Τα τελευταία 11 χρόνια ο Λάσσαλλυ είναι εγκατεστημένος στον Σταυρό Χανίων, τον τόπο όπου γυρίστηκε ο «Ζορμπάς». Εκεί τον συναντήσαμε για να θυμηθούμε στιγμιότυπα της μακρόχρονης, πολύπλευρης φιλμογραφίας του.
Η συνέντευξη μαζί του έχει ως εξής:
«Π»: Για αρχή, θα θέλατε να εξηγήσουμε σύντομα τι κάνει ένας διευθυντής φωτογραφίας μέσα σε μια ταινία;
Είναι επικεφαλής του τμήματος φωτογραφίας, για όλα τα κομμάτια δηλαδή που αφορούν τη φωτογραφία. Το συνεργείο φωτογραφίας είναι 4 ή 5 άτομα: ο διευθυντής φωτογραφίας, ο οπερατέρ που είναι πίσω από τη μηχανή και κάνει το κάδρο, ένας πρώτος βοηθός που κάνει το νετ, το focus (εστίαση του φακού της μηχανής για ευκρινή εικόνα), και ο δεύτερος βοηθός που κάνει τα σασί και ολʼ αυτά. Επιπλέον υπάρχει ένα πέμπτο άτομο που λέγεται grip ή dolly grip που μετακινεί την κάμερα.
«Π»: Τι καθόριζε τη δουλειά σας στη συνεργασία με τον σκηνοθέτη;
Η δουλειά με τον σκηνοθέτη εξαρτάται από εκείνον. Η δουλειά μου με τον Κακογιάννη ήταν εντελώς διαφορετική από τη δουλειά μου με τον Τόνυ Ρίτσαρντσον. Το πρώτο μέλημα του Ρίτσαρντσον ήταν οι ηθοποιοί. Καλούσε τους ηθοποιούς, τους έλεγε “σήμερα θα κάνουμε μια σκηνή”, “δείξτε μου τη σκηνή”. Οι ηθοποιοί την έπαιζαν κι εκείνος συμφωνούσε, τους έλεγε να πάνε να ντυθούν, εγώ άρχιζα να κάνω φωτισμό, και ο Ρίτσαρντσον συζητούσε με τον οπερατέρ -όχι με μένα. Αντίθετα απʼ ό,τι στην Αμερική, συνήθως στην Αγγλία ο σκηνοθέτης δουλεύει με τον οπερατέρ κι όχι με τον δ/ντή φωτογραφίας.
«Π»: Κι εσείς πού μπαίνατε σʼ αυτή τη διαδικασία;
Ο Κακογιάννης τα είχε όλα προγραμματισμένα στο κεφάλι του, σα να είχε storyboard στο μυαλό. Άμα διάβαζες το σενάριο για το «Κορίτσι με τα μαύρα» καταλάβαινες αμέσως πώς θα ήταν οι εικόνες του, οι οποίες ήταν γραμμένες στο σενάριο και οι ηθοποιοί έμπαιναν μέσα τους σαν κούκλες. Δεν είχαν καμία σημασία, δεν υπήρχε χώρος για δικές τους ιδέες γιατί ήταν όλα προσχεδιασμένα. Για το παίξιμο ναι, αλλά όχι για το ντεκουπάζ. Από την εμπειρία μου μπορώ να πω ότι δεν υπήρχε άλλος σκηνοθέτης σαν τον Κακογιάννη. Με τον Ρίτσαρντσον ήταν όλα ρευστά και σιγά-σιγά χτίζονταν.
