Tου Αλ. Α. Ανδρικάκη

Ελευθέριος Βενιζέλος, Κωνσταντίνος Μάνος και Κωνσταντίνος Φούμης ξεκινούσαν στις 10 Μαρτίου το κίνημα με στόχο την Ένωση.

Τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου το κίνημα, που πήρε στο μεταξύ παγκρήτια μορφή, έληξε χωρίς να πετύχει την Ένωση, αλλά με σημαντικές κατακτήσεις φιλελευθεροποίησης του κρητικού καθεστώτος και περιορισμού των υπερεξουσιών του πρίγκιπα.

Η επανεμφάνιση του πρώτου Κρητικού πρωθυπουργού Ιωάννη Σφακιανάκη στο πλευρό του Βενιζέλου. Τι έγραφαν οι απεσταλμένοι των αθηναϊκών εφημερίδων της εποχής για τα γεγονότα. Κι ένα κείμενο του Ιωάννη Κονδυλάκη (Διαβάτη) για την επανεμφάνιση του Ι. Σφακιανάκη


Συγκλονιστικά γεγονότα ζούσε το Μάρτη του 1905 η Κρήτη. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος με τον Κωνσταντίνο Φούμη και τον Κωνσταντίνο Μάνο, επικεφαλής εκατοντάδων ενόπλων της «Ηνωμένης Αντιπολίτευσης», βγήκαν στο Θέρισο και διεκδίκησαν την ένωση της Κρήτης με την ελεύθερη Ελλάδα, έχοντας απέναντι τους, αρχικά, σχεδόν όλες τις άλλες πολιτικές δυνάμεις του τόπου, οι οποίες διαφωνούσαν όχι φυσικά με το στόχο της Ένωσης, αλλά με τον τρόπο που επέλεξε ο Βενιζέλος να τον διεκδικήσει. Το κίνημα διήρκεσε μέχρι τα τέλη του Αυγούστου κι αφού πρώτα κατάφερε να αλλάξει το κλίμα τόσο στην Κρήτη όσο και στην Ελλάδα συσπειρώνοντας μεγάλες μάζες του κρητικού λαού στην επαναστατική γραμμή που χάραξε ο Βενιζέλος, υποχρέωσε τις Προστάτιδες Δυνάμεις να δεχτούν μεταρρυθμίσεις στο κρητικό σύνταγμα και πολίτευμα.

Αρχικά πολλοί, και πολιτικοί φίλοι του Βενιζέλου, έκαναν λόγο για μια «αποκοτιά», όπως έγραφαν τότε εφημερίδες της Κρήτης και της Αθήνας, που δεν θα μπορούσε να δώσει λύση στο Κρητικό Ζήτημα, αλλά αντίθετα θα το περιέπλεκε καθώς οι Δυνάμεις θα έπαιρναν μέτρα που θα δυσκόλευαν την υπόθεση της Ένωσης. Σταδιακά οι επιφυλάξεις ακόμη και πολιτικών αντιπάλων του Ελευθερίου Βενιζέλου ήρθησαν.

Το κίνημα του Θέρισου ήταν η αφορμή να εμφανιστεί και πάλι στο πολιτικό προσκήνιο ο πρώτος πρωθυπουργός της Κρήτης Ιωάννης Σφακιανάκης, ο οποίος αποχώρησε από την ενεργό πολιτική αμέσως μετά την ψήφιση του πρώτου συντάγματος, απογοητευμένος και από τις υπερεξουσίες του πρίγκιπα Γεωργίου, ύπατου αρμοστή του νησιού, αρνούμενος μάλιστα να δεχτεί θέση συμβούλου (υπουργού). Ο Σφακιανάκης, Λασιθιώτης στην καταγωγή που ζούσε και δρούσε όμως στο Ηράκλειο, μίλησε στις 21 Μαρτίου σε μεγάλη συγκέντρωση, καλώντας τους Ηρακλειώτες να πλαισιώσουν το κίνημα.

Όλα ξεκίνησαν στις 26 Φεβρουαρίου 1905, όταν η «Ηνωμένη Αντιπολίτευση» διεκήρυξε πως μόνη ορθή λύση ήταν η Ένωση, ενώ το πολίτευμα της αυτονομίας προσωρινό στάδιο. Στις 10 Μαρτίου συνήλθε από τους Βενιζέλο, Φούμη και Μάνο συνέλευση επαναστατών στο Θέρισο, που κήρυξε "την πολιτικήν ένωσιν της Κρήτης μετά της Ελλάδος εις εν μόνον ελεύθερον συνταγματικόν κράτος", έδωσε δε και σχετικό ψήφισμα στις Μεγάλες Δυνάμεις, όπου υποστήριζε ότι το νόθο μεταβατικό καθεστώς εμπόδιζε την οικονομική ανάπτυξη του νησιού και η μόνη φυσική λύση του κρητικού ζητήματος ήταν η ένωση.

