Της Σοφίας Τσεντελιέρου

Η ανθρωπιστική φωτογραφία κυριαρχεί στην Ελλάδα τα δύσκολα χρόνια της κατοχής και του εμφυλίου, για νʼ ακολουθήσει μια περίοδος αποτύπωσης στο φωτογραφικό χαρτί ειδυλλιακών τοπίων του Αιγαίου και της ελληνικής υπαίθρου.

Την περίοδο 1940-1970 χωρίς να υπάρχει στη χώρα μας θεωρία και κριτική σχετικά με την τέχνη της φωτογραφίας και με τους «ειδικούς» νʼ αναλώνονται σε συζητήσεις για το αν πρόκειται για αυτόνομη τέχνη ή όχι, κάποιοι καλλιτέχνες εργάστηκαν και άφησαν πίσω τους σημαντικό έργο.

Η ιστορικός και κριτικός της Φωτογραφίας Νίνα Κασσιανού μιλά στην «Π» για τους τέσσερις φωτογράφους που έδωσαν το στίγμα εκείνη την περίοδο και δεν είναι άλλοι από τους Σπύρο Μελετζή, Κώστα Μπαλάφα, Βούλα Παπαϊωάννου και Δημήτρη

Χαρισιάδη, καθώς και για άλλους καλλιτέχνες, αναφέρεται στο ρόλο που έπαιξε η Ελληνική Φωτογραφική Εταιρεία τα πρώτα χρόνια από την ίδρυσή της, καθώς και στην εικόνα που παρουσίαζε η ελληνική φωτογραφία στο εξωτερικό.

Η συνέντευξη με τη Νίνα Κασσιανού έχει ως εξής:

“Π”: Ποιοι φωτογράφοι ξεχώρισαν την περίοδο 1940-1970 στην Ελλάδα;

Νίνα Κασσιανού: Αυτοί που έδωσαν το στίγμα της ελληνικής φωτογραφίας είναι ο Σπύρος Μελετζής, ο Κώστας Μπαλάφας, η Βούλα Παπαϊωάννου και ο Δημήτρης

Χαρισιάδης και από την Θεσσαλία ο Τάκης Τλούπας και ο Δημήτρης Λέτσιος. Αυτό δε σημαίνει ότι δεν υπήρχαν και άλλοι φωτογράφοι σε διάφορες επαρχιακές πόλεις που είχαν κάποιο φωτογραφικό έργο. Όμως δε μπορούμε να τους σηματοδοτήσουμε ως σημαντικούς σε σχέση με τους προηγούμενους οι οποίοι πρωτοστάτησαν ουσιαστικά αυτή την περίοδο στην κοινωνική, ανθρωπιστική φωτογραφία. Το 1961 ήρθε στην Ελλάδα ο Ελληνοαμερικανός Κωνσταντίνος Μάνος φωτογράφος που αργότερα έγινε και μέλος του πρακτορείου Magnum. Μπορούμε να μιλήσουμε για έναν ακόμη ενδιαφέροντα φωτογράφο το Γιάννη Στυλιανού από τη Θεσσαλονίκη ο οποίος φωτογράφησε από το 1966 έως το 1970 και είχε αρκετά σημαντικό έργο. Ουσιαστικά όμως το στίγμα το έδωσαν οι τέσσερις πρώτοι.

«Π»: Πού εστίαζε ο καθένας με το φακό του;

Νίνα Κασσιανού: Εκτός από το Μελετζή που έκανε μια μεγάλη έκθεση το 1939 στην αίθουσα Παρνασσός παρουσία του τότε πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά, το έργο των υπολοίπων σηματοδοτείται με το ξεκίνημα της δεκαετίας του 1940. Μπορούμε να τους χωρίσουμε σε δύο άτυπες ομάδες. Ο Χαρισιάδης και η Παπαϊωάννου ήταν αστικής καταγωγής, και φωτογράφισαν την πείνα στην Κατοχική Αθήνα. Ο Χαρισιάδης ανέβηκε και στο Αλβανικό μέτωπο το 1940. Ο Μπαλάφας και ο Μελετζής φωτογράφισαν την Ελληνική Αντίσταση στα βουνά μέχρι την απελευθέρωση το 1944. Παρόλο που η Παπαϊωάννου και ο Χαρισιάδης κινήθηκαν επαγγελματικά στους ίδιους χώρους, δεν συνεργάστηκαν ποτέ, σε αντίθεση με το Μελετζή και το Μπαλάφα που ανέπτυξαν μια μακροχρόνια σχέση συντροφική και καλλιτεχνική που γίνεται φανερή μέσα από την κοινή θεματολογία και τις επιρροές που ο ένας έφερε στον άλλον. Την περίοδο του Εμφύλιου πολέμου ο Μελετζής και ο Μπαλάφας δε φωτογραφίζουν. Η Παπαϊωάννου και ο Χαρισιάδης την ίδια περίοδο εργάστηκαν με τις αμερικανικές οικονομικές αποστολές που είχαν φθάσει στην Ελλάδα, ο τελευταίος μάλιστα, ήταν και ο επίσημος ανταποκριτής του Associated Press και του περιοδικού Life στην Ελλάδα. Οι φωτογραφίες τους αντίθετα με αυτές του Μελετζή και του Μπαλάφα από την αντίσταση, δημοσιεύτηκαν σε ελληνικές εφημερίδες και έντυπα του εξωτερικού που προήγαγαν το κυβερνητικό έργο και τόνιζαν τον ρόλο της αμερικανικής βοήθειας στους πληγέντες του εμφυλίου πολέμου. Με αυτή την έννοια τις φωτογραφίες της Παπαιωάννου και του Χαρισιάδη μπορεί κανείς να τις προσεγγίσει και να τις ερμηνεύσει και μέσα από την πολιτική τους χρήση, αφού αποτέλεσαν εργαλείο προπαγάνδας για τους Αμερικανούς εργοδότες τους. Και αυτό γιατί, οι δημοσιευμένες φωτογραφίες συνοδεύονται από λεζάντες και κείμενα που τις αγκυροβολούν και καθοδηγούν, κατά κάποιο τρόπο, τον θεατή- αναγνώστη πως θα τις προσεγγίσει. Βεβαίως οι φωτογραφίες τους ξεπέρασαν αυτή τη χρήση και επιβίωσαν χάρη στην καλλιτεχνική αξία που αναμφισβήτητα εμπεριέχουν.