Γενικότερα στην Ελλάδα υπήρχε γρήγορος προγραμματισμός λόγω έλλειψης χρημάτων. Δεν είχαν την ευκαιρία να γυρίζουν κάθε πλάνο πολλές φορές γιατί η επεξεργασία του υλικού ήταν το 1/5 του μπάτζετ: το τύπωμα κι η εμφάνιση του φιλμ κάνουν πολλά λεφτά και δεν είχαν την ευκαιρία όπως στην Αμερική να γυρίζουν το ίδιο πράγμα πολλές φορές και να πετάξουν ό,τι δεν τους έκανε. Στο εξωτερικό έκαναν πρώτα ένα master shot (κύριο γενικό πλάνο) και μετά ακολουθούσαν τα κοντινά, απʼ όπου διάλεγαν μετά στο μοντάζ τις καλύτερες λήψεις. Στην Ελλάδα δεν υπήρχε διαθέσιμο αρκετό φιλμ, οπότε οι ηθοποιοί έλεγαν θα παίξουμε τη σκηνή από την αρχή μέχρι ένα σημείο κι αυτό θα είναι το γενικό πλάνο, μετά θα συνεχίσουμε παρακάτω αλλά σε κοντινά κτλ.
«Π»: Αυτό εξηγεί και σʼ ένα βαθμό τη θεατρικότητα που χαρακτηρίζει το γύρισμα στη συντριπτική πλειοψηφία των ταινιών εκείνης της εποχής.
Ίσως, αλλά σίγουρα δεν είχαν ούτε τα χρήματα ούτε τον χρόνο για να επαναλαμβάνουν τις λήψεις των πλάνων και νʼ αφήσουν στον μοντέρ την τελική δομή της σκηνής. Έπρεπε νʼ αποφασίσουν από πριν, μια κι έξω.
«Π»: Έχοντας συνεργαστεί με ξένους σκηνοθέτες σε κινηματογραφίες επαρκώς οργανωμένες και χρηματοδοτούμενες, πώς καταφέρατε να ενταχθείτε στον χώρο του ελληνικού κινηματογράφου;
Θα πρέπει να σας υπενθυμίσω ότι για μένα υπήρξε πρώτα ο ελληνικός κινηματογράφος χωρίς να διαθέτω ιδιαίτερη εμπειρία από το εξωτερικό. Προσπαθούσα να βρω δουλειά και με ρωτούσαν “πού έχεις δουλέψει”, τους έλεγα για την Ελλάδα και κατευθείαν απογοητεύονταν γιατί δεν πίστευαν ότι οι έλληνες ήξεραν τι τους γινόταν στον κινηματογράφο. Ελάχιστες ελληνικές ταινιες δείχνονταν εξω.
«Π»: Κατά μία έννοια, δεν είχαν εντελώς άδικο να είναι προκατειλημμένοι προς μια οργανωτικά και υλικοτεχνικά υπανάπτυκτη τότε εθνική παραγωγή όπως η δική μας.
Κι όμως, αυτό δεν είναι αλήθεια. Πιστεύω ότι άνθρωποι όπως ο Σακελλάριος, ο Δημόπουλος ήξεραν ακριβώς τι τους γινόταν, ήταν πολύ επαγγελματίες, δεν ήταν auteur -εκτός από τον Κακογιάννη και τον Κούνδουρο- αλλά στη χειρότερη περίπτωση ήταν εξαιρετικοί τεχνίτες που ήξεραν ακριβώς τι ήθελαν και πώς να το κάνουν, μέσα στις συγκεκριμένες συνθήκες εργασίας.
«Π»: Πώς λοιπόν κατάφεραν να σας εμπιστευτούν ξένοι σκηνοθέτες;
Σιγά-σιγά και με πολλή τύχη. Το πρώτο φιλμ που έκανα ήταν μια ανεξάρτητη παραγωγή που μετά βίας βρήκε διανομή στις αίθουσες, και δεν οδήγησε πουθενά. Έπειτα έκανα μερικές εμπορικές ταινιες, ανάμεσά τους το «Beat girl» που ήταν η πρώτη ταινία του Άνταμ Φέιθ, ο οποίος αργότερα έγινε πασίγνωστος κι έτσι το φιλμ ανακαλύφθηκε πολλά χρόνια αργότερα, και γενικότερα οι ταινιες μου εκεινη την περίοδο δεν είχαν ιδιαίτερη επιτυχία. Τότε άρχισα να κάνω ταινιες στην Ελλάδα με τον Κακογιάννη.
