Στα 1941 ο ποιητής βρισκόταν μαζί με την Ελληνική Κυβέρνηση στην Κρήτη, σʼ ένα περιβολάκι έξω από τα Χανιά. Οσο δυνάμονε το φεγγάρι τʼ αεροπλάνα πληθαίναν... Κάτω από τον ίσκιο των δέντρων, ο μόνος τρόπος να περάσει κανείς τις νύχτες εκείνες... Στο πλάι μου ο κυρ Μανώλης αναλογιζότανε λιγότερο μηχανοκίνητους πολέμους. “Τα χρόνια εκείνα” - έλεγε, δείχνοντας τα γκρίζα κουνούπια στον ουρανό- “είχε κι αυτός, είχες κι εσύ ένα τουφέκι στα χέρια”. (1)

Αυτή τη νύχτα με φεγγάρι που ανιστορεί ο ποιητής, στην “Εισαγωγή” του για τον Ερωτόκριτο, τη συναντούμε ξανά στον “Τελευταίο Σταθμό” και την “Ελένη”. Πρέπει να είναι από τις λίγες νύχτες με φεγγάρι που τʼ αρρέσαν. Νύχτα που σκεπάζει με πέπλα πυκνά τον φθαρμένο τόπο, που αφήνει την ψυχή κατάμονη πεταλούδα κάτω από το θόλο του άγνωστου και του απόκρυφου, που το χλωμό φεγγάρι φωτίζει τη μνήμη την ιστορική. Και ίσως είναι τέτοιες νύχτες που νοιώθουμε πιο πολύ να εγκαταλείψουμε τη σκέψη μας μες στη ζεστή φούχτα του φίλου μας, του Γ.Σ.

Είναι κι αυτός ένας ειρμός της σκέψης, ένας τρόπος νʼ αρχίσεις να μιλάς για πράγματα που ομολογείς δύσκολα. Γιατί πίσω από το μύθο και τα σύμβολα της “Ελένης” υπάρχει το μονοπάτι που σε φέρνει να δεις το πρόσωπο του καιρού σου χωρίς στολίδια, το πρόσωπο του ανθρώπου που ξαστόχησε όχι γιατί του έλειπε η δεξιότης κι η πίστη, μα γιατί έτσι του τόχε γραμμένο η γυναίκα η μαυρομαντιλούσα. Μέσα από τον δραματικό τόνο της φωνής του Τεύκρου μπορείς να δεις την βαθύτερη, ίσως, ουσία της αγωνίας του σύγχρονου ανθρώπου, τη στέρησή του από τη δροσερή πίστη πως οι ανθρώπινοι μόχθοι θα πρέπει κάποτε νʼ αποκτήσουν ένα διαρκές αντίκρυσμα, πως οι θυσίες στο όνομα των θεών και των ελπίδων του θα πρέπει κάποτε να ξεφύγουν από τη μοίρα της πτώσης και της φθοράς και της λησμονιάς. Ενα παρθένο δάσος σκοτωμένων φίλων το μυαλό μας. Και πολιτείες μεγάλες που έζησαν χιλιάδες χρόνια κι έπειτα απόμειναν τόπος βοσκής για τις γκαμούζες, χωράφια για ζαχαροκάλαμα και καλαμπόκια. Καιρός του σπείρειν, καιρός του θερίζειν.

Η “Ελένη” είναι μια τραγωδία χωρίς το στοιχείο της κάθαρσης. Αυτό που στο τέλος μένει στα μάτια του αναγνώστη δεν είναι ούτε η ψευδαίσθηση ούτε η αλήθεια μιας “λύσης”: είναι η μεγάλη απορία της ψυχής μπροστά σʼ έναν κόσμο που έχασε το νόημά του. Το τραγικό που γεννιέται από τη στέρηση των φώτων του κόσμου και του μόχθου χαρακτηρίζει και το Σαιξπηρικό δράμα. Υπάρχει όμως μια διαφορά ανάμεσα στο Σαιξπηρικό δράμα και στην αντίληψη του Σεφέρη για την ιστορική τραγωδία όπως εμφανίζεται στην “Ελένη” και σʼ άλλα του ποιήματα.

