ΧΑΝΙΑ, 15 Μαρτίου. Ο από Πειραιώς μέχρι Χανίων πλους μου υπήρξεν αρκετά ενοχλητικός. Τρικυμία μεγάλη εκλυδώνιζε το πλοίον εν τω πελάγει καθʼ όλην την νύκτα της 13ης προς την 14 Μαρτίου καθώς και την πρωίαν της επομένης ημέρας. Το πλοίον ότε μεν ανυψούτο επί των κυμάτων, ότε δε κατεχώνετο υπʼ αυτά και ενόμιζε τις ότι θα κατεπίνετο υπό της μαινομένης θαλάσσης.
Την 1ην μ.μ. της παρελθούσης Δευτέρας ευρισκόμεθα έξωθεν των Χανίων. Αι λέμβοι μετά δυσκολίας προσήγγιζον εις το μέρος όπου ηγκυροβόλησε το πλοίον ένεκα του σφοδρώς πνέοντος βορρά. Κύματα πανύψηλα απώθουν ταύτας προς την παραλίαν με μανιώδη ορμήν εκοπώντα δε επί των βράχων, εσχημάτιζον τεραστίας λευκάς ζώνας από λευκόν αφρόν.
Μετά δυσκολίας εισήλθον εντός του λιμένος, εξήλθον δε εις τα Χανία την 1ην μ.μ. ώραν.
ΠΡΩΤΑΙ ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ
Εις την προκυμαίαν πολύς κόσμος ήτο συνηγμένος περιμένων την άφιξιν των επιβατών και των εφημερίδων, αι οποίαι εγένοντο ανάρπαστοι άμα τη αφίξει των. Πληροφορίας εζήτουν πάντες οι εν τη προκυμαία περί του πώς εκρίθη εν Ελλάδι το επαναστατικόν κίνημα εν Θερίσω.
- Ήντα χαμπάρια, πατριώτες, από την Αθήνα; Πώς τα βλέπουν εκεί τα πράμματα;
Έκαστος των αποβιβασθέντων έδιδεν απαντήσεις αναλόγους πάντοτε προς τας ιδέας του.
Αι γνώμαι των πολιτών εν Χανίοις είνε διηρημέναι. Οι Βενιζελικοί, εξ ων πολλοί υπάρχουσιν εν Χανίοις, κρίνουσι το κίνημα ως εθνωφελές και άγον προς την τελειωτικήν αποκατάστασιν της νήσου σύμφωνα με τους πόθους παντός Κρητός και παντός Έλληνος. Τουναντίον οι κυβερνητικοί και οι ανεξάρτητοι θεωρούσι το κίνημα επιβλαβέστατον διά την υπόθεσιν της Κρήτης και διά το Κρητικόν εν γένει ζήτημα. Και βλέπει τις εις τα κέντρα της πόλεως πολυπληθείς ομίλους μετά ζωηρότητος συζητούντας και σχολιάζοντας τα συμβαίνοντα.
Οι Οθωμανοί μεταξύ των Χριστιανών συζητούσιν επί του αυτού θέματος. Ο αριθμός των ανδρών της χωροφυλακής έχει αυξηθή κατά πολύ εν Χανίοις, ευρίσκονται δε ήδη ενταύθα περίπου εξακόσιοι τοιούτοι, ίνα συντελέσουν εις την κανονικήν διεξαγωγήν των εκλογών, τας οποίας επιμένει να διεξαγάγη, η Κυβέρνησις.
Οι εκατέρωθεν ισχυρισμοί
ΟΙ ΕΥΡΩΠΑΙΟΙ ΔΕΝ ΕΠΕΝΕΒΗΣΑΝ
Μέχρι της ώρας καθʼ ην σας γράφω ο στρατός των Δυνάμεων τηρεί ουδετέραν όλως στάσιν. Ουδεμία επέμβασις Ευρωπαϊκού στρατού εγένετο αφʼ ότου εξερράγη το ανταρτικόν κίνημα του Θερίσου. Μέχρι τούδε το ζήτημα φροντίζει να διακανονίση και διευθετήση η Κρητική Κυβέρνησις μετά του Υπάτου Αρμοστού πρίγκηπος Γεωργίου. Τηρεί δε μέσην στάσιν εις το ζήτημα τούτο η Κυβέρνησις. Δεν θέλει να εξερεθίζη τα πνεύματα και προσπαθεί διά μέσων ηπίων να καταστείλη το κίνημα, το οποίον θεωρεί λίαν επικίνδυνον και εθνοβλαβές.