«Π»: Με τον οποίο πώς γνωριστήκατε;
Με σύστησε σʼ αυτόν ο Λίντσεϊ Άντερσον, τον οποίο ο Κακογιάννης είχε γνωρίσει στις Κάνες, στην πρεμιέρα της «Στέλλας». Ο Κακογιάννης είχε προβλήματα με τον δικό του δ/ντή φωτογραφίας σʼ αυτή την ταινία, τον Κώστα Θεοδωρίδη που ανήκε στην παλιότερη γενιά, και ο Λίντσεϊ του πρότεινε εμένα. Έστειλε λοιπόν κάποιον στην Αγγλία να κάνει την επαφή χωρίς να με έχει γνωρίσει, ούτε να έχει δει δουλειά μου. Απλώς εμπιστεύτηκε τον Άντερσον.
«Π»: Και τι ήταν αυτό που σας κράτησε κοντά ολʼ αυτά τα χρόνια;
Αυτό που έκανε τη συνεργασία να λειτουργήσει ήταν ότι είχαμε το ίδιο όραμα. Μερικές φορές οι άνθρωποι με ρωτάνε αν έβρισκα περιοριστική αυτή την πολύ καλά προσχεδιασμένη προσέγγιση στο γύρισμα που είχε ο Κακογιάννης. Κι έλεγα όχι, γιατί τύχαινε να βλέπω κατευθείαν τι εννοούσε και τι ήθελε, που συνέπιπτε κατά πολύ με τον τρόπο με τον οποίο έβλεπα εγώ τα πράγματα.
«Π»: Δώστε μας μια εικόνα για τη συνεργασία σας με τον Τζέιμς Άιβορι.
Ο Άιβορι είναι ένας μπερδεμένος καλλιτεχνικός διευθυντής. Γιʼ αυτόν το κάστινγκ και η ηθοποιία είναι πολύ σημαντικά, και αμέσως μετά ακολουθούν τα σωστά μαχαιροπήρουνα. Εκνευρίζεται πάρα πολύ αν κάτι δεν είναι σωστά τοποθετημένο. Στο οπτικό μέρος, αν έχει έναν καλό οπερατέρ το αφήνει πάνω του. Απλώς κοιτάζει από το μόνιτορ και συμφωνεί, χωρίς ουσιαστικά να το ελέγχει.
Οι «Βοστωνέζοι» ήταν το τελευταίο φιλμ που κάναμε μαζί και μετά συνεργάστηκε με τον Τόνυ-Πιρς Ρόμπερτς για τις επόμενες πέντε ταινίες του. Ήταν μία από τις λογοτεχνικές διασκευές για τις οποίες αργότερα έγινε διάσημος, του Χένρυ Τζέιμς, του Ε. Μ. Φόστερ… Προηγουμένως είχαμε κάνει μαζί το «Κάψα και σκόνη» το 1983 και όταν άκουσα ότι θα έκανε τους «Βοστωνέζους» απογοητεύτηκα επειδή η «Κάψα» ήταν ένα τόσο μικρό, ʽπροσωπικόʼ φιλμ, ενώ οι «Βοστωνέζοι» κατʼ εμέ επιστρέφουν σε μια παλιά φόρμουλα, καθώς πριν είχε κάνει άλλο ένα του Χένρυ Τζέιμς, τους «Ευρωπαίους». Θα ήθελα να τον δω να συνεχίζει να κάνει ταινίες όπως το «Κάψα και σκόνη», καθώς επίσης τα «Savages» και «The wild party» που είχε κάνει πρωτύτερα. Ειδικά το «Savages» είναι πολύ ενδιαφέρον γιατί δε θα μπορούσε να είναι κάτι άλλο εκτός από ταινία. Πάντως η συνεργασία με τον Άιβορι ήταν παντοτε πολύ φιλική, πολύ εύκολη. Η πρώτη ταινία που κάναμε μαζί ήταν το «Adventures of a Brown Man in Search of Civilization», ένα ντοκιμαντέρ για τον διάσημο ινδό συγγραφέα Nirad C. Chaudhuri.
