Η παρατήρηση του φαινομένου της ολικής έκλειψης ηλίου χωρίς τα κατάλληλα μέτρα ασφαλείας, εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους τραυματισμού του αμφιβληστροειδή χιτώνα του οφθαλμού.

Ο πρύτανης του Πανεπιστημίου και διευθυντής του Ινστιτούτου Οπτικής και Ορασης της Ιατρικής Σχολής Γιάννης Παλλήκαρης, ο επίκουρος καθηγητής Οφθαλμολογίας Μιλτιάδης Τσιλιμπάρης και ο Σωτήρης Πλαϊνης, ερευνητής στις επιστήμες της Ορασης, δίνουν οδηγίες για να μην εκθέσουμε τα μάτια μας σε κίνδυνο, ενώ τονίζουν ότι δεν υπάρχει καμία θεραπεία, για την ηλιακή αμφιβληστροειδοπάθεια.

Επισημαίνουν δε, ότι τα παιδιά την ώρα της έκλειψης πρέπει να είναι υπό συνεχή επιτήρηση.

Ο κ. Παλλήκαρης σημειώνει: “Η 29η Μαρτίου θα αποτελέσει μία σημαδιακή ημερομηνία γιατί για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες θα δούμε μια ολική έκλειψη σε ελληνικό έδαφος. Η έκλειψη του Ήλιου θα είναι ολική (εμφάνιση στέματος) στο Καστελόριζο και μερική στην υπόλοιπη Ελλάδα. Το ποσοστό κάλυψης του ηλιακού δίσκου θα είναι πάνω από 95% στις νοτιο-ανατολικές περιοχές της Ελλάδος και μεγαλύτερο από 75% στις περισσότερες πόλεις. Στο Ηράκλειο η κάλυψη του ηλίου θα φτάσει το 94% και η έναρξη, το μέσο και το τέλος της μερικής έκλειψης θα είναι ορατά στις 12:27, 13:45 και 15:04 αντίστοιχα. Οι δύο προηγούμενες ολικές εκλείψεις που ήταν ορατές στην Ελλάδα έγιναν το 1870 και το 1936. Μετά την έκλειψη του φετινού Μαρτίου, η επόμενη ολική έκλειψη ορατή στη χώρα μας θα γίνει το 2088!

Είναι αναμενόμενο ότι αρκετοί θα θελήσουν να παρατηρήσουν αυτό το φαντασμαγορικό φαινόμενο. Η παρατήρηση, όμως, του ήλιου χωρίς κατάλληλη προστασία εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους τραυματισμού του αμφιβληστροειδή χιτώνα του οφθαλμού. Ο αμφιβληστροειδής περιέχει τα ευαίσθητα κύτταρα που είναι υπεύθυνα για την όραση, τα κωνία και τα ραβδία.

Υπάρχουν δύο μηχανισμοί με τους οποίους μπορεί να τραυματιστεί ο αμφιβληστροειδής από την ηλιακή ακτινοβολία, όπως μας εξηγεί ο κ. Μιλτιάδης Τσιλιμπάρης Επικ. Καθηγ. Οφθαλμολογίας με εξειδίκευση στα προβλήματα του αμφιβληστροειδή: (α) μέσω θερμικής βλάβης λόγω απορρόφησης φωτεινής ενέργειας από τις εσωτερικές στιβάδες του αμφιβληστροειδή και (β) μέσω φωτοχημικής βλάβης η οποία προκαλείται από την υπεριώδη ακτινοβολία (χαμηλά μήκη κύματος) που περιέχει το ηλιακό φως. Η δεύτερη διαδικασία οδηγεί συνήθως σε βλάβη γνωστή ως ηλιακή αμφιβληστροειδοπάθεια και έχει διαπιστωθεί σε ανθρώπους που παρατηρούσαν τον ήλιο χωρίς κατάλληλο φίλτρο κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης.

Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν τον βαθμό ευπάθειας σε ηλιακή αμφ/πάθεια (το μέγεθος της κόρης του οφθαλμού, το διαθλαστικό σφάλμα, τα επίπεδα φωτισμού, οι ατμοσφαιρικές συνθήκες, το πάχος της στιβάδας του όζοντος κ.ά.). Ευπαθείς ομάδες για ηλιακή αμφιβληστροειδοπάθεια είναι τα παιδιά και οι έφηβοι, άνθρωποι που παρουσιάζουν δυστροφίες του αμφιβληστροειδή, αλμπινισμό ή που έχουν υποστεί εγχείρηση καταρράκτη, ασθενείς που λαμβάνουν φωτοευαίθητες ουσίες στα πλαίσια φαρμακευτικής αγωγής και χρήστες αλκοόλ και ναρκωτικών.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι βλάβες στον αμφιβληστροειδή συμβαίνουν χωρίς κανένα αίσθημα πόνου ή ενόχλησης, ενώ τα αποτελέσματα στην όραση γίνονται αισθητά αρκετές ώρες ή και μέρες μετά από το συμβάν και περιλαμβάνουν μείωση της οπτικής οξύτητας, «κεντρικά σκοτώματα» στο οπτικό πεδίο, αλλοίωση της έγχρωμης όρασης και παραμόρφωση των ευθείων γραμμών. Κατά την εξέταση του αμφιβληστροειδή ο οφθαλμίατρος θα παρατηρήσει ένα κεντρικό κίτρινο στίγμα που περιβάλλεται από ένα κοκινωπό φωτοστέφανο που στις άκρες του αλλάζει βαθμιαία χρώση. Συχνά η όραση επανέρχεται μετά από μερικές εβδομάδες ή 2-3 μήνες, αλλά έχουν παρατηρηθεί περιπτώσεις με μόνιμα προβλήματα.

