Εις το Θέρισον οι επαναστάται την Παρασκευήν εκήρυξαν την ένωσιν της Κρήτης μετά της Ελλάδος εξέδωκαν δε το εξής ψήφισμα.

Ο Κρητικός λαός συνελθών εις πάνδημον συλλαλητήριον εν Θερίσω της Κυδωνίας σήμερον την 11 Μαρτίου 1905 κηρύττει ενώπιον Θεού και ανθρώπων την πολιτικήν αυτού ένωσιν μετά του Βασιλείου της Ελλάδος εις μίαν αδιαίρετον ελευθέραν συνταγματικήν πολιτείαν.

ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΙΝ

Επίσης προς την Κυβέρνησιν της Κρητικής πολιτείας απεστάλη το εξής έγγραφον εκ μέρους της εν Θερίσω συναθροίσεως κυκλοφορήσαν εις έκτακτον παράρτημα της ενταύθα εκδιδομένης εφημερίδος “Ελλάς”.

Κύριοι Σύμβουλοι

Γνωρίζετε βεβαίως πόσον ανώμαλος είχεν αποβή από πολλού η εσωτερική κατάστασις του τόπου και πόσον την δυσφορίαν επί τη ανωμαλία ταύτη εξήπτε το γεγονός της από έτους εις έτος αναβολής της εθνικής του τόπου αποκαταστάσεως. Ουδέ ηδύνασθε νʼ αγνοήτε ότι από πολλού διωργανούτο καθʼ όλην την Νήσον πολιτικόν κίνημα σκοπούν να παραστήση προς τας Μεγάλας Δυνάμεις εναργεστέραν την ανάγκην της οριστικής επιλύσεως του Κρητικού ζητήματος.

Προς τον σκοπόν τούτον πρόκριτοι εκ των διαφόρων της Νήσου επαρχιών απεφάσισαν να συνέλθουν εις το χωρίον Θέρισον, της Κυδωνίας, όπως προβώσιν ουχί πλέον εις διατύπωσιν απλής ευχής, αλλʼ εις ανακήρυξιν της ενώσεως και υποβάλωσιν ευλαβώς εις τας Μεγάλας Δυνάμεις τους λόγους, ένεκα των οποίων ο Κρητικός λαός αδυνατεί νʼ ανεχθή την επί πλέον παράτασιν του δημιουργηθέντος νόθου πολιτικού καθεστώτος.

Οι έχοντες την πρωτοβουλίαν του κινήματος τούτου παρέχουσιν εκ του παρελθόντος αυτών πάσαν εγγύησιν, ότι την διεξαγωγήν του κινήματος εννοούσι να συνδέσωσι προς την αδιατάρακτον τήρησιν της δημοσίας τάξεως, εφʼ όσον τουλάχιστον η τήρησις αυτής εξαρτάται από τας ενεργείας αυτών.

Τούτο αναφέρομεν δια να διαβεβαιώσωμεν, ότι το σημερινόν λυπηρόν επεισόδιον της συμπλοκής των προφυλακών έκειτο εκτός πάσης προθέσεως ημών.

Αλλʼ η ενέργεια της αρχής ζητούσης διʼ ισχυράς δυνάμεως χωροφυλακής, εξ ανδρών πεντήκοντα να εισέλθη εις το μέρος όπου συγκροτείται η συνάθροισις κατά τα εξημερώματα δεν ήτο βεβαίως έργον φρονήσεως.

Αλλά και η περαιτέρω ενέργεια του διοικούντος το απόσπασμα της χωροφυλακής υπήρξεν ατυχής.

Οτε το διοικούμενον υπʼ αυτού σώμα ήλθεν αντιμέτωπον προς τας προφυλακάς ημών, οι αποτελούντες ταύτας εδήλωσαν εις τον Διοικητήν, ότι δύνανται μεν χωροφύλακες πέντε ή δέκα να εισέλθωσιν εις το χωρίον, αλλʼ ότι δεν ηδύναντο να επιτρέψουν την είσοδον όλων, διότι την παρουσίαν αυτών εθεώρουν επικίνδυνον εις την ασφάλειαν των αποτελούντων την συνάθροισιν. Αλλʼ ο διοικών το απόσπασμα καίπερ ειδοποιηθείς ότι επιμένων να εισέλθη εις το χωρίον μεθʼ όλης της δυνάμεώς του θα προσέκρουε κατʼ αντιστάσεως, διέταξε τους άνδρας του να προχωρήσουν, ούτω δε προεκλήθη η σύγκρουσις ήτις απέληξεν εις αιματηρόν αποτέλεσμα.