ΟΛΟΙ ΤΗΝ ΕΝΩΣΙΝ
Ανεξαρτήτως του κινήματος εις και μόνος είνε ο πόθος ολοκλήρου του Κρητικού λαού. Όλοι είνε κεκηρυγμένοι υπέρ της ενώσεως και πάντες εις το σημείον τούτο συναντώνται. Αλλʼ οι μεν φρονούν ότι διά μέσων ηπίων θα επιτευχθή αύτη, οι δε διά πραξικοπήματος.
ΚΑΙ ΕΠΕΙΣΟΔΙΑ
Ενίοτε δεν λείπουν και τα μικροεπεισόδια μεταξύ των εξ αντιθέτου φανατικών. Έκαστος, ως ανωτέρω περιγράφω, εκφράζει ελευθέρως την γνώμην αυτού οιασδήποτε αποχρώσεως και αν είνε: “Εννοείται ότι πολλάκις συναντώμενοι δύο αντιθέτων αρχών φανατικοί καταλήγουν εις έριδας και προκαλούν επεισόδια. Το τοιούτον βεβαίως είνε σπάνιον και αντικείμενον προς την ευγένειαν του Κρητικού λαού και δη του λαού των Χανίων. Εν τούτοις παρέστην μάρτυς τοιούτου επεισοδίου μεταξύ δύο αντίθετα φρονούντων, οίτινες αντήλλαξαν δριμείας λέξεις και ολίγου δειν θα συνεπλέκοντο, εάν δεν επενέβαινον άλλοι να τους διαχωρίσουν.
ΟΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΙ ΛΟΓΟΙ
Οι του κόμματος των Κυβερνητικών και των ανεξαρτήτων φρονούσιν ότι η ηνωμένη αντιπολίτευσις προέβη εις το κίνημα ένεκα προσωπικών λόγων. Ισχυρίζονται ότι η από της εξουσίας αποχή των δευτέρων, εξωθεί αυτούς εις το τοιούτον διάβημα και φρονούν ότι εάν κατείχον αξιώματα δεν θα προέβαινον εις τοιούτον πραξικόπημα. Οι Βενιζελικοί τουναντίον υποστηρίζουν όλως αντίθετα, ότι οι Κυβερνητικοί χάριν της εξουσίας ανέχονται την μεταβατικήν ταύτην κατάστασιν, η οποία διαιωνίζεται, όπως βαίνουν τα πράγματα. Και επειδή πάσα διʼ ηπίων μέσων μέχρι τούδε ενέργεια απέτυχεν, είνε της γνώμης ότι πραξικόπημα τοιούτον, οποίον διωργάνωσαν ούτοι θα επιφέρη ασφαλέστερα και ταχύτερον την ένωσιν της Κρήτης μετά της Ελλάδος.
Η ιστορία του κινήματος
Άξιον αναγραφής είνε το γεγονός, όπερ συνετέλεσεν εις την επί το αυτό συνάντησιν της ηνωμένης αντιπολιτεύσεως, η οποία προέβη εις το επαναστατικόν κίνημα του Θερίσου. Ως γνωστόν προ πολλού χρόνου είχε διακηρύξει τας αρχάς αυτού ο κ. Βενιζέλος, υφʼ ας ηννόει ότι θα επετυγχάνετο η ταχεία ένωσις της Κρήτης μετά της Ελλάδος. Τας αρχάς του κ. Βενιζέλου ησπάσθησαν και οι κ.κ. Κωνσταν. Μάνος και Γ. Φούμης και απετέλεσαν την κληθείσαν ηνωμένην αντιπολίτευσιν. Η πραγματική συνεργασία της αντιπολιτεύσεως άρχεται προ ενός ακριβώς έτους, εις ταύτην δε συνετέλεσεν η έγγραφος παραγγελία του αποθανόντος πέρυσι γέροντος Φούμη προς τον υιόν αυτού, ο οποίος ήδη αποτελεί μέλος της αντιπολιτεύσεως και έλαβεν ενεργόν μέρος εις το κίνημα.
