Η επανάσταση του 1866 – 69 βρισκόταν σχεδόν στο τέλος της και ο Χατζή Μιχάλης Γιάνναρης, με επιστολή του προς άγνωστο παραλήπτη, αλλά άνθρωπο της απολύτου εμπιστοσύνης του (ίσως μέλος της Γενικής Συνέλευσης) εξέφραζε την απογοήτευσή του για την τότε κατάσταση. Ο ίδιος ήταν κυνηγημένος και, όπως ανέφερε, κρυμμένος σε μυστικό μέρος, το οποίο γνώριζε μόνο ο ταχυδρόμος που του μετέφερε την αλληλογραφία. Στην επιστολή ανέφερε και τον Σφακιανό αγωνιστή Χιονιά, με τον οποίο φαίνεται ότι ήταν σε αντιπαράθεση, υποστηρίζοντας ότι η ηγεσία της επανάστασης του χορηγούσε διευκολύνσεις, σε αντίθεση με τον ίδιο που είχε αφεθεί στην τύχη του και επιβίωνε κρυφά. Ενημέρωνε τον παραλήπτη της επιστολής για το σχέδιο του να μεταβεί στην ελεύθερη Ελλάδα και να οργανώσει, μαζί με άλλους, τη συνέχεια της επανάστασης, και ζητούσε να βρεθεί τρόπος με κάποιο πλοίο ή ψαρακάικο να διαφύγει.

Η επιστολή ανήκει στο Κρητικό Αρχείο της Εθνολογικής Εταιρείας και δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο δεύτερο μέρος του ιστορικού αφιερώματος της «Π» για τη μεγάλη επανάσταση.

Την παραθέτομε και πάλι εδώ, διατηρώντας τη μορφή του κειμένου και της γραφής του ηρωικού Κρητικού, που ήταν φυσικό να γνωρίζει λίγα γράμματα.

Αξιότιμοι φίλοι!

Απορώ πώς να ήσθαι μακράν των πραγμάτων ενώ τόσον καιρόν τα σπουδάζηται. Παύσετε παρακαλώ τας ξεράς συμβουλάς πλέων, καθώς και οι Κύριοι διαχειρισθαί με τας νεωτέρας οδιγήας των (διότι κανείς ιατρός δεν αναστένη τους νεκρούς). Ο τόπος όπως εζητούσα και ήθελον ακούσουν τόρα είναι αργά…

Αντίγραφον επιστολής προς μέ σας εσοκλίω να φοτησθήτε. Ο Χιονιάς έχει δίκαιον να υπόσχητε διό επιστηρίζετε υπό το εξοτερικόν ηλικώς και ηθηκώς. Υποστηρίζετε και υπό την επαρχήαν του υπό ησχηράς μερίδος. Διότι Α. των άλλων επαρχηών ηναγκάσθησαν να περιωρισθώμεν εκεί και να δώσουν τα προτοτόκοια αυτής. Β. ο Χιονιάς χοριγή τα μέσα εις την επαρχήαν του και εν ανάγγη αφού περιμένουν υπόσχετε να αποκτήσουν τα αρχαία προνόμοιά των. Ούτε αυτοί βαστούν το ίσον εις τας χείρας. Ημείς οι δηστηχοίς ουδεμία ηλικήν ή ηθηκήν επιστήριξιν, ουδένα καταφύγηον τημής και ζοής, παρά πόλεμον ακατάπαυστον υπό Τούρκων και Χριστιανών.

Μερίδα ησχηρά συνενοουμένη με εμέ να μεταβώ εις Ελλάδα και παραστήσω τα σημερινά, και αν υπάρχη ελπίς ακολούθως να έλθη το πλοίον και μετακομήση τους μένωντας πολεμοιστάς εις Ελλάδα επί δύο ή τρις μηνούς. Τότε δε να κατεβώμεν και χαλάσωμεν τα εσχρά σχέδια και συνθηκολογήματα, τους δολίους σκοπούς ατίμων. Αλλά δηστηχώς εμπερδέφθην και δίκηα και Σας εξηγούμεν τι. Ο σκοπός μου εις Ελλάδα δια να κλήνηται να με λευτερώσηται. Μερίδα ησχηρά άφησα να με περιμένη εις την μετακόμισιν εις Ελλάδα αν και βραδίνω εξ ανάγγης θα υποταχθούν ατήμως και τότε δεν μενει άλλον ή μη τα μνημόσυνα της επαναστάσεως και ως έχουν λόγον να δώσουν οι διευθυνταί εις τους μεταγενεστέρους…

Πιστέβω να βασιστήτε εις τα γραφόμενά μου και να ενεργήσηται την μετακόμησίν μου ταχαίως και σπουδέα.

Εις την προσδιωρισμένην θέσιν μένω και θα περιμένω έως να πραγματοποιήσητε την αποστολήν μου. Ο Μπακαλάος βαστή τας θέσεις αλλά εκρίφθην και δεν γνορίζει άνθρωπος ότι ήμαι εδώ ή μη μόνον ο ταχυδρόμος εις τον οποίον παρακαλώ ζητήσετε να πληρωφωριθήται και να περιποιηθήται διότι αυτός δε και με τρέφει.

Οσάκις σας φέρη γράμα μου δήνετε εν ναπολεώνη διότι εις αυτόν Σας λέγω κρέματε η ζοή μου. Και αν οι διαχειρισθαί δεν τα υποσχαιθούν, αν ξεσκλαβοθώ θα τα δανησθώ και σας τα στήλω.

Αν έχω γράματα στήλετέ μου τα και εφημερίδα να διασκεδάζω.

Γράψετέ μου τι γίνοντε οι εδικοί μας έξω διότι αναμένω αίτιμα σπουδέον.

Αναμένω ταχείαν απάντησίν σας.

Εν αυτή θέση την 8 Νοεμβρίου 1868

Ο φίλος σας

Χ. Μ. Γιανναράκης



Υ.Γ. Άραγε δεν ήναι δυνατόν να συνενοηθήται με την μπόστα να περάση νε με πάρη; Αν τούτο ήναι κατορθωτό στήλετε τον ταχυδρόμον προτήτερα 3 ως 4 όρας να με ειδοποιήση να παρεβρεθώ εις την διορισμένη θέσιν. Διότι κρίβομαι αλλού. Μόνον έν βραδινό έχω εκεί (σ.σ. στη θέση που γνωρίζει ο παραλήπτης). Ή την τράτα των ψαράδων στήλετε με αδρά πληρωμή και εγώ θα πλοιρώσω.

Ο ίδιος Χ.Μ.Γ.