Επί εικοσιτέσσαρας περίπου ώρας έβλεπον οι στόλοι της Ευρώπης εν αδρανεία τας χριστιανικάς των Χανίων συνοικίας πυρπολουμένας και τους χριστιανούς τουφεκιζομένους και πολιορκουμένους εις τα σπίτια των. Μόνον δε όταν κατέστη αδύνατος η σωτηρία των χριστιανικών περιουσιών, εξήγαγον αντλίας δια να σβύσωσι την πυρκαϊάν. Παρενέβησαν δια να σώσωσι τους τούρκους, όχι τους χριστιανούς, οίτινες δεν είχον πλέον τίποτε να χάσωσι. Διότι και την ζωήν των αυτήν οι χριστιανοί δεν την οφείλουν εις την βραδείαν παρέμβασιν των Ευρωπαίων.

Εάν δεν επενόουν την δια των τοίχων συγκοινωνίαν, ολίγοι θα εσώζοντο εις τας οδούς, όπου και μετά την απόβασιν των αγημάτων εξηκολούθουν να πυροβολώσιν οι τούρκοι στρατιώται και οι τουρκοκρητικοί, φονεύσαντες και πληγώσαντες ναύτας Ευρωπαίους.

Τας εν Χανίοις σφαγάς και πυρπολήσεις δεν τας ενήργησαν οι Τούρκοι, αλλʼ η Ευρώπη. Ο,τι έγεινε κατά τας ημέρας ταύτας εν Χανίοις είνε επανάληψις υπό τύπον συνοπτικώτερον των από του παρελθόντος Μαΐου συμβαινόντων.

Η Ευρώπη, παρεμβάσα δήθεν προς ειρήνευσιν της Κρήτης, ειργάσθη πράγματι όπως καταστήση πάσαν ειρήνην αδύνατον. Ενώ αφήρει από τους χριστιανούς πάσαν δύναμιν, πάσαν πρωτοβουλίαν προς αποκατάστασιν της τάξεως, άφινε τους Τούρκους ελευθέρους νʼ ανατρέψωσι τα πάντα μετά του τουρκικού στρατού. Υπήρχε το προηγούμενον του 1878, ότι οι Κρήτες αφεθέντες μόνοι ταχέως επαγίωσαν την τάξιν και εχαλιναγώγησαν τους Τούρκους. Εάν αι Δυνάμεις επεθύμουν ειλικρινώς την ειρήνευσιν της Κρήτης, θʼ άφιναν πάλιν τους Κρήτας να εφαρμώσουν αυτοί το νέον πολίτευμα.

Αλλʼ αντίθετα επιδιώκουσαι, έστειλαν επιτροπάς, ίνα κατατρίψωσι τον χρόνον εις ατελειώτους συντάξεις οργανισμών, αντί να συστήσωσιν αμέσως χωροφυλακήν και δικαστήρια εκ των ενόντων, ούτω δʼ έλαβε καιρόν η αναρχία να κορυφωθή, ενόησαν δε οι Τουρκοκρητικοί, ότι η Ευρώπη δεν ειργάζετο σπυδαίως.

Ναι, η Ευρώπη είνε υπεύθυνος διʼ όλα τα γενόμενα. Τα ακαταλόγιστα θηρία των Χανίων δεν πταίουν· πταίει η Ευρώπη, η οποία τα απέλυσε κατά των χριστιανών και σταυρώσασα τας χείρας εθεάτο τον σπαραγμόν και τον όλεθρον, ως εθεώντο οι Ρωμαίοι τας φρικτάς του αμφιθεάτρου σκηνάς.

Και υπάρχουν αφελείς πιστεύοντες ότι εις τον κόσμον επεκράτησεν αληθής πολιτισμός, πολιτισμός ηθικών αρχών, άγων εις την παγκόσμιον ειρήνην, εις την αποκατάστασιν ως υπερτάτου νόμου της δικαιοσύνης και του αλτρουϊσμού. Αι υπό τα όμματα της Ευρώπης εκατόμβαι της Αρμενίας, αι υπό τα τηλεβόλα και την αδιαφορίαν των ευρωπαϊκών στόλων σφαγαί και πυρπολήσεις της Κρήτης αποδεικνύουν ότι η Ευρώπη αντί να προοδεύση ωπισθοδρόμησεν. Η βάρβαρος μεσαιωνική Ευρώπη υπερήσπιζε τον χριστιανισμόν και τον πολιτισμόν δια σταυροφοριών κατά του προελαύνοντος χειμάρρου των Μωαμεθανών· η πεπολιτισμένη Ευρώπη του ΙΘʼ αιώνος ενθαρρύνει τους τούρκους εις την εξόντωσιν των χριστιανών. Ποία είνε η βαρβαρωτέρα, ποία είνε η αληθής βάρβαρος;

Οι Γάλλοι, οι φιλελεύθεροι, οι ιπποτικοί, οι αξιούντες την ηγεμονίαν εις τον πολιτισμόν, “εξέφρασαν την έκπληξίν των” διότι ο Ελληνικός στόλος κατέπλευσεν εις την ελληνικωτέραν των χωρών, εις την Κρήτην. Οι Γάλλοι, οίτινες κατά τας σφαγάς της 12 Μαΐου εκάλεσαν εις συμπόσιον επί των πλοίων των τους σφαγείς και εφόρεσαν τα αιματωμένα φέσια των, αφώπλισαν και τώρα τους σφαζομένους χριστιανούς και τους εξεδίωξαν από τα πλοία των.

Ας σκιρτήση εκ χαράς η ψυχή Φραγκίσκου του Αʼ του συμμάχου των Τούρκων. Ας χαρούν οι άγριοι οπαδοί του Μωάμεθ. Δεν έχει μόνον η Ασία βαρβάρους, έχει και η Δύσις τους βαρβάρους της, οι οποιοι, αν δεν λατρεύουν την ημισέληνον, λατρεύον κάτι τι ολιγώτερον ποιητικόν και περισσότερον ταπεινόν, το χρήμα. Αίσχος εις τοιούτον πολιτισμόν, αίσχος εις τοιούτους πεπολιτισμένους, οι οποίοι είνε βαρβαρώτεροι των βαρβάρων.

Ι. Κονδυλάκης