“Π”: Ποιος ήταν ο ρόλος της Ελληνικής Φωτογραφικής Εταιρείας; Πώς επέδρασε

στην τέχνη της φωτογραφίας;

Νίνα Κασσιανού: Το 1952 ιδρύθηκε η Ελληνική Φωτογραφική Εταιρεία που πήρε τα σκήπτρα από την Ελληνική Περιηγητική Λέσχη, συνεχίζοντας το ίδιο εκδρομικό πνεύμα. Η ΕΦΕ για δύο δεκαετίες παρέμεινε ο σημαντικότερος φωτογραφικός φορέας της Ελλάδας και επηρέασε το μεγαλύτερο μέρος των φωτογράφων της εποχής. Μια εποχής που η φωτογραφία κέρδιζε έδαφος ως μια δημιουργική ενασχόληση που δεν χρειαζόταν ειδική παιδεία αλλά λίγες τεχνικές γνώσεις που θα μπορούσε να είχε ο οποιοσδήποτε μορφωμένος, καλλιεργημένος και ευαίσθητος άνθρωπος.

Κατά τη γνώμη μου η παρουσία της ΕΦΕ υπήρξε ανασταλτική για την ελληνική φωτογραφία για δύο λόγους: πρώτα από όλα γιατί προσχώρησε στην F.I.A.P (Παγκόσμια Ομοσπονδία Ερασιτεχνικής Φωτογραφίας) μια κίνηση που ουσιαστικά την υποβίβασε σε ερασιτεχνικό και ψυχαγωγικό οργανισμό, συνδέοντας την παραγωγή της με διαγωνισμούς και σωρεία βραβείων και τίτλων και κατά δεύτερο λόγο γιατί ακόμα η φωτογραφία – από μαρτυρίες του πρόεδρου της Παπακυριακού αλλά και άλλων αρθογράφων – παρέπαιε μεταξύ του αν είναι μέρος των εικαστικών τεχνών ή αν είναι τέχνη από μόνη της. Αυτό το δίλλημα βασάνιζε την ελληνική φωτογραφία για τουλάχιστον 20 με 25 χρόνια.

Στις σελίδες του περιοδικού Ελληνική Φωτογραφία που εξέδιδε η ΕΦΕ από το 1954 στις συζητήσεις και στις ομιλίες στο εντευκτήριο της Εταιρείας που ήταν ο τόπος συνεύρεσης και ορμητήριο των φωτογραφικών εξορμήσεων διαμορφώνονταν τα κριτήρια, θέτονταν οι βάσεις που νομιμοποιούσαν, στον τότε φωτογραφικό κόσμο, μια φωτογραφία ως έργο τέχνης. Εκεί υποδείκνυαν στους φωτογράφους τι ακριβώς πρέπει να φωτογραφίζουν και με ποιο τρόπο. Αυτές οι κατευθύνσεις οδήγησαν, μοιραία, σε μια αναγνωρίσιμη φωτογραφική παραγωγή από άποψη ύφους και θεματικής.

Η θεματολογία των μεταπολεμικών φωτογράφων είναι συνδεδεμένη με την ύπαιθρο και τις παραδόσεις της καθώς, ορισμένοι από αυτούς, πίστευαν ότι μετά την ανασυγκρότηση, την ανάπτυξη της αστυφιλίας, που ξεκίνησε κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, την εκβιομηχάνιση της χώρας, και την ανάπτυξη του τουρισμού, το ελληνικό τοπίο θα έχανε το ιδιαίτερο «χρώμα» του και η ύπαιθρος θα ακολουθούσε μιαπορεία ερήμωσης που θα σήμαινε το τέλος του παραδοσιακού τρόπου ζωής και την περιθωριοποίηση του εθνικού πλούτου. Ο Σπύρος Μελετζής, ο Κώστας Μπαλάφας, και ο Τάκης Τλούπας ήταν από τους σημαντικότερους φωτογράφους αυτής της περιόδου.

Φωτογράφισαν βουκολικά θέματα, παραδοσιακά επαγγέλματα, λαϊκή αρχιτεκτονική τοπία κ.α.. Οι φωτογραφίες τους υπακούουν, κύρια στον ανθρωπιστικό λυρισμό εμποτισμένο με συναίσθημα και ρομαντισμό, χαρακτηριστικά στοιχεία της ερασιτεχνικής παραγωγής διεθνώς εκείνη την εποχή. Το έργο τους ιδωμένο ως κοινωνικό ντοκουμέντο δεν είχε την χρήση που είχε για παράδειγμα αυτού του είδους η φωτογραφία που χρησιμοποιήθηκε από τους φωτογράφους του προγράμματος της Διεύθυνσης Αγροτικής Προστασίας (Farm Security Administration) των ΗΠΑ, οι οποίοι την περίοδο 1935-1944 είχαν κληθεί για να καταγράψουν τις δυσχερείς συνθήκες διαβίωσης των αγροτών που είχαν πληγεί από την οικονομική ύφεση. Και οι τρεις μυθοποίησαν και εξιδανίκευσαν τον παραδοσιακό τρόπο ζωής των ανθρώπων της υπαίθρου, έναν τρόπο υγιή, απέριττο και γαλήνιο, στους αντίποδες του μολυσμένου, περιττού και γεμάτου άγχους σύγχρονου αστικού κόσμου. Προς το τέλος της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε ένα μεγάλο τουριστικό ρεύμα στην Ελλάδα και η φωτογραφία κλήθηκε να σχηματοποιήσει την εικόνα του ελληνικού τοπίου ως το σημαντικότερο στοιχείο που σηματοδοτούσε την ελληνική ταυτότητα. Έτσι πλάι στα δημοφιλή βουκολικά θέματα της υπαίθρου εμφανίστηκε μια παράλληλη και συμπληρωματική τάση: η καταγραφή της νησιωτικής Ελλάδας με το Αιγαίο να επικρατεί στην εικονογραφία. Πολλές φωτογραφίες της Παπαϊωάννου και του Χαρισιάδη αποτέλεσαν την επίσημη εικόνα του Εθνικού Οργανισμού Τουρισμού (ΕΟΤ), και κοσμούσαν τα εξώφυλλα εικονογραφημένων εντύπων της εποχής. Αυτή η εικονογραφία του Αιγαίου με στερεότυπα τους ανεμόμυλους,

τις βαρκούλες, τις ηλιόλουστες παραλίες και τους ψαράδες, βεβαίως δεν είχε καμιά σχέση με την ποιητική απόδοση του από τον Ελύτη, που ολοκλήρωσε το Άξιον Εστι το 1957.