Του Ζαχαρία Σμυρνάκη*
Η ζωή και το έργο του επιβεβαιώνουν τη φιλοπατρία του, αφού αποτελούν την έμπρακτη αφοσίωση και αγάπη του προς την πατρίδα και τις ανθρωπιστικές της αξίες.
Ο Ξανθουδίδης δίδει μιαν άλλη διάσταση στην αυστηρή αρχαιολογία, αφού την θεωρεί μυσταγωγία, δημιουργία και συνδέοντάς την με τη ζωή και το συναίσθημα ως «Βιωματική Αρχαιολογία» βρίσκει και χαίρεται με τον λαό την αρχοντιά και την ομορφιά των ανθρώπινων δημιουργημάτων. Και εδώ επίσης ταιριάζουν οι στίχοι του Οδυσσέα Ελύτη «..το πιο ταπεινό εκκλησάκι, το τέμπλο, το κιούπι, το χράμι, όλα τους αποπνέανε μια αρχοντιά κατά τι ανώτερη των Λουδοβίκων».
Ανακαλύπτει και χαίρεται την πανάρχαια Κρήτη ενσαρκωμένη, αρχοντική, ομιλούσα να αναδύεται ελευθερωμένη με την ανασκαφή από τα σπλάχνα της μητέρας γης. Με ματιά φωτεινή και καρδιά καθαρή αντικρίζει τον αρχαίο κρητικό κόσμο, όπως τον σύγχρονο, να είναι παρών, ζωντανός, δημιουργικός κι ας πέρασαν χιλιάδες χρόνια. Για τον Ξανθουδίδη «Παντού ο λαός». Μπορεί δε να χαρακτηριστεί εκφραστής της δια των αιώνων και των αγώνων κρητικής ενότητας και διάρκειας, επειδή με τεκμήρια επιστημονικά από τους πανάρχαιους μέχρι και τους νεότερους χρόνους αποδεικνύει και αναδεικνύει την Κρήτη της ζωής, την Κρήτη της αληθείας άλλοτε θριαμβεύουσα, άλλοτε βαριά τραυματισμένη, ποτέ θνήσκουσα αλλά συνεχίζουσα τον δρόμο της ιστορίας της. Από τα πολυάριθμα παραδείγματα της κρητικής ενότητας και συνέχειας ας επιτραπεί να μνημονευθούν τέσσερα, σταχυολογημένα από το έργο του. Στο Παλαίκαστρο (την αρχαία Ελεία) Σητείας αναπέμπεται στον Δία Δικταίο ο επίσημος Ύμνος που παραφράζεται από τον Ξανθουδίδη :
«… Διαφύλαξον τας συζυγικάς μας κοίτας, επίσκεψαι τα καλόμαλλα πρόβατα, επίσκεψαι και τας σποράς των καρπών και πέμψον αποτελεσματικούς ανέμους…». Ο θαυμάσιος αυτός ύμνος στον Παγκρατή Δία αναπέμπεται τώρα, κατά τον Ξανθουδίδη, με το ίδιο αίτημα και περιεχόμενο σε άλλο όμως αποδέκτη Θεό, τον Αληθινό, τον Παντοκράτορα Χριστό, στις εκκλησίες της περιοχής, στα Ειρηνικά των Χριστιανικών λειτουργιών με τη δέηση
« Υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου……
υπέρ της πόλεως ταύτης και πάσης πόλεως χώρας…
υπέρ ευκρασίας αέρων, ευφορίας των καρπών της γης
και καιρών ειρηνικών…
υπέρ πλεόντων, οδοιπορούντων…»
ή στη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου τη διαχρονική και τόσο επίκαιρη σήμερα : «… Τα ταμεία έμπλησον παντός αγαθού, τας συζυγίας εν ειρήνη και ομονοία διατήρησον. Ευκράτους και επωφελείς τους αέρας ημίν χάρισαι, όμβρους ειρηνικούς τη γη προς καρποφορίαν δώρησαι, ευλόγησον τον στέφανον του ενιαυτού» .
Τα μιτάτα στον Ψηλορείτη με τη θολωτή κυψελοειδή στέγαση διασώζουν τον αρχιτεκτονικό τύπο των μεγάλων θολωτών (κυκλικών) πρωτομινωικών τάφων της Μεσαράς.
Ο θραψανιώτης αγγειοπλάστης συνεχίζει τον τροχό της κεραμικής και τη λεπτουργία του προκάτοχου μινωίτη.
Το μινωικό λατρευτικό σκεύος « της πανσπερμίας», ο κέρνος, χρησιμοποιείται από χριστιανό ιερέα για ευλογία των καρπών της γης στην εκκλησία, σε συνεχή δηλ. χρήση και ζώσα παράδοση 4.000 ετών.
