Σε μια δημόσια συζήτηση πάνω στην ποίηση ο Σάρτρ άκουσε από έναν Σοβιετικό νέο μίαν “ολότελα φυσική και πολύ όμορφη” φράση: “Είμαι τεχνικός” είπε ο νέος “και έχω ανάγκη την ποίηση για να κάνω σωστά την τεχνική δουλειά μου.

Στα λόγια αυτά ανακαλύπτει κανείς τη σχέση της πνευματικής μας κληρονομιάς ή παρουσίας με όλες τις μορφές κοινωνικής δραστηριότητας και τη σημασία της σʼ όλη την προσπάθεια του ανθρώπου για νʼ αποκτήσει μια ανώτερη συνείδηση τόσο για τον εαυτό του όσο και για τον κόσμο μέσα στον οποίο ζει, δουλεύει και παλεύει για στόχους και οράματα. Και η ποίηση, σαν συστατικό μέρος της κληρονομιάς αυτής, συμβάλλει στην ανάπτυξη και ολοκλήρωση του ανθρώπου, αρκεί νʼ απορρέει από ή να προσεγγίζει στα προβλήματα εκείνα που γύρω τους παίζεται είτε το δράμα της ατομικής ύπαρξης είτε το παιχνίδι των δυνάμεων που διαγράφουν την πορεία της ανθρωπότητας γενικά. Η ποίηση δεν μπορεί νάχει άλλο μέτρο παρά το μέγεθος κάλυψης των βαθύτατων ανθρώπινων αναγκών, μεταφυσικών ή κοινωνικών, και παύει νʼ ανθίζει φυσικά απʼ τη στιγμή της ταύτισής της με την οποιαδήποτε περιορισμένη ¨σκοπιμότητα”. Στην περίπτωση αυτή η διάρκεια της ζωής της είναι η διάρκεια ζωής της συγκεκριμένης σκοπιμότητας και μέτρο της αξίας της όχι ο βαθμός της σημασίας της για τον άνθρωπο γενικά αλλά για τη σκοπιμότητα ιδιαίτερα: Η ποίηση του Σεφέρη είναι ένα από τα μέρη της πνευματικής μας κληρονομιάς που επέζησε και θα επιζήσει μέσα στο χρόνο, μια ποίηση κι ένας κόσμος που μέσα του ανακαλύπτει κανείς τον άνθρωπο που κρύβει μέσα του, τον διαβάτη της ζωής που ψάχνει στην κάθε στιγμή και στο ασήμαντο ή το τρανό, να βρει το νόημα, την αλήθεια. Και που, σʼ όλη της την έκταση είναι στολισμένη με την Ελλάδα, μιαν Ελλάδα κουρασμένη κι εξαίσια, πληγωμένη και γεμάτη ένδοξες μνήμες, κατάφορτη από ξεπεσμούς μα και μηνύματα.

Ο Σεφέρης δεν είναι μόνο ο ποιητής της “Ελένης”, δεν είναι μοναχά μύστης της “ελευθερίας”, της “αλήθειας” και της “δικαιοσύνης”. Εδώ κρύβεται κι ο κίνδυνος για την ποίηση του Σεφέρη: να τονιστεί δηλ., για λόγους πρόσκαιρης πολιτικής σκοπιμότητας, μονάχα το κοινωνικό της περιεχόμενο και νʼ αγνοηθή η πολυπλευρικότητα της Σεφερικής δημιουργίας: η πίκρα του ανθρώπου μέσα σʼ ένα κόσμο που κρύβει το πρόσωπό του με φτιασίδια, η οδύνη της μοναξιάς, η θέα του θανάτου, η μουσική του έρωτα που αναβλύζει μέσα από στίχους λιτούς, η μοναδικότητα και ταυτόχρονα, η καθολικότητα της προσωπικής εμπειρίας, ο πόνος μπροστά σε μια πίστη που πάει να σβήσει.

Η επανάσταση του ʽ21 άσκησε στη συνείδηση και την ποίηση του Σολωμού επίδραση καταλυτική. Το ʽ97 και ολάκερη η μετέπειτα αναγεννητική πορεία του ελληνικού έθνους, βρήκαν την εκδήλωση τους σε πολλά κομμάτια της Παλαμικής ποίησης.