ΤΗΝ ΗΜΕΡΑΝ ΤΟΥ
ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΟΥ
Την ημέραν καθʼ ην επρόκειτο να επέλθη το μοιραίον τέλος του γέροντος Φούμη, ηννόησεν ούτος τον επικείμενον θάνατόν του. Εγκατέλειπε την πατρίδα του μη εγκατεστημένην οριστικώς κατά τα εθνικά παντός Κρητός ιδεώδη και εθεώρησε καθήκον να αφήση και έγγραφον ακόμη παραγγελίαν εις τον υιόν του, όπως ενωθή μετά του κ. Βενιζέλου και από κοινού μετʼ αυτού ενεργήση εις την εθνικήν αποκατάστασιν της ιδιαιτέρας πατρίδος του. Η καταληφθείσα πολιτική τρόπον τινά διαθήκη του Φούμη υπήρξεν η πρώτη αφετηρία της από κοινού συνεργασίας των κ.κ. Κ. Φούμη και Ελευθερίου Βενιζέλου. Είνε δε ως εξής η τελευταία θέλησις του γέροντος πολιτευτού και οπλαρχηγού:
- Να ενωθής παιδί μου με την Ελευθέρα και να εργασθήτε διά την αποκατάστασιν της πατρίδος μας, η οποία ακόμη δεν είνε ελευθερωμένη. Πρέπει να συνεργασθήτε ακόμη και με το τουφέκι διά να φέρετε ένα καλό αποτέλεσμα”.
Ολίγον μετά την διατύπωσιν της επιθυμίας του ταύτης του Φούμη, επήλθεν ο θάνατος αυτού.. Ο δε κ. Κ. Φούμης θέλων να εκτελέση την παραγγελίαν του πατρός του ήρχισεν από τότε να συνεργάζεται μετά του κ. Βενιζέλου και του κ. Μάνου.
ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΙ
ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ
Από τότε συνέλαβον την ιδέαν να προβούν εις πραξικόπημα, αφού, πρώτον παρασκευάσουν καλώς το έδαφος. Τας ενεργείας ήρχισαν πρώτον οι τρεις αρχηγοί της Αντιπολιτεύσεως κ.κ. Βενιζέλος, Μάνος και Φούμης. Κατʼ αρχάς εκατήχουν μυστικά τους οπαδούς των εις τρόπον, ώστε το μελετώμενον κίνημα παρά τοις κυβερνητικοίς κύκλοις εβράδυνε να γνωσθή. Ούτως εν πλήρει μυστικότητι κατηρτίσθη το δίκτυον της εργασίας, η βάσις, επί της οποίας θα εστηρίζετο το πραξικόπημα. Αι ενέργειαι ήσαν συστηματικαί και τα πράγματα παρασκευάζοντο μικρόν κατά μικρόν. Γνώμαι πολλαί αντηλλάγησαν μεταξύ των αρχηγών της ηνωμένης αντιπολιτεύσεως όσον αφορά το κίνημα, τον χρόνον καθʼ όν θα συμβή τούτο και τον τρόπον της ενεργείας. Αι οριστικαί αποφάσεις προ πολλού είχον ληφθή και τα πάντα ήσαν έτοιμα.
ΑΓΟΡΑ ΟΠΛΩΝ
Πολλά όπλα και ιδίως επαναληπτικά ηγοράσθησαν εξ Ελλάδος και απεβιβάσθησαν λαθραίως εις διάφορα πέριξ των Χανίων μέρη, όπως κατά την ημέραν του πραξικοπήματος οπλισθούν οι επαναστάται. Αφού επετεύχθη η προμήθεια αρκετών όπλων ήρχισαν αι οριστικαί συνεννοήσεις μεταξύ των αρχηγών των διαφόρων επαρχιών, οίτινες ησπάσθησαν το πραξικόπημα.