Αξιοπρόσεκτη είναι, πιστεύω, και η παρατηρούμενη καινοτομία του Ξανθουδίδη, πριν από εκατό και πλέον έτη,να εισάγει νέα αντίληψη στην έρευνα της Κρήτης και στη συγκρότηση της γνώσης, αφού εμφανίζει στο έργο του, που είναι πάντοτε πρωτότυπο, την τάση να χρησιμοποιεί δημιουργικά ως υλικό στήριξης ή αναφοράς, όπου χρειάζεται, πορίσματα επιμέρους επιστημών ξεπερνώντας τις διαχωριστικές τους γραμμές, αυτό δηλ. που θα ονομάζαμε σήμερα «μέθεξη» (συνάντηση, συμμετοχή) των επιστημών. Για περισσότερο φωτισμό των πραγμάτων, πληρέστερη επεξεργασία και ασφαλέστερα συμπεράσματα λ. χ. στο σύγγραμμά του «Επίτομος Ιστορία της Κρήτης» πρωτοτυπώντας χρησιμοποιεί πορίσματα της αρχαιολογίας, στα «Ποιμενικά Κρήτης» - που ανήκουν στη λαογραφία – εξετάζει γλωσσικά ποιμενικούς όρους, στην πραγματεία «Οι θολωτοί τάφοι της Μεσαράς» συνθέτει στοιχεία αρχαιολογικά με την ανθρωπολογία και τις κρανιολογικές μετρήσεις , στη μελέτη «Επαρχίαι και πόλεις της Κρήτης» μαζί με τα ιστορικά δεδομένα συνθέτονται στοιχεία γλωσσικά ή και αρχαιολογικά, στην έρευνα των ενεπίγραφων μνημείων λαμβάνει υπόψη στοιχεία μορφολογικής υπόστασης και γεωλογικής σύστασης. Παρατηρούμε δηλ. ότι ερευνά τα θέματά του με τάση ολιστικής (συνολικής) θεώρησής τους και ότι στο έργο του βρίσκεται στα σπάργανα η λεγόμενη σήμερα «διεπιστημονική ή ευρύτερα διαθεματική προσέγγιση της γνώσης και η σύνθετη νέα γνώση μέσω της ενιαιοποίησης της ελεγμένης και αξιολογημένης πληροφορίας», που αποτελούν εξέλιξη και απαίτηση των νέων καιρών και στην ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα συνεφαρμόζονται μέχρι και το Γυμνάσιο.
Ο πολυμερής και ακριβολόγος Ξανθουδίδης με αυστηρή κριτική συγκροτεί ενιαία και υπεύθυνη άποψη για κάθε θέμα έρευνας. Γιʼ αυτόν οι επιστήμες αρχαιολογία, φιλολογία, ιστορία, γλωσσολογία, λαογραφία ήταν οικείες και προσφιλείς, τις θεράπευε με ιερό ζήλο και κατά θαυμαστό τρόπο σ΄αυτές διέπρεπε.
Αδιευκρίνιστα παραμένουν δύο ενδιαφέροντα θέματα. Η γνώμη του Ξανθουδίδη για το γλωσσικό πρόβλημα και οι σχέσεις Ξανθουδίδη με τον Καζαντζάκη και αντίστροφα.
Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν τεκμηριωμένες πληροφορίες σχετικά με τις απόψεις του Ξανθουδίδη για το γλωσσικό ζήτημα. Η επιστολή που έστειλε ο Ξανθουδίδης στον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, στην οποία μιλούσε και γιʼ αυτό, δεν έχει εντοπιστεί μέχρι τώρα. Από την απάντηση όμως του Τριανταφυλλίδη της 16-4-1912: «Στο γραμματάκι σας μιλάτε και για το γλωσσικό ζήτημα και λέγετε ότι θα λυθεί μόνο με τον καιρό και όχι με φιλονικίες και φανατισμούς»και από τα γραφόμενα παρακάτω συμπεραίνομε έμμεσα ότι ο Ξανθουδίδης ήταν υπέρ της λύσεως του γλωσσικού διʼ εξελίξεως, αφού η γραφόμενη γλώσσα , η καθαρεύουσα, αβίαστα και μοιραία θα αφομοιωθεί και κανονιστεί με την ομιλούμενη δημοτική. Με ποιο τρόπο όμως θα γινόταν αυτή η αφομοίωση, άγνωστον.Ο Ξανθουδίδης έγραφε πάντοτε στην καθιερωμένη λόγια γλώσσα,την καθαρεύουσα,στην οποία προσέδιδε δύναμη έκφρασης μαγαλοπρέπεια και καλλιέπεια.Το μοναδικό του κείμενο στη δημοτική είναι η ωραία από άποψη μορφής και περιεχομένου ποιητική μετάφραση σε 15σύλλαβους στίχους του σκολίου(=συμποτικού άσματος)του υπερόπτη Δωριέα Κρητικού ποιητή Υβρία(4ος- 3ος π.Χ. αι.)
Μεγάλο πλούτος το σπαθί έχω και το κοντάρι
και του κορμιού το σκέπασμα το όμορφο σκουτάρι,
Μʼαυτά μʼοργώνουνε τη γης οι δούλοι και θερίζουν,
και το γλυκό κρασί πατούν,κι Αφέντη με γνωρίζουν.
Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του συγγραφέα στην εκδήλωση του Λυκείου Ελληνίδων (21-1-2008) στη δημοτική αίθουσα “Ανδρόγεω”
* Ο Ζαχ. Σμυρνάκης είναι φιλόλογος
