Δύο ακόμη κείμενα του Ιωάννη Κονδυλάκη, με τα οποία ο κορυφαίος χρονογράφος σκιαγράφησε την προσωπικότητα μιας άλλης μεγάλης μορφής, του γιατρού Ιωάννη Σφακιανάκη (1848-1924), πρώτου πρωθυπουργού της Κρήτης, δημοσιεύομε στο πλαίσιο της στήλης «τα κείμενα των κορυφαίων». Η σημερινή επιλογή των δύο χρονογραφημάτων γίνεται και με αφορμή το συνέδριο για τον Βιαννίτη διανοούμενο που οργανώθηκε στη γενέτειρά του, αλλά και μια αντίστοιχη ημερίδα που οργανώνεται για τον Σφακιανάκη μέσα στο 2010.

Τα κείμενα είχαν γραφεί την άνοιξη του 1905, μόλις ξεκινούσε το κίνημα του Θερίσου, με διαφορά δύο εβδομάδων, στις 23 Μαρτίου και στις 7 Απριλίου.

Ο Σφακιανάκης θεωρείται μια από τις πιο μεγάλες πολιτικές μορφές της Κρήτης κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου και των αρχών του 20ου αι.

Με το ξέσπασμα του κίνηματος του Θερίσου είχε επανέλθει στο προσκήνιο μετά από ένα μεγάλο διάστημα αποχής από τη δημόσια ζωή του νησιού, λόγω της διαφωνίας του με την πολιτική και τις υπερεξουσίες του πρίγκιπα, στις οποίες, πάντως, είχε αναγκαστεί κι ο ίδιος να συμβάλει, καθώς ήταν επικεφαλής της επιτροπής που συνέταξε το σχέδιο το οποίο παρουσιάστηκε στην κρητική βουλή, στην οποία επίσης ήταν πρόεδρος. Ο Ι. Κ. Σφακιανάκης, γιος του αρχηγού των επαρχιών του Λασιθίου στην επανάσταση του 1866-69, μετά την ψήφιση του πρώτου συντάγματος της Κρητικής Πολιτείας, το 1899, είχε αποσυρθεί από την πολιτική. Μετά την ψήφιση του συντάγματος ο πρίγκιπας τού πρότεινε να αναλάβει θέση υπουργού (συμβούλου, όπως ήταν ο τίτλος τότε). Αν δεχόταν, μάλιστα, πιθανότατα θα αναλάμβανε και πρόεδρος του συμβουλίου των συμβούλων του ηγεμόνα, όπως εκτιμούσαν τότε οι εφημερίδες. Κάτι σαν πρωθυπουργός, δηλαδή. Ο Σφακιανάκης όμως αρνήθηκε, επικαλούμενος προσωπικούς λόγους, και η θέση του πρόεδρου των συμβούλων δεν ενεργοποιήθηκε ποτέ. Οι προσωπικοί λόγοι είχαν και μια βάση αλήθειας καθώς η κόρη του πολιτικού και επαναστάτη, ο οποίος ήταν επικεφαλής της αντιπροσωπείας των Κρητών που διαπραγματεύτηκε με την τουρκική διοίκηση τη Σύμβαση της Χαλέπας, το 1878, με την οποία δόθηκαν μερικά στοιχειώδη προνόμια στους Κρήτες (αυτοδιοίκηση, έκδοση εφημερίδων κ.λ.π.), ήταν σοβαρά άρρωστη. Τότε ο Ι. Κ. Σφακιανάκης έφυγε από τα Χανιά, που ήταν η έδρα της κυβέρνησης, και ήλθε στο Ηράκλειο όπου και ανέλαβε διευθυντής της Τράπεζας Κρήτης.

Με το ξέσπασμα του κινήματος στο Θέρισο, ο Σφακιανάκης επανεμφανίστηκε με μια ομιλία που έκανε σε συγκέντρωση υπέρ των επαναστατών στην πλατεία του Αγίου Μηνά. Με την ομιλία του, την οποία είχαμε αναδημοσιεύσει τον περασμένο Μάρτιο, ο Σφακιανάκης εξέφραζε τη στήριξή του στο κίνημα του Βενιζέλου, αφού, πάντως, άφηνε αιχμές ότι το κίνημα ήταν άκαιρο και βιαστικό. Αφού όμως οργανώθηκε, έλεγε, οφείλομε να το στηρίζομε.

Λίγες ημέρες μετά την επανεμφάνιση του Κρητικού πολιτικού, που είχε γεννηθεί στο Βραχάσι, ο Κονδυλάκης δημοσίευε το πρώτο κείμενό του για τον Σφακιανάκη. Στο χρονογράφημα της 23ης Μαρτίου 1905, στο «Εμπρός», ο Βιαννίτης λογοτέχνης και δημοσιογράφος ξεκινούσε με ένα λάθος, καθώς σημείωνε ότι ο πρώτος πρωθυπουργός του νησιού είχε απευθύνει έγγραφο στον πρίγκιπα σε σχέση με τις επιφυλάξεις του για τις υπερεξουσίες που του είχαν εκχωρηθεί. Το σωστό ήταν ότι αυτό είχε γίνει 6 κι όχι 8 χρόνια νωρίτερα, δηλαδή το 1899. Ο Κονδυλάκης δικαιολογεί, στην ουσία, τον Σφακιανάκη για την εκχώρηση υπερεξουσιών στον Γεώργιο, μέσω του συντάγματος, σημειώνοντας ότι δεν έπρεπε να δοθεί στην Κρήτη τότε «άκρατος και απεριόριστος κοινοβουλευτισμός», όπως, ισχυριζόταν, έγινε κατά την εποχή μετά τη Σύμβαση της Χαλέπας, που οδήγησε σε αχαλίνωτο ανταγωνισμό των κομμάτων. Κατά την εκτίμηση του Κονδυλάκη, αυτός ο ανταγωνισμός και οι συχνές εκλογικές διαδικασίες, είχαν ως συνέπεια να μετατραπεί η Κρήτη σε κόλαση! Άρα, κατά την κρίση που διατύπωνε στο άρθρο αυτό, ήταν εξηγήσιμη η θέση και του Σφακιανάκη να μη δοθεί χαρακτήρας απόλυτης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στην πρώτη φάση της αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας.

Μʼ αυτό το πρώτο κείμενό του ουσιαστικά σκιαγραφούσε την πολιτική ιδιοφυία του Ι. Κ. Σφακιανάκη. Και επιβεβαίωνε την άποψη του δύο εβδομάδες αργότερα, στις 7 Απριλίου, με ένα δεύτερο χρονογράφημα, με αφορμή την επιστροφή και την επανεμφάνιση του μεγάλου Κρητικού πολιτικού στην Αθήνα, όπου νοσηλευόταν ακόμη η κόρη του. «Ο κ. Σφακιανάκης – έγραφε- είνε κατά πρώτον λόγον φιλόσοφος και κατά δεύτερον πολιτικός. Και ο φιλόσοφος ενοχλείται μάλλον, αντί να μεθύσκεται υπό των εκδηλώσεων της δημοτικότητος. Την πατρίδα του έχει υπηρετήσει μάλλον ως πατριώτης παρά ως πολιτικός. Αν έλειπεν ο πατριώτης, ίσως ο πολιτικός δεν θα ενεφανίζετο και ο Σφακιανάκης θα έμενεν απλούς επιστήμων, αφωσιωμένος εις την επιστήμην και τας μελέτας του».

(Τα δύο κείμενα δημοσιεύονται στην επόμενη σελίδα)

Αλέκος Α.

Ανδρικάκης [email protected]