Εκεί, η ιστορία δεν έχει νόημα, επαναλαμβάνει σταθερά τον αδυσώπητο κύκλο της. Είναι μια στοιχειακή δύναμη, όπως το χαλάζι, η θύελλα ή η καταιγίδα, η γέννηση και ο θάνατος. Ο άνθρωπος μοιάζει εδώ με τυφλοπόντικα που σκάβει στη γη αλλά που ποτέ δεν θα φτάσει στην επιφάνεια. Καινούργιες γενιές γεννιούνται σε κάθε εποχή, σκάβουν τη γη προς όλες τις κατευθύνσεις, αλλά πάντα θάβονται κάτω από τη γη. Ενας τυφλοπόντικας έχει τα όνειρά του. Για πολλά χρόνια φαντάζεται τον εαυτό του σαν το ανώτερο πλάσμα της δημιουργίας, πιστεύοντας πως η γη, ο ουρανός και τʼ αστέρια έχουν πλαστεί για τους τυφλοπόντικες, ότι υπάρχει ένας θεός για τους τυφλοπόντικες, που τους δημιούργησε και τους υποσχέθηκε την αθανασία. Αλλά ξάφνου ο τυφλοπόντικας αντιλαμβάνεται πως είναι μόνο τυφλοπόντικας, πως η γη, ο ουρανός και τʼ αστέρια δεν πλάστηκαν για λογαριασμό του. Ο τυφλοπόντικας υποφέρει, αισθάνεται και σκέφτεται, αλλά τα δεινά του, τα αισθήματά του και οι σκέψεις του δεν μπορούν νʼ αλλάξουν τη μοίρα του. Ο τυφλοπόντικας θα συνεχίσει να σκάβει τη γη και η γη θα συνεχίσει να τον θάβει. Στο σημείο αυτό ο τυφλοπόντικας έχει αντιληφτεί πως είναι ένας “τραγικός τυφλοπόντικας”.(2)

Στην “Ελένη” ο κόσμος χάνει το νόημά του, αλλά εδώ μένουν ορισμένες αξίες που προδίδονται χωρίς να κλονίζονται, μʼ ένα ρυθμό σταθερό και αναλοίωτο. Μπορούμε να πούμε πως ο Σεφέρης νοιώθει τον άνθρωπο σαν μέλισσα. Με υπομονή και μόχθο πολύ, χιλιάδες μέλισσες χτίζουν τις κυρήθρες τους. Το μέγεθος και η αρχιτεκτονική τους είναι πράγματα που υπαγορεύονται από το ένστικτο και όχι μετά από ενσυνείδητη σκέψη. Οι κυρήθρες που κατασκευάζουν είναι για τον εαυτό τους. Εκει μέσα ζουν, τρέφονται, πολλαπλασιάζονται. Μέλισσες και κυρήθρες είναι δυο ενότητες αδιαχώριστες. Αν οι μέλισσες χαθούν, οι κυρήθρες σβύνουν, στεγνώνουν, κονιορτοποιούνται. Αν οι κυρήθρες χαθούν, οι μέλισσες αποκόπτωνται από τον ζωοποιό ομφάλιο λώρο τους.