Για τον Σεφέρη, το αμετακίνητο (ιστορικό) ορόσημο, είναι, καθώς έχει γενικά γίνει παραδεκτό, η μικρασιατική καταστροφή. Ο Σεφέρης όμως δεν στάθηκε απέναντί της σαν ψυχρός ιστορικός ή πολιτικός ανατόμος. Η μικρασιατική καταστροφή στάθηκε για το Σεφέρη βίωμα προσωπικό. Ο,τι ήταν ο φυσικός κόσμος μέσα στον οποίο είχε ζήσει τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια, ότι είταν ο κοινωνικός περίγυρος όπου εγνώρισε την ομογένεια, ό,τι ήταν το σπίτι, οι πρώτες αναμνήσεις, ό,τι είταν παραδόσεις της πολιτείας και της οικογένειας, όλα αυτά εξεριζώθηκαν από μέσα του, έγιναν ιστορία, μνήμη μιας χαμένης ελληνικής ζωής, σχήμα μιας Ιωνίας στερημένης από την ανθρώπινη, προαιώνια, σύστασή της. Αυτή η ιδιάζουσα μορφή της εθνικής εμπειρίας του Σεφέρη, είναι εκείνη η οποία θα δούμε να μαλάσσει την ποίησή του, να της δίνει μια χροιά ιδιαίτερη, την μοναδικότητά της.

Δύο χαρακτηριστικά στην ποίηση του Γ. Σεφέρη: Το ιστορικό γεγονός είναι πάντοτε βιωμένο με προσωπικό τρόπο και δοσμένο σε σχέση με την καθημερινή ζωή του ποιητή. Αυτό σημαίνει ότι ο Γ.Σ. δεν αντικρύζει το ιστορικό γεγονός μέσα από το πρίσμα μιας καθιερωμένης πολιτικής ή φιλοσοφικής θεώρησης, αλλά με τα μάτια του απλού ανθρώπου που στοχάζεται και μετρά την ιστορία μέσα από τις γνήσιες ανάγκες του και τα τραύματα ή τις εξάρσεις που δέχεται η συνείδηση όταν κινείται σʼ ένα περίγυρο φαινομενικά πολύπλοκο και αντιφατικό. Γιʼ αυτό η ποίηση του Γ.Σ. δεν έχει τίποτα από την υπεροψία και το πομπώδες του Παλαμά, και μέσα σʼ αυτή διαχέεται σεμνά ένας βαθύς ανθρώπινος πόνος-πόνος μιας ύπαρξης που συνθλίβεται κάτω από το βάρος της αδικίας των δυνατών και της αδυναμίας της να σφραγίσει την εικόνα του κόσμου με τα σημάδια της απέραντης αγάπης και της γαλήνης. Αυτή η αποστροφή του Γ.Σ. για τις γνωστές “ιδέες και κοσμοθεωρίες” δεν έχει τίποτα με την τάση υπερτίμησης του υποκειμενικού. Το μόνο που νοιώθει είναι να δώσει με τα προσωπικά του εκφραστικά μέσα τα προσωπικά του βιώματα, βιώματα που οι απώτερες αιτίες τους διαλύονται μερικές φορές στο ιστορικό γεγονός ή τον μύθο. Η στάση αυτή τον φέρνει πάντα στο σημείο να εκφράζει μοναδικά και ανεπανάληπτα αξίες και σκέψεις καθολικές, τον ανεβάζει στο επίπεδο του κλασσικού, που δεν έρχεται να δείξει ή να υπηρετήσει με την τραγωδία αξίες, μα που μόνο τις εκφράζει αβίαστα και φυσικά. Εδώ μας έρχονται στο νου τα λόγια του Σεφέρη: “Δεν έχω ιδέα για φιλοσοφικές θέσεις και παγκόσμιες απόψεις. Προτιμώ τις κοσμοθεωρίες μʼ έναν τρόπο στεγνό, απωφωτικό και, δεν ξέρω πώς να το πω, στεγνό. Δεν μου αρέσουν οι άνθρωποι που προσπαθούν να εκφράσουν κοσμοθεωρίες γράφοντας ποίηση... Ποιά ήταν η κοσμοθεωρία του Ομήρου;”

Αλλο χαρακτηριστικό της ποίησης του Γ.Σ. είναι η έκδηλη αλλʼ όχι και φανατισμένη απέχθειά του για το άμεσο περιβάλλον του-τον κόσμο της ανώτερης διπλωματίας και της σύγχρονης ευρωπαϊκής αριστοκρατίας-το στολισμένο με φανταχτερά και συνάμα ψεύτικα στολίδια, το κρυμμένο πίσω από τις μάσκες της ευπρέπειας, της αδιαφορίας και της εξυπηρετικής άγνοιας. Ο μύθος και η σκηνή μιας καθημερινής, ανερμάτιστης, συνομιλίας μπλέκονται σε σύνολα λιτά, που φωτίζουν έναν κόσμο που ζει με δικά του φώτα και είδωλα, μα χωρίς να καταλαβαίνει και να πονά, χωρίς τον άνθρωπο. “... ψυχές μαραγκιασμένες από δημόσιες αμαρτίες, καθένας κι ένα αξίωμα σαν το πουλί μεσʼ στο κλουβί του”.