Πρέπει να ελπίσωμεν, ότι το αίμα τούτο υπήρξε το πρώτον και τελευταίον αδελφικόν αίμα ούτινος την χυσινο αρχόμενος υπέρ της οριστικής πληρώσεως των εθνικών μας πόθων αγών επέφερε. Προς επιτυχίαν δε του σκοπού τούτου πιστεύομεν, ότι και η Κυβέρνησις θέλει λάβη, το εφʼ εαυτήν, όλα τα κατάλληλα μέτρα, όπως θέλομεν λάβη και ημείς εκ παραλλήλου τοιαύτα μέχρι της ημέρας, καθʼ ήν αι προστάτιδες Μεγάλαι Δυνάμεις θʼ απεφαίνοντο και πάλιν επί του νέου διαβήματος του Κρητικού λαού, δια την ριζικήν επιτυχίαν του οποίου αισθάνεται ούτος, ότι είνε απαραιτήτως αναγκαία η ευμενής γνώμη των Μεγάλων Δυνάμεων.

Διατελούμεν μετʼ εξαιρέτου υπολήψεως κατʼ εντολήν των συνηθροισμένων.

(Επονται αι υπογραφαί των εντολοδόχων).

ΥΨΩΣΙΣ ΤΗΣ ΣΗΜΑΙΑΣ

Ταύτα εγένοντο υπό των επαναστατών εν Θερίσω την 11ην Μαρτίου, ημέραν Παρασκευήν.

Την επομένην εγένετο η ανύψωσις της Ελληνικής σημαίας εν Θερίσω εις την οικίαν, όπου κατοικούσιν οι αρχηγοί των επαναστατών και εξελέγη το προσωρινόν προεδρείον της Συνελεύσεως, το οποίον περιλαμβάνεται εις το κατωτέρω προς τον λαόν δημοσιευόμενον επαναστατικόν έγγραφον.

Αγαπητοί Συμπατριώται

Αφού εκρίθη ότι είνε πρόσφορος η περίστασις να συνεχίση ο Κρητικός λαός τον υπέρ της ενώσεως της Κρήτης μετά της μητρός Ελλάδος αγώνα, απεφασίσθη να κηρυχθή επανάστασις. Την 10 Μαρτίου 1905 κατά το προαποφασισμένον σχέδιον εξεκινήσαμεν μετά στρατιωτικής ακριβείας εκ διαφόρων σημείων, εκ των επαρχιών Κυδωνίας, Σελίνου, Κισσάμου, Αποκορώνου, πόλεως Χανίων, πόλεως και επαρχίας Ρεθύμνης, Μαλεβυζίου, Καινουρίου, Πυργιωτίσσης, Μυλοποτάμου και άλλων μερών και αυθημερόν συνεκεντρώθημεν εν Θερίσω υπέρ τους 1500 πολίται εκ των εγκριτωτέρων, εξ ών ένοπλοι πλέον των εξακοσίων, περιμένονται δε εντός ολίγου και άλλοι 200 ένοπλοι.

Το σχέδιον ημών είνε να κηρυχθή η ένωσις από άκρου είς άκρον της Κρήτης να κοινοποιηθή το ψήφισμα της ενώσεως προς την Α.Β. Υψηλότητα τον πρίγκηπα της Ελλάδος και προς τους εν Χανίοις αντιπροσώπους των Μ. Δυνάμεων. Σημειωτέον ότι ού μόνον δεν εσκέφθημεν την παράλυσιν της χωροφυλακής, αλλά και ζωηρώς, απετρέψαμεν πολλούς των ανδρών της χωροφυλακής από του να εγκαταλείψωσι τας τάξεις των, σκοπούντες όπως άμα ως συντελεσθή η ψήφισις της ενώσεως από τον Κρητικόν λαόν σύμπαντα, προσκληθή η τε Α.Β. Υψηλότης ο πρίγκηψ Γεώργιος της Ελλάδος και αι επιτόπιαι αρχαί να ασκώσι την εξουσίαν εν ονόματι της Α.Μ. του Βασιλέως των Ελλήνων ως αντιπροσωπεύοντος την Ελληνικήν Κυβέρνησιν.

Επί τη βάσει των σκέψεων τούτων άμα ως εγκατεστάθημεν εν Θερίσω εδόθησαν διαταγαί εις τους αναλαβόντας χάριν της ασφαλείας την φρούρησιν του χωρίου, όπως μη παρακωλύσουν την εις Θέρισον είσοδον μικρού αριθμού χωροφυλάκων, αν τυχόν ήθελον ούτοι να επισκεφθώσι το χωρίον άνευ εχθρικών διαθέσεων. Δυστυχώς την 4ην πρωινήν ώραν της 11ης Μαρτίου 1905 σώμα χωροφυλακής αποτελούμενον υπό 60 χωροφυλάκων απεπειράθη δια της βίας να παραβιάση την εις το χωρίον είσοδον με εχθρικάς διαθέσεις μη συμμορφωθέν προς την επανειλημμένην δήλωσιν των φρουρών, ότι εις μόνον 5-10 εξ αυτών θα επετρέπετο η είσοδος. Ενεκα τούτου οι φρουροί ηναγκάσθησαν να αποκρούσωσιν αυτούς δια της βίας.

