς της φυλής και ότι το δικαίωμα του αποφασίζειν ελευθέρως περί των καθʼ εαυτούς πραγμάτων απέκτησαν δια μακρών και χαλεπών αγώνων”. Την περικοπήν ταύτην οι αναδημοσιεύσαντες το έγγραφον έκριναν ως προφητικήν. Κατά τους σχολιαστάς, ο κ. Σφακιανάκης προέβλεπεν ότι μίαν ημέραν τινές των Κρητών θα ηναγκάζοντο να συναθροισθούν εις Θέρισον ένοπλοι εξʼ αιτίας αυτής της εξουσίας “της μικρόν υπολειπομένης της απεριορίστου”. Οταν το έγγραφον ανεδημοσιεύθη κʼ εσχολιάσθη, δεν είχε γίνει ακόμη το συλλαλητήριον του Ηρακλείου και δεν είχεν έλθει η είδησις ότι ωμίλησε κατʼ αυτό ο κ. Σφακιανάκης, συμβουλεύσας τους συμπολίτας του να ταχθώσι παρά το πλευρόν των εν Θερίσου· άλλως οι σχολιασταί θα προσέθετον ότι ο επιφανής ανήρ προέβλεπε συγχρόνως ότι και αυτός θα ευρίσκετο εις την ανάγκην να επιδοκιμάση και συμμερισθή το κίνημα, καίτοι πριν η εκραγή θα εθεώρει συζητήσιμον την σκοπιμότητα αυτού, ως είπεν εις την προχθεσινήν ομιλίαν του.

Εάν αυτός ο κ. Σφακιανάκης έδιδε τοιαύτην προφητικήν έννοιαν εις το έγγραφόν του, θα έδιδε και εις τους άλλους το δικαίωμα να τον ερωτήσουν:

- Αφού προεβλέπατε ότι το πολίτευμά σας θα είχε κακάς συνεπείας και ήτο αντίθετον προς τον χαρακτήρα του Κρητικού λαού, διατί το συνετάξατε και το εψηφίσατε τοιούτον μετʼ εκείνουν όστις ευρίσκεται σήμερον εις το Θέρισον;

Αυτή η απορία, ήτις έρχεται αφʼ εαυτής, διότι δεν την προκαλεί μόνον το αναδημοσιευθέν έγγραφον του κ. Σφακιανάκη, αλλʼ η όλη αντίθεσις της σημερινής στάσεως των συνταξάντων και ψηφισάντων το Κρητικόν Σύνταγμα προς τας τότε ιδέας των,-αυτή η απορία δεν εξηγήθη από κανένα.

Αλλά φαίνεται ότι υπήρχον λόγοι, και λόγοι σπουδαίοι δια να συνταχθή το Κρητικόν Πολίτευμα όπως συνετάχθη. Υπήρχε κάποια πείρα πρόσφατος, ήν είχον ως οδηγόν, και ήτις μετʼ άλλων τινών δεδομένων είχε παρασκευάσει ψυχολογικώς τους πληρεξουσίους της Κρήτης δια να μη εισαγάγουν εις το μεταβατικόν πολίτευμά των τον ακραίον και απεριόριστον κοινοβουλευτισμόν.

Αυτό το “φρούτο” το είχε γευθή ήδη η Κρήτη και οικατά το 1898 συνελθόντες δια να συντάξουν το Κρητικόν Σύνταγμα διετήρουν ακόμη εις την γεύσιν πικράν την ανάμνησίν του.

Το πολίτευμα της Χαλέπας, όπως εφηρμόσθη επί Φωτιάδου, είχεν όλας τας ελευθερίας του ακράτου κοινοβουλευτισμού και κάτι παραπάνω. Ο ανταγωνισμός των κομμάτων ήτο αχαλίνωτος και όλα τα δημόσια αξιώματα έκειντο εις το μέσον έπαθλα εξερεθίζοντα τους ανταγωνιστάς. Εκλογαί δε συχναί δεν άφηνον το ενδιαφέρον και τα πάθη να ψυχρανθούν και να ηρεμήσουν. Εκλογαί βουλευτών, εκλογαί δημοτικών αρχόντων, εκλογαί δημογερόντων. Και αυτοί οι ανώτεροι δικασταί ήσαν αιρετοί. Ιδεώδες αντιπροσωπευτικού πολιτεύματος.