Ο Σεφέρης δεν έχει τίποτα τʼ αριστοκρατικό. Οι ιδέες του, η αγάπη του για τους άλλους, η σεμνότητα και τιμιότητα του χαρακτήρα του, τα ενδιαφέροντά του για τη λαϊκή τέχνη και τους λαϊκούς δημιουργούς, η βαθειά προσήλωσή του στη γνήσια πνευματική και γλωσσική παράδοση, και το ζωντανό του παρόν σε κρίσιμες για το έθνος στιγμές, δεν συνθέτουν με κανέναν τρόπο ένα “περιφρονητή του πλήθους”, “Θεέ μου! όχι μʼ αυτούς. Ας γίνει αλλοιώς το θέλημά σου!”, θα πει ο ποιητής, χωρίς να ξέρει και χωρίς να θέλει τον οποιοδήποτε πολιτικό χαρακτηρισμό. Κι αλήθεια, αν ήθελε, κανείς να γράψει για τη στάση ζωής του ποιητή, και νάναι πέρα για πέρα αληθινός, θάγραφε για το έργο του. Για τίποτʼ άλλο.

Η γλώσσα του Σεφέρη: Η γλώσσα του Σεφέρη είναι η δημοτική. Ομως όχι μια δημοτική που μένει στους τύπους ή που εκτρέπεται σε κτυπητές ακρότητες. Είναι μια γλώσσα που αναδύεται φυσικά μέσα από τη ζωντανή παράδοση του ελληνισμού, που είναι σμιλεμένη βασανιστικά από τον ποιητή, και που πάνω της χαράσσεται διακριτικά η λεπτή του ευαισθησία. Οπως και ο Σολωμός, έτσι και ο Σεφέρης μελέτησε βαθειά το δημοτικό τραγούδι, τον Ερωτόκριτο και γενικά τη δημιουργία της Επαναστατικής σχολής. Και, πάρα πέρα, ήταν ο Σεφέρης που “ανακάλυψε” το μέγεθος της σημασίας του Μακρυγιάννη και που έσκυψε με σύνεση και προσοχή, για να βρει τις ρίζες μιας γλώσσας ρέουσας και ζωντανής, που τα άκρα τους φτάνουν στην αρχαία τραγωδία. Η βαθειά γνώση της ελληνικής γλώσσας και πνευματικής παράδοσης του επέτρεπε να κάνει άνετη χρήση των ξένων λόγων και στίχων, φτάνοντας και να ενσωματώνει σχεδόν αυτούσια κομμάτια τους στην ποίησή του, που πάνω της δέσποζε πάντα η εντελώς προσωπική και ανεπανάληπτη φωνή του. Αυτό είναι αληθινό και για τις μεταφράσεις του (ή μεταγραφές όπως τις έλεγε ο ίδιος) τόσο των ξένων ποιητών (Eliot) όσο και εκκλησιαστικών κειμένων (Ασμα Ασμάτων).

Ο Σεφέρης γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1900 και τα παιδικά του χρόνια τα έζησε στην καρδιά του Ελληνισμού της μικράς Ασίας. Κοντά στους απλούς ψαράδες που του μιλούσαν για τους καϋμούς της θάλασσας, στη γιαγιά που τούλεγε για το μέγα-αλέξαντρο και τις άλλες δόξες τις χαμένες στα βάθη της Ασίας, μαθαίνοντας τους στίχους τʼ Ερωτόκριτου μαζί με τα παιχνίδια του με τʼ άλλα παιδιά της ομογένειας και τα γαλλικά, αποστηθίζοντας ολάκερα ποιήματα του Ουγκώ, ένοιωσε σιγά-σιγά πως “ολόκληρη η ελληνική ιστορία είναι φτιαγμένη από ταξίδια, γνωριμίες, ριζώματα και διαλόγους σε μακρινούς τόπους, που καταλήγουν πάντα σʼ ένα συμπέρασμα σφραγισμένο μʼ αυτή την ιδιότυπη σφραγίδα που την αναγνωρίζουμε αμέσως και που λέγεται ελληνισμός”.