Πάντως εφάνησαν σύμφωνοι να συναντηθούν εν Θερίσω την προπαρελθούσαν Πέμπτην 10ην του μηνός τούτου, όπου απεφασίσθη η κήρυξις της ενώσεως της Κρήτης μετά της Ελλάδος και ο σχηματισμός προσωρινής κυβερνήσεως, η οποία θʼ ανελάμβανε να διοικήση το εσωτερικόν της νήσου εν ονόματι του Βασιλέως των Ελλήνων Γεωργίου του Αʼ.
ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΕΓΝΩΣΘΗ
Δεν κατέστη όμως δυνατόν να τηρηθή μέχρι τέλους μυστικόν το μελετηθέν κίνημα. Από φίλους των αντιπολιτευομένων διεδόθη και έφθασε μέχρι του πρίγκηπος και μέχρι της Κυβερνήσεως το μελετώμενον διάβημα. Οι επαναστάται πλέον ευρεθέντες προ τετελεσμένου γεγονότος, απεφάσισαν να ενεργήσουν διά παντός μέσου, όπως αποπλανήσουν τας αρχάς αι οποίαι είχον τεθή επί τα ίχνη των και ήρχισαν να εισδύουν εις τα παρασκήνια των μελετωμένων. Και κατωρθώθη σχεδόν εκείνο, το οποίον επεδιώκετο. Οι επαναστάται διέδωκαν καταλλήλως ότι το κίνημα θα γείνη δύο ημέρας προ της ορισθείσης υπʼ αυτών. Ούτως η Κυβέρνησις περιέμενε πράγματι την ημέραν εκείνην διά να ενεργήση, όσον το δυνατόν αποτελεσματικώς προς κατάπνιξιν του κινήματος. Αλλʼ εκτός τούτου διεδόθη υπό των ιδίων καταλλήλως ότι η συνάθροισις των αντιπολιτευομένων θα γείνη εις τους Κάμπους ή τους Λάκκους διά να στραφή προς τα μέρη αυτά η ενέργεια της χωροφυλακής και κατορθωθή ούτως η επίτευξις της συναθροίσεως.
Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΙΣ ΤΩΝ ΜΥΣΤΩΝ
Το προμελετηθέν σχέδιον επέτυχε πραγματικώς. Οι επαναστάται από την πρωίαν της Πέμπτης ήρχισαν να συγκεντρούνται εν Θερίσω. Οι μεμυημένοι τα του κινήματος τούτου συνέρρεον από πάσας τας διευθύνσεις εις Θέρισον και ο αριθμός των επαναστατών ολονέν ηύξανεν. Μεταξύ των διαφόρων οίτινες προσήρχοντο εις την συνάθροισιν ήσαν και πολλοί άοπλοι, καθʼ ότι δεν υπήρχον αρκετά όπλα προς εξοπλισμόν πάντων των επαναστατών.
Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΙΣ ΕΚ ΧΑΝΙΩΝ
Εν τω μεταξύ ήρχισαν να αναχωρούν και οι εν Χανίοις ευρισκόμενοι οπαδοί του κινήματος. Μία μυστική μετοικεσία εγένετο εκ Χανίων εις Θέρισον, εξ ης ουδέν ηδύναντο να αντιληφθούν, οι μη όντες εν γνώσει του κινήματος. Τουναντίον όμως συνέβαινε διʼ εκείνους, οίτινες ήσαν εντός των πραγμάτων και εγνώριζον όλα τα μελετώμενα σχέδια. Εκείνοι παρηκολούθουν μετʼ ενδιαφέροντος μεγάλου και την ελαχίστην κίνησιν των αναχωρούντων διά την συνάθροισιν. Παρηκολούθουν δε αυτήν τοσούτω μάλλον, καθόσον εφοβούντο μη τυχόν αι αρχαί αντιληφθούν τα τελούμενα και ματαιώσουν το κίνημα.
