«Π»: Το περιεχόμενο αυτών των γραμμάτων σας βοηθά να διαμορφώσετε μια σαφέστερη εικόνα για την προσωπικότητα του Καζαντζάκη. Προσθέτει κάτι στη μελέτη που έχετε κάνει μέχρι τώρα;

Peter Bien: Βέβαια. Πιστεύω ότι κανείς δε θα μπορέσει να καταλάβει ποιος ήταν ο Καζαντζάκης χωρίς να διαβάσει αυτά τα γράμματα. Μαθαίνω πολλά πράγματα που δεν ξέραμε πριν. Πρώτα απʼ όλα τις μεγάλες στενοχώριες του, τις δυσκολίες, ότι δε μπορούσε να κερδίσει το ψωμί του. Είναι τρομερό. Είναι και το χιούμορ του που δε βλέπεις στα βιβλία πολλές φορές. Ακόμα και η ενασχόλησή του με οικονομικά θέματα. Γράφει πολλές φορές για μετοχές. Επίσης όταν ο Καζαντζάκης ήταν στη Βιέννη και στο Βερολίνο και η Γαλάτεια στην Αθήνα και αρνούνταν να πάει κοντά του, της έγραφε «Παρακαλώ να μου στείλετε το παλτό μου. Κρυώνω! Δεν έχουμε κάρβουνο στο Βερολίνο». Θα μάθει ο κόσμος πολλά πράγματα απʼ τα γράμματα αυτά. Επίσης, όχι τόσο πολύ προς αυτήν, αλλά προς άλλους περιγράφει λεπτομερειακώς τι ήθελε να κάνει σε μερικά μυθιστορήματα, ποιήματα κλπ. Αμέσως μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, νόμιζε ο Καζαντζάκης ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να συνεχίσει, ότι έχει πέσει τόσο πολύ και ήταν οπαδός του Λένιν. Είπε «είμαι κομμουνιστής».

Δεν ήταν αλλά το έγραψε. Ήταν το 1921 στη Βιέννη, που ήταν η μεγάλη κρίση, το 1922 και το 1923 στο Βερολίνο που ήταν χάος και οι κομμουνιστές ήταν πολύ μπροστά αντιμετωπίζοντας τα προβλήματα και είχε επαφή με πολλούς Ρώσους που έμεναν εκεί. Και αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, να ξέρουμε ότι τουλάχιστον προσωρινά ο Καζαντζάκης πίστεψε στην επανάσταση των Ρώσων και είπε «Αμάν, γιατί είμαι Έλληνας. Ντρέπομαι. Ευτυχώς δεν είμαι κυριολεκτικά Έλληνας, διότι είμαι Κρητικός κι έχω στο αίμα μου κάτι από την Αφρική». Έτσι το πίστευε. Δεν ξέρω αν είχε δίκιο, αλλά έλεγε «Τι ωραία θα ήταν αν ήμουν Ρώσος ή Εβραίος». Αλλά πήγε στη Ρωσία και κατάλαβε ότι δεν ήταν παράδεισος και άλλαξε σιγά σιγά. Άλλα ωραιότατα γράμματα είναι αυτά προς το Ρουμάνο συγγραφέα με ελληνική καταγωγή Παναΐτ Ιστράτι, που ήταν μαζί στη Ρωσία.

Όταν ο Ιστράτι ήταν άρρωστος και ίσως σοβαρά, ο Καζαντζάκης που ενδιαφέρθηκε πολύ για τον Άγιο Φραγκίσκο που λέει ότι «το σώμα είναι το γαϊδουράκι μου», του έγραψε «Φρόντισε το γαϊδουράκι σου. Μην του δίνεις κονιάκ, μην του δίνεις τσιγάρο. Τα γαϊδουράκια καπνίζουν;». Βλέπουμε στα γράμματα πολλές απόψεις, πολλές πλευρές από τον Καζαντζάκη. Όλα τα γράμματα που εκδόθηκαν μέχρι σήμερα νομίζω ότι είναι προς έναν παραλήπτη, προς τον Πρεβελάκη, τη Γαλάτεια, τον Κακριδή και είναι ωραία. Αλλά εγώ έχω όλους τους παραλήπτες χρονολογικά για πρώτη φορά.