Της Σοφίας Τσεντελιέρου

«Ο κρότος από τους πυροβολισμούς των Γερμανών που σκότωσαν τριάντα πέντε γυναίκες και πέντε άνδρες στα Σκούρβουλα ηχούν ακόμα στʼ αυτιά μου». Εξήντα πέντε χρόνια μετά από τη θηριωδία των κατακτητών στο μικρό χωριό της Μεσαράς, η 92χρονη σήμερα Αθηνά Ζώη Βετουλάκη περιγράφει τα γεγονότα που οδήγησαν στο αιματοκύλισμα.

Η δασκάλα του χωριού είδε τη φάλαγγα των Γερμανών να προχωρά προς το χωριό και λίγα λεπτά αργότερα άκουσε τους πυροβολισμούς από τα όπλα των κατακτητών. Αν και την είχαν προειδοποιήσει ότι οι Γερμανοί την έψαχναν για οδηγήσουν κι εκείνη στο απόσπασμα, πήρε την απόφαση να πάει στο χωριό. Για λίγα μόλις λεπτά γλίτωσε από τη μανία του κατακτητή…

Η Αθηνά Ζώη Βετουλάκη διανύει τη δέκατη δεκαετία της ζωής της και διατηρεί ανέπαφα τα χαρακτηριστικά που την έκαναν να ξεχωρίσει. Την ευφυΐα, τον κοινωνικό προβληματισμό, την ευαισθησία και το χιούμορ της.

Γεννήθηκε το 1916 στο Ηράκλειο, σε εποχές δύσκολες μπόρεσε να σπουδάσει και εργάστηκε ως δασκάλα για τριάντα πέντε χρόνια. Ανέπτυξε έντονη αντιστασιακή δράση και από τύχη δε βρέθηκε απέναντι από το εκτελεστικό απόσπασμα στα Σκούρβουλα. Μετά τον πόλεμο εξακολούθησε να είναι δραστήρια πολίτης και πάντα κοντά στα παιδιά. Έχοντας συλλέξει ανεκτίμητες εμπειρίες από τη μέχρι τώρα ζωή της, παρατηρεί με θλίψη φαινόμενα της σύγχρονης εποχής.

Η 92χρονη δασκάλα που διατηρεί στο βλέμμα και στον τόνο της φωνής της μια νεανικότητα και φρεσκάδα που καθηλώνει το συνομιλητή της, αφιερώνει τον περισσότερο χρόνο της στο διάβασμα, ενώ το καλοκαίρι δεν παραλείπει να κάνει μπάνια στη θάλασσα.



Τα παιδικά χρόνια



Η Αθηνά Βετουλάκη- Ζώη ήταν το μικρότερο παιδί στην οικογένειά της και είχε πολύ μεγάλη διαφορά ηλικίας από τα υπόλοιπα αδέλφια της. Η μεγαλύτερη αδελφή της ήταν ήδη δασκάλα όταν γεννήθηκε εκείνη!

Η ίδια μιλά για τα παιδικά της χρόνια με νοσταλγία: «Γνώρισα





παιδικά χρόνια ονειρεμένα, μέσα σε αγάπη. Η μεγάλη μου αδελφή με είχε σαν παιδί της. Δεν ήθελα να φύγω από κοντά της. Όταν πήγε δασκάλα πήρε τη γιαγιά μου για να τη συνοδεύει κι εμένα μαζί. Εκείνη παντρεύτηκε τον δικηγόρο Κονδυλάκη, ο οποίος είχε χιούμορ και πνευματικά προσόντα. Με αγάπησε κι εκείνος πολύ. Απʼ αυτόν πήρα πολλά μαθήματα. Με έπαιρνε από τη ΣΤʼ δημοτικού στο δικηγορικό του γραφείο για να με βάλει στη ζωή και το πόσο με ωφέλησε αυτό το πράγμα! Με έβαλε στο πνεύμα της νομικής. Και τώρα ακόμα –παντρεύτηκα κι εγώ δικηγόρο- δίνω συμβουλές νομικές που ισχύουν».

Ο πατέρας της ήταν στη Χωροφυλακή επί Κρητικής Πολιτείας και όταν γεννήθηκε εκείνη ήταν πλέον συνταξιούχος. Αν και η οικογένεια δεν ήταν πλούσια, είχε την οικονομική άνεση του μέσου ανθρώπου, όπως λέει η ίδια, και της έδωσε πολλά εφόδια, μεταξύ των οποίων μαθήματα γαλλικών και μουσικής. Η οικογένεια ήταν πολύ δεμένη και οι γονείς έδωσαν τη δυνατότητα στα παιδιά να αποφασίσουν για το μέλλον τους: «Ο πατέρας μου έλεγε όσοι θέλουν θα μάθουν γράμματα, όσοι δε θέλουν, καλές είναι και οι τέχνες. Ο αδερφός μου έγινε αξιωματικός, οι δύο αδελφές γίναμε δασκάλες, η άλλη αδελφή έγινε μοδίστρα και ο άλλος αδελφός επιπλοποιός».