Ας φανταστούμε τώρα μια ομάδα μελισσών με συνείδηση. Αν η ομάδα αυτή βρίσκεται στα χέρια του ανθρώπου, τότε οι κυρήθρες της είναι στη διάκρισή του. Μπορεί είτε να τις τρυγήσει (πράγμα που σημαίνει στέρηση για τις μέλισσες) είτε να τις καταστρέψει ,πράγμα που σημαίνει τον αργό αλλά βέβαιο θάνατό τους). Η μέλισσα αντιλαμβάνεται πως είναι “τραγική μέλισσα” όταν φτάσει στη διαπίστωση πως το έργο της, που από το καθήκον της εκτέλεσής του δεν μπορεί να ξεφύγει καθόλου, είναι προορισμένο να χρησιμοποιηθή, ή να καταστραφεί από μια δύναμη που βρίσκεται έξω από τον κόσμο της μέλισσας, από μια θέληση που δεν μπορεί να την επηρεάσει στο παραμικρό. Η τραγική μέλισσα ξέρει το μάταιο του μόχθου της, αλλά δεν είναι σε θέση νʼ αρνηθή, ούτε στον ίδιο τον εαυτό της, παραμένουν πάντα οι ελπίδες και οι αξίες της μέλισσας.

Οι κηφήνες (το πλήθος των κηφήνων που καρπώνονται το αίμα των άλλων) είναι μια παρουσία φυσιολογική, που βρίσκεται μέσα στους κανόνες του παιχνιδιού, μέσα στον κόσμο της μέλισσας.

Ο Τεύκρος πιστεύει πως πάτησε την αντρειωμένη Τροία. Και πως η “ύβρις” του Πάρη τιμωρήθηκε. Πιστεύει ακόμα πως η Ελένη, που κυνηγούσαν οι Ελληνες χρόνια στο Σκάμαντρο, ήταν στην Τροία και, τώρα, στα χέρια του Μενέλαου. Τόσες ψυχές δοσμένες στις μυλόπετρες σαν το σιτάρι και το τρόπαιο της νίκης, η Ελένη, να δικαιώνει τη μεγάλη θυσία. Η θυσία έχει αντίκρυσμα, η ζωή έχει νόημα, ο κόσμος έχει φώτα. Ο Τεύκρος έχει στο ταξίδι του γυρισμού ήσυχη τη συνείδησή του. Η αξία και το τίμημα για την απόκτηση της ισοζυγίστηκαν. Και ξάφνου, η Ελένη, με το βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά, (κι αυτό το ανάστημα) με τα μεγάλα βλέφαρα, είταν εκεί, στην όχθη του Νείλου. Και στην Τροία; Τίποτε στην Τροία-ένα είδωλο. Η αξία δεν είταν στην Τροία· στην Τροία το είδωλο της αξίας. Στη σκέψη του Τεύκρου το ισοζύγιασμα αξίας-τιμήματος καταστρέφεται, το τίμημα μένει μόνο του, βάρος ασήκωτο που πέφτει στην άβυσσο.

Το τραγικό στοιχείο στην “Ελένη” δεν συννίσταται στην a posteriori διάψευση μιας μεγάλης θυσίας. Η θυσία βέβαια έγινε σʼ ένα είδωλο· μα η ουσία του ειδώλου, το σώμα και όχι το καθρέφτισμά του, υπήρχε κάπου αλλού, πλάσμα ατόφιο. Το τραγικό βρίσκεται στον τόιπο που έγινε η θυσία. Η θυσία, για να έχει νόημα, έπρεπε να γίνει κάπου αλλού, όχι εκεί, στην Τροία. Οι Ελληνες κυνήγησαν την Ελένη, ο Σκάμαντρος ξεχύλισε κουφάρια, μα οι θεοί τους πρόσφεραν για τρόπαιο ένα είδωλο. Και έμελλε να μάθουνε την αλήθεια πολύ μετά το τέλος της θυσίας: Η Ελένη ήταν πάντα στην Αίγυπτο.