Με την πρώτη έκδοση της “Στροφής” τον Μάη του 1931, ο Σεφέρης κάνει την πρώτη του εμφάνιση στην Ελληνική ποίηση. Ητανε ένα βήμα γεμάτο σεμνότητα και πίστη, κι έφερνε την ποίηση προς ένα νέο σημείο, της έδειχνε νέους ορίζοντες. Η διαίσθηση του Παλαμά διέκρινε πίσω από τους ομοιοκατάληκτους στίχους της Στροφής τον ανερχόμενο ρωμαλέο δημιουργό. Ομως ο Σεφέρης έμεινε για χρόνια άγνωστος στο ευρύ κοινό και αναγνωρισμένος στο χώρο των ειδικών της ποίησης. Η φωνή του ακούγεται μόνο στην κρίσιμη για το έθνος στιγμή της γερμανικής επίθεσης στις 6 Απριλίουι του 1941: “Ξέρουμε τώρα πως υπάρχει μια νέα τάξη πραγμάτων στην Ευρώπη. Ξέρουμε τι σημαίνει: την δολοφονία των αδυνάτων· την χρήση των πιο ποταπών μορφών ψευτιάς για τη διάπραξη αυτών των φόνων· τη συστηματική εξόντωση των μικρών εθνών”. Και τραβήχτηκε ξανά στα καθήκοντα της διπλωματικής του υπηρεσίας και στην ποίηση. Ομως η ποιητική του φωνή δεν έβρισκε μέχρι το 1944, εκδότη και αναγκαζόταν να δημοσιεύει τα ποιήματά του με δικά του έξοδα.

Αν είναι σωστό πως η επικοινωνία μας με τους “άλλους” είναι μια από τις βασικές προϋποθέσεις για κατανόηση και αποκάλυψη μιας προσωπικής μας αλήθειας, τότε η επικοινωνία με μια ποίηση που μας βοηθά να φθάσουμε σε καθολικώτερες αξίες και να νοιώσουμε καλύτερα πως πρέπει να ζήσουμε και να πεθάνουμε σωστότερα, είναι ένα υπόδειγμα υπεύθυνης ποίησης. Τέτοιας ευθύνης ποιητής είναι και ο Σεφέρης. “Ο μεγάλος καλλιτέχνης, δέχεται ο Σεφέρης, δεν είναι της εποχής του, είναι αυτός ο ίδιος η εποχή του. Η ζωή του ποιητή είναι το σύνολο των εντυπώσεων, αισθήσεων και αντιδράσεων που είναι το υλικό του έργου του, μα είναι και συνάμα ένα κομμάτι της ανθρωπότητας που τον περιστοιχίζει με τους καημούς της, τους πόνους της, το μεγαλείο της, τους εξευτελισμούς της. Ο δεσμός του ποιητή με την εποχή του δεν είναι ο διανοητικός ή και συναισθηματικός ακόμη δεσμός που συνδέει τους ανθρώπους σε μια πολιτική διαδήλωση, αλλά ένας ομφάλιος λώρος, όπως το έμβρυο με τη μητέρα του, ένας δεσμός καθαρά βιολογικός... Δεν είναι λίγο πράγμα, όταν σκεφτεί κανείς ότι στα χρόνια μας δεν λείπουν οι ποιητές που μεταχειρίζονται τη λέξη “αλήθεια” ή την λέξη “ελευθερία” με την ίδια αδιαφορία που λένε σʼ έναν άγνωστο κύριο “χαίρω πολύ που σας γνώρισα”.

Και ο Σεφέρης, υπεύθυνα, δεν έπαψε ποτέ να βιώνει την “αλήθεια” και την “ελευθερία” της εποχής του. Δεν αμέλησε ποτέ, υπεύθυνα, να τις εκφράζει. Και να τις εκφράζει όχι από χρέος ενός οφειλέτη προς έναν απαιτητικό δανειστή. Ηταν γιʼ αυτόν, απλά η διέξοδος μιας εσωτερικής του ανάγκης και της συναίσθησης ευθύνης του απέναντι στα προβλήματα του καιρού του. Και χωρίς ίχνος κακία, το πολύ πίκρα. Είναι ακόμα νωπή η φωνή του ποιητή, που δόνησε τις καρδιές των Ελλήνων, όταν μια νύχτα, που όλα τα σκίαζε η φοβέρα, βγήκε από την οδυνηρή σιωπή του και στηλίτευσε τη δικτατορία:

Σε λίγες μέρες συμπληρώνεται ένας χρόνος από το θάνατό του. Τριανταένα χρόνια μετά την έκδοση της στροφής, εμείς που τόσο ανθρώπινα μας πόνεσε και μας αγάπησε μέχρι τις τελευταίες του στιγμές, ψηλαφούμε με πίστη την ελπίδα του.

Τραγούδησε μικρή Αντιγόνη,

τραγούδησε, τραγούδησε...

δε σου μιλώ για περασμένα,

μιλώ για την αγάπη·

στόλισε τα μαλλιά σου

με τʼ αγκάθια του ήλιου,

σκοτεινή κοπέλα·

η καρδιά του Σκορπιού

βασίλεψε,

ο τύραννος μέσα

απʼ τον άνθρωπο έχει φύγει,

κι όλες οι κόρες

του πόντου,

Νηρηίδες, Γραίες

τρέχουν στα λαμπυρίσματα

της αναδυομένης·

όποιος ποτέ του δεν αγάπησε

θʼ αγαπήσει, στο φως.