Δασκάλα το ʽ37



Η Αθηνά Βετουλάκη-Ζώη φοίτησε στο Διδασκαλείο και διορίστηκε δασκάλα το 1937. Μια μικροκαμωμένη κοπέλα 21 ετών βρέθηκε μακριά από το σπίτι της. Υπηρέτησε σε διάφορα χωριά, μεταξύ των οποίων είναι η Αγία Σεμνή, η Φανερωμένη και τα Σκούρβουλα. Ήταν μια εποχή που ο δάσκαλος βρισκόταν τρίτος στην ιεραρχία του χωριού, μετά τον πρόεδρο της Κοινότητας και τον παπά.

Ήταν η μεταξική εποχή και οι δάσκαλοι ήταν υποχρεωμένοι να συγκεντρώνουν τους νέους του χωριού για να κάνουν τη «διαφώτιση» της Νεολαίας. «Σκέψου με εμένα 20, 22 χρονών κοπέλα να πηγαίνω να κάνω μάθημα σε ορεσίβιους» λέει η κυρία Βετουλάκη-Ζώη, ενώ συνεχίζει λέγοντας «Πήγα και στα Σκούρβουλα, χωριό που είχαν κάνει βίαιη απαγωγή της προηγούμενης δασκάλας! Μπορούσα να κάνω τότε ένσταση στο δάσκαλο που πήρε τότε τη θέση μου, αλλά αυτός ήταν κάτοικος των Βώρων που ήταν μια ώρα δρόμος. Πήγαινε δεκαπέντε χρόνια καθημερινά με το ζώο από τον κάμπο της Μεσαράς να βγει στα Σκούρβουλα που ήταν στο βουνό. Ήταν οικογενειάρχης και πήγαινε το πρωί, περίμενε και για το μάθημα που κάναμε το απόγευμα και γύριζε το βράδυ στο σπίτι του. Είχε ζητήσει να κατέβει στη Φανερωμένη, που είχαν τοποθετήσει εμένα κι έτσι βρέθηκα στα Σκούρβουλα. Λέω όχι, θα πάρω τη μαμά μου και όπου πάω θα κάτσω. Σκέφτηκα ότι ποιοι εκπαιδευτικοί θα δικάσουν την ένσταση και δε θα πουν ότι το κορίτσι αυτό δε σεβάστηκε τον πατέρα του, το δάσκαλό του. Έτσι σκέφτηκα. Όμως υπήρχε δασκαλική συνείδηση τότε. Η μόρφωση των σημερινών είναι πολύ καλύτερη, αλλά τότε υπήρχε διδασκαλική συνείδηση. Τότε έμπαινα μέσα, λίγος ο μισθός, λίγα τα εφόδια που μας έδιναν, λίγες οι απολαύσεις που είχαμε. Ήμουν εξόριστη είκοσι χρονών κοπέλα στο χωριό. Αλλά όταν έμπαινα μέσα στην τάξη έλεγα «Τι μου φταίνε κι αυτά τα παιδιά τα ξυπόλυτα». Γιατί ήταν ξυπόλυτα! Που κι αυτά θύματα της κοινωνίας είναι. Ας δώσουμε να δούμε αν την ανεβάσουμε κανένα σκαλοπάτι παραπάνω». Τώρα όμως αυτά έχουν εκλείψει. Ξυπόλυτοι δεν υπάρχουν, τώρα υπάρχουν άλλα…».

“Δασκάλα, αν δε φτάνουν τα ζώα, οι πλάτες μας!”. Τι αγάπη μου είχαν αυτοί οι άνθρωποι”.

Όταν πήρε μετάθεση στο Ηράκλειο, ήταν πλέον παντρεμένη και είχε αποκτήσει τα δύο παιδιά της. Δραστήρια καθώς ήταν συμμετείχε σε διάφορα σωματεία για την υποστήριξη της πνευματικής κίνησης στο Ηράκλειο. Ήταν μέλος στις Σχολικές Υποτροφίες, την Εργάνη, στο Λύκειο Ελληνίδων και τη Μέριμνα. Παράλληλα, είχε έντονη κοινωνική ζωή με το σύζυγό της, το δικηγόρο Σπύρο Ζώη, ενώ από το πρόγραμμά τους δεν έλειπαν και τα ταξίδια. Παράλληλα, συνέχιζε το εκπαιδευτικό της έργο για να έρθει η χούντα των συνταγματαρχών και να εκδιωχθεί από την υπηρεσία. Ενώ εργαζόταν ήδη τριάντα χρόνια στο δημόσιο σχολείο και ενώ είχε βραβευθεί για την προσφορά της ως δασκάλα, το ʼ69 ενημερώθηκε ότι θα πάρει αναγκαστικά σύνταξη. Δεν παραιτήθηκε. Έκανε ένσταση και επανήλθε στη δουλειά της για να πάρει σύνταξη κανονικά το ʼ73.