Το γεγονός εγνωστοποιήσαμεν αμέσως εις την Κυβέρνησιν καταστήσαντες εις αυτήν γνωστούς τους σκοπούς της συναθροίσεως και συστήσαντες, όπως εις το μέλλον αποφύγη αύτη αφορμάς ματαίων συγκρούσεων, όπως το επʼ αυτή θα πράξη και η συνάθροισις.

Την 11 Μαρτίου 1905 κατόπιν κατανυκτικής δοξολογίας προς τον Υψιστον υπέρ κατευοδώσεως του έργου εψηφίσθη και υπεγράφη εν των περιβόλω του Ναού του Αγίου Γεωργίου Θερίσου Κυδωνίας το εν αντιγράφω αποστελλόμενον υμίν ψήφισμα της Ενώσεως της Κρήτης μετά της Ελλάδος, απεστάλη δε προς τους εν Χανίοις κ.κ. Προξένους των Μ. Δυνάμεων, θα σταλή δε και όπου αλλού δεήσει.

Ηδη αναγκαίον είνε, όπως δια λαϊκών ειρηνικών συναθροίσεων κατʼ επαρχίας συμπληρωθή η υπό πασών των επαρχιών της Νήσου κήρυξις της Ενώσεως και υπογραφή το σχετικόν ψήφισμα δια την περαιτέρω ενέργειαν.

Σήμερον εξελέγη το προσωρινόν Προεδρείον της Συνελεύσεως, αποτελείται δε εκ των εξής προσώπων, Ι. Παπαγιαννάκη προέδρου, Ι. Καλογερή, Ανδρ. Κακούρη, Σοφ. Φιωτάκη, Κυρ. Μπιράκη αντιπροέδρων, Κωνστ. Μάνου Γεν. Γραμματέως.

Σας ασπαζόμεθα οι συνεπαρχιώται και φίλοι σας.

Κωνστ. Φούμης, Β. Λ. Σκουλάς, Κ. Μάνος, Ιωαν. Ηλιάκης, Ε. Μουντάκης, Ελευθ. Βενιζέλος.

ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΠΡΟΞΕΝΟΥΣ

Την αυτήν ημέραν οι επαναστάται συνέταξαν εν Θερίσω το εξής υπόμνημα το οποίον την παρελθούσαν Κυριακήν υπεβλήθη εις τους Προξένους των Μεγάλων Δυνάμεων έχει δε επί λέξει ως εξής:

Το υπόμνημα

Εν Θερίσω τη 12/25 Μαρτίου 1905.

Κύριε Γ. Πρόξενε,

Και αι Μεγάλαι Δυνάμεις παρέχουσαι και ο Κρητικός λαός αναγκασθείς να αποδεχθή προ επταετίας το αυτόνομον καθεστώς εθεώρησαν τούτο ως μεταβατικόν απλώς σταθμόν προς την οριστικήν του τόπου αποκατάστασιν ήτις κατά τους αναλλοιώτους πόθους του Κρητικού λαού δεν ηδύνατο να είνε άλλη παρά η Ενωσις μετά της Ελλάδος.

Αλλά και τοιούτου όντος του προσωρινού τούτου καθεστώτος, ο Κρητικός λαός και εξ εαυλαβείας προς τας Μεγάλας Δυνάμεις και εκ σεβασμού προς την υπόσχεσιν ήν έδωκε προς αυτάς κατά την αποδοχήν αυτού· αλλά και εν τω ιδίω αυτού συμφέροντι, ειλικρινώς συνέπραξεν εις την δυνατήν επιτυχίαν αυτού.

Ατυχώς η διάρκεια αυτού παρετάθη πέραν του χρονικού σημείου καθʼ ό ηδύνατο να διαρκέση η ζωτικότης ενός τοιούτου νόθου και προσωρινού πολιτικού κατασκευάσματος.

Η παράτασις αύτη συνδυαζομένη προς την οικονομικήν δυσπραγίαν, καθʼ ής έμελλε να παλαίση χώρα τόσον μικρά και πτωχή οφείλουσα να επαρκή εις τας δαπάνας χωριστού πολιτικού βίου, τελωνικώς δε αποκεκλεισμένη από παντός άλλου μείζονος πολιτικού οργανισμού και αδυνατούσα ως εκ της προσωρινής και αβεβαίας πολιτικής καταστάσεώς της να προσελκύση τα δια την πλουτολογικήν αυτής ανάπτυξιν αναγκαία ξένα κεφάλαια ήτο φυσικόν να γεννήση κατά του καθεστώτος δυσφορίαν οσημέραι αύξουσαν.

