Της Κατερίνας Μυλωνά

Η παράδοση δεν αποτελεί μια ρομαντική επιστροφή στο παρελθόν, το οποίο συχνά αναλογιζόμαστε με νοσταλγία. Πρόκειται για ζωντανό οργανισμό, ο οποίος εμπλουτίζεται αργά αλλά σταθερά από την τεχνολογία και τον πολιτισμό των ξεχωριστών ατόμων –«τον ανώτερο», όπως συνηθίζουμε να τον λέμε, αφομοιώνοντας ό, τι είναι χρηστικό.

Το παραπάνω πρεσβεύει η Διευθύντρια του Κέντρου Λαογραφίας Ακαδημίας Αθηνών, Διδ. Φιλολογίας (Λαογραφία), Κατερίνα Πολυμέρου –Καμηλάκη, η οποία μιλά στην «Π» για την παράδοση, την παγκοσμιοποίηση, τη σχέση των νέων με τα ήθη και τα έθιμα της χώρας μας.

«Πρέπει και τον πολιτισμό μας να τον αγαπήσουμε σωστά για να τον προστατεύσουμε. Πριν να είναι, βεβαίως, αργά», τονίζει.

Η συνέντευξη που παραχώρησε στην «Π» έχει ως εξής:

Πιστεύετε, ότι με δεδομένη την παγκοσμιοποίηση, ένας λαός που δεν γνωρίζει την ιστορία και την παράδοσή του κινδυνεύει; Μπορεί ακολουθώντας την παράδοση να πραγματοποιήσει βήματα μπροστά;

«Η έννοια «παγκοσμιοποίηση» έχει γίνει μια δυσάρεστη έννοια, που νομίζουμε ότι μας απειλεί. Η αδυναμία να παρακολουθήσουμε τις σύγχρονες εξελίξεις, κοινωνικές, οικονομικές, τεχνολογικές αυξάνει τον συντελεστή δυσκολίας ως προς την διατήρηση των πολιτισμικών χαρακτηριστικών μας. Η μόνη σωτηρία είναι η παιδεία και μέσω αυτής καταξίωση της ιστορίας και της πολιτισμικής παράδοσης, καταξίωση η οποία θα οδηγήσει στην ανάγκη διατήρησής της. Σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία στην οποία θα ζήσουν κατά κύριο λόγο οι μελλοντικές γενιές η διατήρηση των στοιχείων της πολιτισμικής ταυτότητας του καθενός καθίσταται απολύτως αναγκαία. Μόνο έτσι θα πάψουμε να φοβούμαστε την παγκοσμιοποίηση.

Και για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του αείμνηστου Στάθη Δαμιανάκου από το αιρετικό για την εποχή (1985) βιβλίο του «παράδοση ανταρσίας και λαϊκός πολιτισμός» κάνει λόγο για την διαφαινόμενη ομογενοποίηση και την ανάγκη για συγκέντρωση, και διάσωσης βιοϊστορικών μαρτυριών που αναφέρονται στους λαϊκούς πολιτισμούς των οποίων οι τελευταίοι φορείς χάνονται, ο ένας μετά τον άλλο, μπροστά στα μάτια μας. «Σήμερα, γράφει, εποχή γενικευμένης και άκριτης κατεδάφιση, όταν και οι ύστατες επιβιώσεις της πηγαίας συλλογικής δημιουργι-κότητας έχουν τεθεί υπό ανηλεή διωγμό ή τις έχει οικειοποιηθεί η εμπορική διαφήμιση, ένα τέτοιο έργο (προστασίας του λαϊκού πολιτισμού) δεν εξυπηρετεί μόνο ερευνητικές ανάγκες ή ανάγκες προσδιορισμού μιας δυσεύρετης, πολιτισμικής ταυτότητας. Η χρησιμότητά του, πέρα και έξω από κάθε διάθεση ρομαντισμού και επιστροφής στο παρελθόν, έγκειται κυρίως στην ανίχνευση προοπτικών και δυνατοτήτων για νέες μορφές συμβίωσης και πολιτισμού που η ανυποψίαστη καταναλωτική ιδεολογίας των καιρών έχει αδρανοποιήσει». Σήμερα που στην καταναλωτική ιδεολογία έχει προστεθεί η παγκοσμιοποίηση μέσω του διαδικτύου τα λόγια αυτά αποκτούν μεγαλύτερη σημασία.