«Π»: Ανήκατε ενεργά σε μια ανήσυχη γενιά κινηματογραφιστών. Όταν ξεκινούσατε συνέβαιναν πολλές αλλαγές στον ευρωπαϊκό κινηματογράφο.
Κατά κάποιο τρόπο μεγαλώσαμε μαζί με το γαλλικό Νέο Κύμα, με τον Ραούλ Κουτάρ, τον Ανρί Ντεκάι, είχαμε παρόμοιες ιδέες για την αναζωογόνηση των εθνικών μας κινηματογραφιών.
«Π»: Οπότε βρισκόσασταν σε διάλογο με τους γάλλους, ανταλλάσατε ιδέες;
Δε θα το ʽλεγα ακριβώς έτσι. Υπήρχαν κάποιες επιρροές κι απʼ τις δύο πλευρές, αλλά κυρίως είχαμε παρόμοια αντίληψη ενάντια στη θεατρικότητα του γαλλικού και του βρετανικού παραδοσιακού κινηματογράφου.
«Π»: Το Όσκαρ σάς άνοιξε πόρτες;
Θα μπορούσε, αλλά δεν το άφησα. Μου προσφέρθηκαν διάφορα σχέδια, αλλά τα απέρριψα καθώς την επόμενη χρονιά δούλεψα για 9 μήνες σʼ ένα καναδικό ντοκιμαντέρ που έμεινε ατέλειωτο. Μου πρόσφεραν μια ταινία του Ότο Πρέμινγκερ και μία του Στάνλεϊ Ντόνεν, αλλά τις απέρριψα γιατί δε μου άρεσαν τα σενάρια. Μπορούσα εύκολα να εκμεταλλευτώ τη δημοσιότητα του Όσκαρ αλλά δεν ήθελα, καθώς δεν ήθελα πρωτʼ απʼ όλα να μένω στο Χόλυγουντ ή να πηγαινοέρχομαι. Το κυρίαρχο ρεύμα δε με ενδιέφερε ποτέ ιδιαιτέρως. Με γοήτευαν περισσότερο ταινίες στο περιθώριο. Πριν το Όσκαρ, όταν μου πρότειναν το «Τομ Τζόουνς» αρχικά αρνήθηκα γιατί μετά από τη «Μοναξιά του δρομέα μακρινών αποστάσεων» και διάφορες άλλες μικρές ταινίες, φοβήθηκα με ολʼ αυτά τα κοστούμια και τα χρώματα, αλλά ο Ρίτσαρντσον με έπεισε τελικά.
«Π»: Θα μπορούσε ίσως να συνδέσει κανείς αυτό το στοιχείο του χαρακτήρα σας με την επιλογή σας να έρθετε να μείνετε στον όμορφο αλλά απομακρυσμένο Σταυρό Χανίων, ενώ θα μπορούσατε να έχετε επιλέξει οποιαδήποτε μεγαλούπολη στο επίκεντρο της καλλιτεχνικής δραστηριότητας.
Έχω γυρίσει όλο τον κόσμο και δεν έχω βρει κανένα ωραιότερο μέρος. Για έναν διευθυντή φωτογραφίας, η δουλειά φτάνει μέσω του τηλεφώνου, οπουδήποτε κι αν βρίσκεται αυτό. Όσο εμένα στην Αγγλία, χτυπούσε το τηλέφωνο και η δουλειά μʼ έστελνε στη Γαλλία, στην Ελλάδα, στην ανατολική Ασία, στην Αφρική. Δεν έχει σημασία πού ζω. Πλέον έχω αποσυρθεί. Έχω κάνει πάνω από 70 ταινίες μεγάλου μήκους, και η ιστορία για το πώς βρέθηκα εδώ είναι αρκετά περίπλοκη. Πάντως, ανέκαθεν αγαπούσα την Ελλάδα και ερωτεύτηκα τον Σταυρό την πρώτη στιγμή που τον είδα.