Στις 7 Απριλίου συνήλθε η βουλή των Κρητών, η οποία πρόεκυψε από τις εκλογές του Μαρτίου, κι ενώ το κίνημα βρισκόταν σε εξέλιξη. Η βουλή ομοίως κήρυξε την ένωση.

Ο Ύπατος Αρμοστής όμως απαίτησε από τους επαναστάτες να παραδώσουν τα όπλα μέσα σε 36 ώρες, εκήρυξε το στρατιωτικό νόμο με την έγκριση των Δυνάμεων, διέταξε συλλήψεις και φυλακίσεις αντικαθεστωτικών κι επέβαλε λογοκρισία στον τύπο. Έπειτα κάλεσε σε σύσκεψη τους προξένους και ζήτησε να λάβουν επείγοντα μέτρα για την "καταστολήν του κινήματος". Για να αυξήσει τις ένοπλες δυνάμεις του συγκρότησε το σώμα των "Δημοφρουρών". Οι Μεγάλες Δυνάμεις έστειλαν μήνυμα στους επαναστάτες ότι θα χρησιμοποιούσαν στρατεύματα προκειμένου να επιβάλλουν τις αποφάσεις τους. Σε απάντηση οι περισσότεροι βουλευτές της τακτικής συνέλευσης πήγαν στον Θέρισο να ενωθούν κι αυτοί με τον Βενιζέλο.

Ο πρίγκηπας δεν διέθετε άλλες δυνάμεις εκτός της Κρητικής Χωροφυλακής (που έμεινε πιστή σ'αυτόν) και η οποία δεν αυξήθηκε από τους Δημοφρουρούς και οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν μπορούσαν να συνεννοηθούν για κοινή δράση. Μεγαλύτερη στρατιωτική δράση ανέπτυξαν οι Ρώσοι, οι οποίοι κατέλαβαν ή βομβάρδισαν θέσεις επαναστατών. Οι πρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων συναντήθηκαν με την επαναστατική τριανδρία στις Μουρνιές, σε μια προσπάθεια να επιτευχθεί συμφωνία, χωρίς αποτέλεσμα. Η επαναστατική κυβέρνηση ζήτησε να χορηγηθεί στην Κρήτη πολίτευμα ανάλογο μ' αυτό της Ανατολικής Ρωμυλίας. Στις 18 Ιουλίου οι Δυνάμεις κήρυξαν τον στρατιωτικό νόμο, κάτι που δεν αποθάρρυνε τους επαναστάτες. Στις 15 Αυγούστου η τακτική συνέλευση της βουλής ψήφισε τις περισσότερες από τις μεταρρυθμίσεις που ζητούσε ο Βενιζέλος.

Συναντήθηκαν και πάλι μαζί του οι πρόξενοι και έκαναν δεκτές τις μεταρρυθμίσεις που πρότεινε και έκαναν πιο φιλελεύθερο το σύστημα διακυβέρνησης, περιορίζοντας και τις εξουσίες του πρίγκιπα. Αυτό οδήγησε στον τερματισμό της επανάστασης του Θερίσου και αργότερα στην απομάκρυνση του πρίγκιπα και την αντικατάστασή του από τον Αλέξανδρο Ζαΐμη.



Τα ρεπορτάζ των αθηναϊκών εφημερίδων



Τα γεγονότα του Θερίσου πήραν μεγάλες διαστάσεις στον αθηναϊκό τύπο, που έστειλαν δημοσιογράφους τους στην περιοχή, παρακολούθησαν και κατέγραψαν τα γεγονότα, ενώ δημοσίευσαν και συνεντεύξεις του Ελευθερίου Βενιζέλου και των συνεργατών του, αλλά και του πρίγκιπα. Από τις εφημερίδες «Σκριπ» του Ευάγγελου Κουσουλάκου και «Εμπρός» του Δημητρίου Καλαποθάκη θα παρακολουθήσουμε τα ρεπορτάζ για το κλίμα αυτών των ημερών του Μαρτίου του 1905, αλλά κι ένα άρθρο του Ιωάννη Κονδυλάκη, του «Διαβάτη» για την επανεμφάνιση του Ιωάννη Σφακιανάκη.

Τα ρεπορτάζ δημοσιεύτηκαν την Παρασκευή 18 Μαρτίου.