Αλλά την δυσφορίαν ταύτην επέτεινε και άλλο γεγονός την πηγήν αυτού έχον εις την νόθον πολιτικήν κατάστασιν, υφʼ ήν διαταλεί ο τόπος και ένεκεν της οποίας ούτος, καιπερ αισθανόμενος ότι πολλαπλούς έχει κυριάρχους, κανένα δεν έχει αληθώς υπεύθυνον δια την κυβέρνησιν αυτού. Ούτω δε ο Κρητικός λαός παρά τας κατʼ εξοχήν φιλελευθέρους αυτού τάσεις κατήντησε να κυβερνάται κατά σύστημα ολίγον απέχον του ακράτου δεσποτισμού.

Τοιαύτην, πολιτικήν κατάστασιν υπό την οποίαν απέβη αδύνατον εις τον Κρητικόν λαόν να επιτελέση κανέν γενναίον βήμα προόδου, και η παράτασις του οποίου άγει τον τόπον και εις οικονομικόν χάος, και εις πολιτικήν αποσύνθεσιν, δεν ήτο δυνατόν νʼ ανεχθή επί μακρότερον χρόνον και δη επʼ αόριστον ο Κρητικός λαός.

Ενεκα τούτου συνελθών σήμερον εις πάνδημον συλλαλητήριον εψήφισε την Ενωσιν αυτού μετά του βασιλείου της Ελλάδος εις μιαν ελευθέραν συνταγματικήν πολιτείαν δια του εγκλείστου ψηφίσματος, όπερ παρακαλούμεν Κύριε Γ. Πρόξενε να ευαρεστηθήτε να υποβάλητε προς την Κυβέρνησιν την οποία αντιπροσωπεύετε.

Συναισθανόμεθα βαθέως όλην την σοβαρότητα του διαβήματος ημών τούτου. Η σοβαρότης αύτη έγκειται ιδίως εις το γεγονός ότι, ενώ η οριστική πραγματοποίησις της αποφάσεως ημών ταύτης εξαρτάται εκ της ευμενείας των Μεγάλων Δυνάμεων δια την έγκρισιν αυτής επιπροσθούσιν ίσως διεθνείς δυσχέρειαι. Τας δυσχερείας ταύτας η αναλλοίωτος προς τας Μεγ. Δυνάμεις ευγνωμοσύνη του Κρητικού λαού υποχρεώνει αυτόν να έχη πάντοτε υπʼ όψει. Αλλά αι απαιτήσεις του πολιτισμού καθιστώσιν ηθικώς αδύνατον εις τας Μεγ. Δυνάμεις να επιμείνωσιν όπως όχι απλώς σκέπωσι δια της προστασίας των, αλλά και επιβάλλωσι δια της βίας εις τον Κρητικόν λαόν, καθεστώς τόσον αντίθετον και προς τους εθνικούς του πόθους και προς τα υλικά και προς τα ηθικά αυτού συμφέροντα.

Κηρύττοντες την Ενωσιν της Κρήτης μετά της Ελλάδος δεν εννοούμεν το κήρυγμα τούτο εκτεινόμενον εις τα μέρη άτινα κατέχονται πραγματικώς υπό των διεθνών στρατευμάτων καθʼ όλην την έκτασιν, ήτις περιλαμβάνεται εντός των στρατιωτικών ζωνών, αίτινες είχον σχηματισθή κατά την επανάστασιν του 1897, περιορίζοντες την ισχύν του ψηφίσματος εις τα εκτός των στρατιωτικών τούτων ζωνών κείμενα μέρη της Νήσου, άτινα και κατά την επανάστασιν εκείνην είχον αναγνωρίσει αι Μ. Δυνάμεις ως υποκείμενα εις το κύρος της Κρητικής Συνελεύσεως, και ύστερον του εκτελεστικού.

Αλλά μέχρις ού οργανωθώμεν οριστικώς ώστε να δυνάμεθα ν αναλάβωμεν την ευθύνην της προσωρινής διοικήσεως πάντων των μερών της νήσου εφʼ ών εκτείνεται το ψήφισμα της ενώσεως θέλομεν ού μόνον αναγνωρίζει τα εκτός του χωρίου Θέρισον όπου εδρεύομεν λειτουργούσας σήμερον αρχάς, αλλά και παρέχει εις αυτάς πάσαν συνδρομήν μας όπως καταστή δυνατή η αδιατάρακτος τήρησις της δημοσίας τάξεως.

Ευαρεστήθητε Κύριε Γ. Πρόξενε να δεχθήτε την διαβεβαίωσιν της εξόχου υπολήψεώς μου.

Ο Πρόεδρος

ΙΩ. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ

Ο Γραμματέυς

Κ. ΜΑΝΟΣ