Ο άνθρωπος μάχεται για αξίες και η μάχη του έχει νόημα όταν οι αξίες συνυφαίνονται στο πλαίσιο της κατάστασης που διαμορφώνεται μετά την έκβαση της σύγκρουσης. Η μάχη όμως δίνεται πάντα στο πλαίσιο μιας πραγματικής κατάστασης, υπάρχουν πάντα οι Αχαιοί, οι Τρώες και η διεκδικούμενη Ελένη, η αξία. Η αξία, στη διάρκεια της σύγκρουσης, δεν ανήκει ουσιαστικά σε κανέναν από τους αντιπάλους: η τύχη της συνδέεται άρρηκτα με την έκβαση. Η αξία μετεωρίζεται πάνω από το πεδίο της μάχης και η έκβαση κρίνει για το ποιός θα είναι ο τελικός της κάτοχος. Το αν θα επιζήσει ή όχι η αξία μετά τη μάχη, το αν αποδειχθή ή όχι αληθινή αξία, αυτό διαπιστώνεται μετά τη μάχη. Στη διάρκεια της μάχης εκφράζονται μόνο ισχυρισμοί για την ποιότητά της και πάνω στα δικαιώματα κατοχής της· μετά τη μάχη η αξία αποκαλύπτει την αληθινή της μορφή και την ποιότητά της μέσα από τις πράξεις και την εικόνα που παρουσιάζει ο μοναδικός κάτοχός της. Αυτή ακριβώς τη στιγμή, το όνειρο που έθρεψε τη μεγάλη θυσία βρίσκει το μέτρο του, που είναι η μορφή και το περιεχόμενο της αξίας χρόνια μετά τη μάχη. Το “ανέφικτο” της αξίας, που διαπιστώνεται μετά τη μεγάλη θυσία, είναι το τραγικό στοιχείο στη σύγχρονη ιστορία. Και αυτό το στοιχείο αποκαλύπτει η οδύνη, του ποιητή μέσα στην “Ελένη”... Η μέλισσα ξέρει τώρα πως η θυσία και το έργο της, που από το καθήκον της εκτέλεσής τους δεν μπορεί να ξεφύγει καθόλου, είναι προορισμένα να χρησιμοποιηθούν ή να καταστραφούν, από μια δύναμη που βρίσκεται έξω από τον κόσμο της, από μια θέληση που δεν μπορεί να την επηρεάσει στο παραμικρό.

Στην “Ελένη” ο Σεφέρης έχει τη χάρη του θεού: μιλά απλά. Ο λόγος του απέριτος, τα νοήματά του καθαρά σαν χρυσάφι, η δημοτική του σμιλεμένη με φροντίδα και υπομονή, χωρίς τίποτε το προσωπικό μέσα της. Το ποίημα προχωρεί προς την έκβαση περνόντας από τη μεγάλη απορία και την απόγνωση του Τεύκρου και φτάνοντας στην ίδια οδυνηρή διάψευση του Πριάμου ή της Εκάβης ή κάποιου ανώνυμου. Η μεγάλη απορία καθρεφτίζεται πια στα μάτια του ανθρώπου, η μοίρα του Τεύκρου καθολικεύεται. Εδώ η διάψευση, που φτάνει στην απόγνωση κι όχι στην κάθαρση, δεν αφορά μόνο τους νικητές μα και τους νικημένους.

Γιατί κι ο Πάρης, μʼ έναν ίσκιο πλάγιαζε σα να είταν πλάσμα ατόφιο. Και, τόσα κορμιά ριγμένα στα σαγόνια της θάλασσας, στα σαγόνια της γης· τόσες ψυχές δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι. Αναδύεται δραματικά η ματαιότητα της θυσίας, πέρα από το ποιός είχε το “δίκιο” και ποιός το “άδικο”. Στο δόλο των θεών, πιασμένοι μαζί, Θησέας και Μινώταυρος. Και η Αριάδνη, γελασμένη στο νησί που την εγκατέλειψαν, να κλαίει με τʼ ανεκπλήρωτο όνειρο των παλατιών της Αθήνας. Σιγά-σιγά το όνειρο ξεθωριάζει και οι φίλοι του μαζί με τους εχθρούς του ξεμένουν σε σκοτεινές γωνιές αραχνιάζουν στη μνήμη. Ερχουνται άλλα όνειρα για να κρατήσουν άλλους ανθρώπους στη ζωή και οι μαντατοφόροι έρχουνται αδιάκοπα, με το ίδιο πάντα μήνυμα στα χείλη: τόσος πόνος, τόση ζωή πήγαν στην άβυσσο, για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιάν Ελένη. Και οι μέλισσες, καταδικασμένες, συνεχίζουν.