Στη σημερινή Ελλάδα, παρά τις προσπάθειες που έγιναν για να δημιουργηθεί και να αξιοποιηθεί, όπως θα έλεγε ο Γ. Σεφέρης ο “ελληνικός ελληνισμός”, η παραδοσιακή κληρονομιά κατακλύστηκε από "χίλιες αλλότριες αξίες", εξαρτημένη οικονομικά και πολιτικά από τα μεγάλα ευρωπαϊκά και υπερατλαντικά κέντρα, υποχρεωμένη να δέχεται απʼ έξω τα στοιχεία του σύγχρονου τεχνικού και πνευματικού πολιτισμού, που εισβάλλουν πια σε ποσότητες και με ρυθμούς που καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την αφομοίωσή τους, την κριτική αντιμετώπισή τους, την προσαρμογή τους στις ιδιαίτερες συνθήκες του τόπου. Από την άλλη πλευρά οι φυσικοί δεσμοί των ανθρώπων του τόπου με την παράδοσή τους έχουν γίνει αρκετά χαλαροί, με αποτέλεσμα και η φυσιολογική τους αντίδραση στις «αλλότριες αξίες» να παρουσιάζεται εξαιρετικά μειωμένη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί στα ρεύματα που έρχονται από τα μεγάλα κανάλια του κόσμου. Μακριά από μένα μια τέτοια πρόταση. Η ενσωμάτωση, ωστόσο, της παγκοσμιοποιημένης γνώσης και εμπειρίας προϋποθέτει μια Ελλάδα που έχει εμπεδώσει τον «ελληνικό ελληνισμό» και με ένα δικό της, εδραιωμένο ήδη πολιτισμικό υπόβαθρο, με τη δική της σύγχρονη παράδοση, θεωρητικά, ερευνητικά και δημιουργικά, και όχι απλώς με κάποιες φωτεινές εξαιρέσεις, συγκεκριμένα άτομα, να πετύχει την ένταξή της στον παγκόσμιο πολιτισμό. Το πρόβλημά μας δεν είναι τόσο ο συχνά αναφερόμενος ως κίνδυνος, δηλαδή η αλλοίωση ή απώλεια της σχηματισμένης στο παρελθόν εθνικής ταυτότητας, όσο η αδυναμία μας να αποκτήσουμε μια σύγχρονη ταυτότητα, ξεφεύγοντας από τον κύκλο, όπου αναπαράγεται ή πολιτισμική μας αλλοτρίωση. Ίσως μάλιστα η απροσδιόριστη συνείδηση αυτού το προβλήματος είναι που μας οδηγεί να αναζητούμε συνεχώς στηρίγματα στο αδιαμφισβήτητα λαμπρό παρελθόν και κυρίως στην αρχαιότητα. Αυτή η αντίληψη, νομίζω ότι διατρέχει και την φιλοσοφία και κατά συνέπεια τον εθνικό μας προγραμματισμό από την ίδρυση του νεοελληνικού Κράτους μέχρι σήμερα. Έτσι η πολιτική της προστασίας της πολιτιστικής μας κληρονομιάς ξεκινάει πάντοτε από την αρχαιότητα, όπου εξαντλείται το εβδομήντα τοις εκατό της κρατικής μέριμνας και φροντίδας, για να περάσουμε, τις τελευταίες δεκαετίες, στο βυζάντιο που προσελκύει το είκοσι επί τοις εκατό του υπολοίπου ενδιαφέροντός μας, για να μείνει ένα δέκα επί τοις εκατόν για τον σύγχρονο πολιτισμό, κορμός του οποίου είναι ο παραδοσιακός λαϊκός πολιτισμός. Αυτή η άνιση, ούτως ή άλλως αντιμετώπιση έχει ως συνέπεια την σε όλα τα επίπεδα υποβάθμιση της ανάγκης προστασίας αυτού του τμήματος του πολιτισμού».