Όπλα και πολεμοφόδια, καθʼ ας έσχον πληροφορίας παρʼ ανθρώπων οι οποίοι εγνώριζον το κίνημα φορτωμένα επί ζώων εντός στρωμάτων, τροφαί και άλλα αναγκαία είδη απεστέλλοντο από την πρωίαν της ημέρας ταύτης εις τον τόπον της συναθροίσεως. Κίνησις ζωηρά λανθάνουσα εν τούτοις διά τους μη μεμυημένους παρετηρείτο και πάντες διέφυγον την προσοχήν των αρχών.
Κύριοι φέροντες στολήν περιπάτου εξήρχοντο μετά των κυριών των της πόλεως απεμακρύνοντο αρκετόν διάστημα μετʼ αυτών κατόπιν δε ανεχώρουν διά Θέρισον αποστέλλοντες τα συζύγους των εις την πόλιν. Τον οπλισμόν και τα ενδυμασίας των εύρισκον εις διάφορα μέρη όπου είχον φροντίση να τοποθετηθούν εγκαίρως και ούτε μετέβαινον ένοπλοι εις το Θέρισον.
ΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΙ ΤΩΝ ΑΡΧΩΝ
Η κίνησις όμως εγνώσθη εντός της Πέμπτης εις τους κύκλους των αρχών, αι οποίαι απεφάσισαν να ενεργήσουν όπως καταστείλουν το κίνημα πριν ή καταστή δυνατή η συγκέντρωσις των επαναστατών. Τούτου ένεκα η κυβέρνησις, καθά πληροφορούμαι από κύκλους Βενιζελικούς, είχεν αποφασίση να προβή εις την σύλληψιν των τριών αρχηγών του κινήματος κ.κ. Μάνου, Βενιζέλου και Φούμη, οι οποίοι δεν είχον ακόμη αναχωρήση διά το Θέρισον.
Τας αποφάσεις όμως της Κυβερνήσεως επληροφορήθησαν ούτοι εγκαίρως και ανεχώρησαν πριν η Κυβέρνησις προβή εις τοιούτον διάβημα συλλαμβάνουσα τούτους.
Τουναντίον οι Κυβερνητικοί κύκλοι διαψεύδουν ότι επρόκειτο να συλλάβουν αυτούς ισχυριζόμενοι, ότι δεν επεχείρησαν το τοιούτον και ότι εάν ήθελεν ηδύνατο να τους συλλάβουν καθʼ ην στιγμήν ανεχώρουν.
ΑΝΑΒΟΛΗ ΤΑΞΕΙΔΙΟΥ ΒΑΣΙΛΙΣΣΗΣ
Εις τοιούτον σημείον είχον προχωρήση τα πράγματα κατά την εσπέραν της προπαρελθούσης Πέμπτης. Η Α.Μ. η Βασίλισσα, ήτις παραμένει ακόμη ενταύθα παρά τω Υπάτω Αρμοστή είχεν αποφασίση την εις Αθήνας επάνοδόν της αναχωρούσα την εσπέραν ταύτην. Ένεκα όμως της τοιαύτης τροπής των πραγμάτων ανέβαλε το ταξείδιόν της. Τα πράγματα της Α.Μ. είχον μεταφερθή εντός της εις Σούδαν ορμούσης θαλαμηγού “Σφακτηρίας”, διʼ ης θα επανήρχετο η Α.Μ. εις Αθήνας. Περί την εσπέραν δε θα εγευμάτιζεν εντός της θαλαμηγού, διά τούτο δεν είχε παρασκευασθή γεύμα εις το ανάκτορον του πρίγκηπος.
Η αναβολή του ταξειδίου της Α. Μεγαλειότητος δεν φαίνεται να είνε άσχετος με το κίνημα του Θερίσου και με τας γενησομένας την προσεχή Κυριακήν εκλογάς των οποίων θέλει νʼ αντιληφθή αμέσως το αποτέλεσμα. Εις το πραξικόπημα τούτο τουλάχιστον αποδίδουν οι εν Χανίοις την αναβολήν της αναχωρήσεως της Α. Μεγαλειότητος.