Αλλάζουν το σχήμα του έργου τους, μήπως έτσι ξεφύγουν τη διαρπαγή τους εδώ το μεγαλείο τους.

Ο Τεύκρος λυγίζει από τον πόνο και η μνήμη του χαμένου αδελφού του, του Αίαντα, έρχεται να προστεθή στʼ ασήκωτο πια για την ψυχή του ανθρώπου βάρος. “Κι ο αδερφός μου;”: η στιγμή της έσχατης αγωνίας. “Τʼ είναι θεός; τί μή θεός; και τί τʼ ανάμεσό τους;”. Εδώ, η φωνή του ικέτη που έχασε από το ναό τις ανάγλυφες μορφές της λατρείας του. Είναι όμως λάθος να πιστέψουμε πως ο ποιητής σταματά στο σκοτεινό αδιέξοδο της απόγνωσης· όπως θα είταν το ίδιο λάθος να προσμένουμε αξίες από τον ποιητή που ξέρει από είδωλα. Ο ποιητής γυρεύει το στήριγμα, και το βρίσκει, από τη γεμάτη ανθρώπινο μόχθο και αίμα και όνειρα ιστορία. “Τούτα τα κορμιά, πλασμένα από ένα χώμα που δεν ξέρουν, έχουν ψυχές. Μαζεύουν σύνεργα για να τις αλλάξουν, δε θα μπορέσουν· μόνο θα τις ξεκάμουν, αν ξεγίνουνται οι ψυχές. Δεν αργεί να καρπίσει τʼ αστάχυ, δε χρειάζεται μακρύ καιρό για να φουσκώσει της πίκρας το προζύμι...”. Το ξεσήκωμα, η στιγμή ελευθερίας των μελισσών, η μόνη δικαίωση. Πέρα από τούτη τη στιγμή εκτείνεται ο χώρος του ονείρου και, στον ορίζοντα στέκει το είδωλο. Η στιγμή της άρνησης απέναντι στη μοίρα: εδώ το μεγαλείο του ανθρώπου.

Είμαστε ο σπόρος που πεθαίνει.

Ν.Γ.



1. Ερωτόκριτος: Εισαγωγή Γ. Σεφέρη, σελ. 8

2. Κώτ: Shakespeare our Contemporary, σελ. 30-31.



Καθώς περνούν τα χρόνια

πληθαίνουν οι κριτές

που σε καταδικάζουν·

καθώς περνούν τα χρόνια

και κουβεντιάζεις με

λιγότερες φωνές,

βλέπεις τον ήλιο μʼ άλλα μάτια·

ξέρεις πως εκείνοι

που έμειναν,

σε γελούσαν, το παραμίλημα

της σάρκας,

ο όμορφος χορός

που τελειώνει στη γύμνια.

Οπως, τη νύχτα

στρίβοντας

στην έρμη δημοσιά,

άξαφνα βλέπεις να γυαλίζουν

τα μάτια ενός ζώου

που έφυγαν κιόλας,

έτσι νιώθεις τα μάτια σου·

τον ήλιο τον κοιτάς,

έπειτα χάνεσαι

μες στο σκοτάδι·

ο δωρικός χιτώντας

που αγγίξανε τα δάχτυλά σου

και λύγισε σαν τα βουνά,

είναι ένα μάρμαρο στο φως,

μα το κεφάλι του είναι

στο σκοτάδι...