Αποτέλεσμα δε του πολιτεύματος τούτου εντός μιας δεκαετίας ήτο να μεταβληθή η Κρήτη εις κόλασιν. Τα δύο ανταγωνιζόμενα κόμματα ωνομάζοντο Καραβανάδες και Ξυπόλυτοι· και τα ονόματα ταύτα χαρακτηρίζον το ποιόν του ανταγωνισμού των. Εντός μιας δεκαετίας τα πολιτικά πάθη παρωξύνθησαν κʼ εξετραχύνθησαν εις τοιούτον βαθμόν ώστε δεν ήτο πλέον πολιτική πάλη εκείνη, αλλʼ εμφύλιος πόλεμος. Διοίκησις και Δικαιοσύνη, ανήκουσα εις το κρατούν κόμμα, εχρησίμευεν ως όργανον εκδικήσεως κατά των αντιπάλων, οίτινες εις τας αυθαιρεσίας και τας πιέσεις απήντων διʼ αντεκδικήσεων, είτε κατά των προσώπων, είτε και κατά της περιουσίας. Ζώα εφονεύοντο, φυτείαι κατεστρέφοντο. Επί τέλους δε το 1880 όταν το έν των κομμάτων εκήρυξε την κατάστασιν ανυπόφορον κʼ επανεστάτησεν, οι αντίθετοι έδειξαν ζωηράς διαθέσεις να λάβωσι κατʼ αυτών τα όπλα. 

Και μόνον η ισχυρά θέλησις του αειμνήστου Τρικούπη ηδυνήθη να εμποδίση την σύρραξιν. Αλλά τα γεγονότα εκείνα έδωκαν αφορμήν και δικαιολογίαν εις την Πύλην να καταργήση δια της βίας τα προνόμια της νήσου.

Αι αναμνήσεις εκείναι επέδρασαν μεγάλως εις τας σκέψεις εκείνων, οίτινες, μετά την κατάλυσιν της Τουρκικής κυριαρχίας, συνήλθον δια να συντάξουν και ψηφίσουν το πολίτευμα της Κρητικής Πολιτείας. Και δια τούτο· εις όλα σχεδόν τα καθʼ έκαστα του Συντάγματος εκείνου φαίνεται η φροντίς να εξασφαλισθή η Διοίκησις και η Δικαιοσύνη από την εξάρτησιν και την επίδρασιν των κομμάτων και να λείψουν όσον το δυνατόν τα δυνάμενα να καταστήσουν την δράσιν των κομμάτων αγώνα περί των υλικών ωφελημάτων της εξουσίας.

Ο κ. Σφακιανάκης ήτο είς εξ εκείνων οίτινες συνέταξαν το Σύνταγμα εκείνο και ήτο ο πρώτος εις την Συνέλευσιν ήτις το εψήφισε. Τί συμβαίνει λοιπόν; Μετέβαλε γνώμην έκτοτε περί του τρόπου καθʼ όν έπρεπε να κυβερνηθή η Κρήτη κατά την μεταβατικήν αυτήν περίοδον. Τι άλλο σημαίνει η μετοχή και η ομιλία του εις το συλλαλητήριον του Ηρακλείου;

Μου φαίνεται ότι η ομιλία του σημαίνει ακριβώς το εναντίον. Ισως, είπε, δεν έπρεπε να γίνη αυτό το οποίον έγινεν εις Θέρισον · έπρεπεν ίσως να σκεφθώμεν περισσότερον και να υπολογίσωμεν καλλίτερα τα ενδεχόμενα. Αλλʼ αφού έγινε και έγινεν υπό την σημαίαν της ενώσεως, πρέπει να μείνη υπό την σημαίαν ταύτην και ούτω να υποστηριχθή υπό πάντων των Κρητών. Δεν πρέπει η σημαία της ενώσεως να γίνη πρόφασις και προσωπείον κομματικών και προσωπικών σκοπών, διότι τότε απλώς θα χρησιμεύση εις το να επαναφέρη την προ του 1889 κατάστασιν, εις την οποίαν θα εξουθενωθή η Κρήτη.

Διαφορετικήν σημασίαν δεν δύνανται να έχουν οι λόγοι του, εάν ακριβώς μεταδόθησαν: “Ητο συζητήσιμον αν έπρεπε να γίνη το κίνημα του Θερίσου, αλλʼ αφού έγινε, το καθήκον μας είνε να ταχθώμεν όλοι με τους εν Θερίσω”.

Υπολείπεται όμως να ίδωμεν αν οι εν Θερίσω μένουν ακόμη εις το σημείον όπου τους ενόμιζαν ισταμένους καθʼ ήν στιγμήν ωμίλει προς τους Ηρακλειώτας.

ΔΙΑΒΑΤΗΣ

(“ΕΜΠΡΟΣ”, 23 ΜΑΡΤΙΟΥ 1905)