«Π»: Είχατε γνωρίσει τον Φιλοποίμενα Φίνο;
Ο Φίνος ήταν ένας εξαιρετικός άνθρωπος. Του άρεσε πολύ νʼ ασχολείται με το εσωτερικό των συσκευών, τα εξαρτήματα κτλ. Όταν είχε έρθει το τελευταίο ηχητικό σύστημα Nagra από την Ελβετία το είχε διαλύσει και συναρμολογήσει ξανά απʼ την αρχή. Ήταν μοναδικός και του οφείλεται μεγαλο μέρος από την επιτυχία του ελληνικού κινηματογράφου.
«Π»: Σας ενδιέφερε ποτέ η ακίνητη φωτογραφία;
Όχι πολύ, παρότι έχω μαζέψει περίπου 3.000 αρνητικά, και κάνω εκθέσεις κατά καιρούς εδώ στα Χανιά. Η τρίτη είναι σχεδόν έτοιμη αλλά δεν έχω καταφέρει ακόμη να τη στήσω.
«Π»: Τι σας κάνει ευτυχισμένο;
Παράλληλα με την αγάπη μου για τον κινηματογράφο, πάντοτε διατηρούσα μεγάλο ενδιαφέρον για τον εσωτερισμό. Η ζωή μου ακολουθεί κυρίως δύο βιβλία, τα οποία είναι σαν τη Βίβλο για μένα. Το I Ching κι ένα βιβλίο για την Καμπάλα. Η λέξη καμπάλα σημαίνει διαφορετικά πράγματα για κάθε άνθρωπο, αλλά εγώ τη βλέπω όπως τη βλέπουν ορισμένοι άγγλοι μυστικιστές στις αρχές του 20ου αιώνα, όπως η Dion Fortune στο βιβλίο της «The Mystical Qabalah», το οποίο μαζί με το I Ching είναι τα δυο κείμενα που ακολουθώ πιστά στη ζωή μου. Τα βρίσκω πολύ πρακτικά, καθώς η φιλοσοφία συχνά θεωρητικολογεί χωρίς να μπορεί να σε βοηθήσει όταν τη χρειάζεσαι. Το I Ching το βλέπω σαν έναν σοφό γέρο που μένει σʼ ένα ψηλό βουνό και μπαίνεις στον κόπο νʼ ανέβεις να τον επισκεφτείς μόνο όταν έχεις ένα σοβαρό πρόβλημα. Κι όταν το κάνεις, λαμβάνεις μια πολύ συγκεκριμένη, ρεαλιστική απάντηση. Φυσικά πρέπει να μάθεις τη γλώσσα του, καθώς είναι αλληγορικό. Συνήθως εκπλήσσομαι με τους φονταμενταλιστές που δεν καταλαβαίνουν ότι η Γένεσις είναι αλληγορική και όχι ιστορική. Οι επιστήμονες από την άλλη προσπαθούν εμμονικά να βρουν το σημείο εκκίνησης του σύμπαντος, το Big Bang, αλλά αν δεχτεί κανείς ότι πέρα από τις υπάρχουσες τέσσερις χωροχρονικές διαστάσεις υπάρχουν και άλλες περισσότερες που περιλαμβάνουν το παρελθόν και το μέλλον, δεν έχει νόημα να ψάχνουμε για την αρχή. Όπως δε μπορείς να πας στην άκρη του κόσμου επειδή δεν έχει όρια και γωνίες, έτσι δε μπορείς να φτάσεις στην άκρη του χρόνου.
«Π»: Και πώς λοιπόν φτάνετε στην ευτυχία;
Προκειμένου να είναι κανείς ευτυχής, πρέπει η ζωή του να έχει κάποιο νόημα. Από τη μία χρειάζεται μια δουλειά που να τον γεμίζει, και από την άλλη να ηρεμεί, να χαλαρώνει, δε μπορεί να είναι γεμάτος ένταση συνέχεια.
«Π»: Πιστεύετε ότι τα έχετε πετύχει και τα δύο;
Όχι, αλλά οδεύω προς τα εκεί.