Δεν υπάρχει καμμία θεραπεία για την ηλιακή αμφιβληστροειδοπάθεια. Για αυτό είναι απαραίτητο να γίνει κάθε προσπάθεια για την πρόληψη, και κυρίως για τα παιδιά που πρέπει να βρίσκονται υπό συνεχή επιτήρηση.

Ο κ. Σωτήρης Πλαϊνης, MSc, PhD, Ερευνητής στις Επιστήμες της Όρασης, τονίζει τη σημασία της τήρησης των ορθών μέτρων προστασίας για όσους θελήσουν να παρατηρήσουν την έκλειψη. Ποτέ δεν πρέπει να κοιτάζουμε τον δίσκο του Ήλιου με γυμνό μάτι. Ακόμα και αν το 99% της επιφάνειας του ηλιακού δίσκου κρύβεται πίσω από τη Σελήνη, το 1% έχει αρκετή ένταση για να προκαλέσει σοβαρή ζημιά στην όραση. Κιάλια και τηλεσκόπια δεν πρέπει να χρησιμοποιηθούν. Επίσης δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται αυτοσχέδια μέσα, όπως καπνισμένο γυαλί, μαυρισμένο φωτογραφικό φιλμ, τυχαία γυαλιά ηλεκτροκόλλησης, CDs γιατί δεν παρέχουν την κατάλληλη προστασία. Οι υπεριώδεις και υπέρυθρες ακτίνες του ηλίου διαπερνούν αυτά τα υλικά, και είναι πολύ πιθανό να προκαλέσουν μόνιμες βλάβες στα μάτια ακόμη και με πολύ σύντομη παρατήρηση.

Ο κ. Πλαϊνης με σπουδές στους τομείς της οπτικής και της οπτομετρίας, επιμένει ιδιαίτερα στην ανάγκη τήρησης των απαραίτητων προδιαγραφών στα γυαλιά ή τις συσκευές που θα χρησιμοποιηθούν. Ο ασφαλής τρόπος παρατήρησης γίνεται με τη χρήση ειδικού ηλιακού φίλτρου, συνήθως κατασκευασμένου από αργιλιούχο πολυεστέρα είναι ευρέως διαθέσιμο, και συμβαδίζει με με τα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Κοινότητας φέροντας την σφραγίδα CE. Υπάρχουν και απλές κατασκευές γυαλιών ηλίου με χαρτονένιο σκελετό και κατάλληλο φίλτρο. Και σε αυτή την περίπτωση όμως θα πρέπει να δοθεί η απαραίτητη προσοχή: τα γυαλιά είναι πιθανόν να μην εφαρμόζουν καλά στα πρόσωπα όλων των παιδιών γιατί κυκλοφορούν σε μία μόνο διάσταση, ενώ επιφανειακές εκδορές των φίλτρων μπορεί να επιτρέψουν την διέλευση επικίνδυνης για τον οφθαλμό ακτινοβολίας. Για την φωτογράφηση της έκλειψης επίσης απαιτείται ειδικό ηλιακό φίλτρο που μπορεί να προσαρμοστεί σε φωτογραφικούς φακούς. Για τη φωτογράφηση είναι απαραίτητη η χρήση τηλεφακού ώστε ο ήλιος να έχει αρκετά μεγάλη διάμετρο στο καρέ.

Η σημασία που έχει η όραση για τον άνθρωπο υπογραμμίζει την ανάγκη λήψης των κατάλληλων μέτρων ασφαλείας για την παρακολούθηση της έκλειψης. Οπωσδήποτε η ασφάλεια προέχει. Αν όμως ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα μπορεί κανείς να απολαύσει αυτό το φαντασμαγορικό και σπάνιο θέαμα.

Ως εναλλακτική λύση της άμεσης παρατήρησης τέλος, προτείνεται και η παρατήρηση με προβολή. Ο απλούστερος τρόπος για να κάνετε κάτι τέτοιο είναι να φτιάξετε μια οπή μεγέθους 2 χιλιοστών σε μία χάρτινη επιφάνεια και να προβάλλετε το είδωλο του ήλιου σε μια δεύτερη επιφάνεια τοποθετημένη ένα μέτρο μακριά.