ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ-ΣΥΝΤΑΞΗ Δρ. Μανόλης Κοκκινάκης

Σε συνεργασία με το Εργαστήριο Κλινικής Βακτηριολογίας Παρασιτολογίας Ζωονόσων και Γεωγραφικής Ιατρικής του τμήματος ιατρικής του Πανεπιστημίου Κρήτης με Διευθυντή τον Γιάννη Τσελλέντη - www.microlab.gr

Το νερό, το υψίστης σημασίας αγαθό για τον άνθρωπο θεωρείται επικίνδυνο γι' αυτόν όταν δεν λαμβάνονται μέτρα για να πληρεί ορισμένους όρους Υγιεινής. Την επί σειρά ετών έλλειψη του μικροβιολογικού ελέγχου του υδάτινου περιβάλλοντος, η ανθρωπότητα πλήρωσε πολύ ακριβά.

Εκατομμύρια άνθρωποι έπεσαν θύματα σοβαρών υδατογενών λοιμώξεων. Ακόμα και σήμερα που είναι γνωστή η σημασία της μικροβιολογικής καθαρότητας του νερού για την Δημόσια Υγεία, ο αριθμός των υδατογενών λοιμώξεων εξακολουθεί να είναι μεγάλος. Είναι γνωστό ότι στις χώρες του τρίτου κόσμου αποτελούν την πρώτη αιτία θανάτου των παιδιών. Οι υδατογενείς αυτές λοιμώξεις οφείλονται στην παρουσία παθογόνων μικροοργανισμών οι οποίοι, εισερχόμενοι στο νερό μέσω των λυμάτων, επιβιώνουν, παρά το ολιγοτροφικό-αφιλόξενο υδάτινο περιβάλλον, άλλοτε μικρό, άλλοτε μεγάλο χρονικό διάστημα και μεταδίδουν τα διάφορα υδατογενή νοσήματα με ποικίλους τρόπους όπως με κατάποση, επαφή, εισπνοή υδατοσταγονιδίων.

Οι μικροοργανισμοί που εισέρχονται στο υδάτινο περιβάλλον, εκτός των λοιμώξεων μεταδίδουν και την αντοχή τους στα αντιβιοτικά τόσο στους αυτόχθονες όσο και στους αλλόχθονες μικροοργανισμούς. Η αναζήτηση των μικροοργανισμών στο νερό είναι εξαιρετικά δυσχερής λόγω των ενζυμικών, μεταβολικών και δομικών αλλαγών που υφίστανται στην προσπάθεια προσαρμογής τους στο υδάτινο περιβάλλον. Η καλλιέργεια, η απομόνωση και ταυτοποίηση τους δεν γίνεται με τις κλασικές μεθόδους, αλλά εφαρμόζονται ειδικά τροποποιημένες τεχνικές. 'Ήδη η έρευνα των τελευταίων ετών μας έχει εξοπλίσει με αξιόπιστες και αποτελεσματικότερες τεχνικές οι οποίες διαρκώς βελτιώνονται.

Έτσι, η ποιότητα του νερού παίζει κυρίαρχο ρόλο στην υποβάθμιση των υδάτινων αλλά και των χερσαίων οικοσυστημάτων και πρέπει να εξετάζεται προκειμένου να ελέγχεται η επίδρασή του στα οικοσυστήματα και η δυνατότητα χρήσης του από τον άνθρωπο, που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των οικοσυστημάτων.

Ως υποβάθμιση των υδάτινων οικοσυστημάτων θεωρείται κάθε διαταραχή της ισορροπίας και της αναπαραγωγικής ικανότητας των οικοσυστημάτων που εξαρτώνται από το νερό. Ως υποβάθμιση της ποιότητας του νερού θεωρείται κάθε επιβάρυνση του ορυκτού νερού με ύλη ή ενέργεια, σε ποσότητα και ένταση τέτοιες, που επηρεάζουν τον αυτοκαθαρισμό του, μέσω των βιολογικών και γεωχημικών κύκλων. Το υδάτινο περιβάλλον αντιδρά στην εκβολή ρύπων με μία σειρά μηχανισμών που σκοπό έχουν να επαναφέρουν το περιβάλλον στην προηγούμενη κατάστασή του. Τα φαινόμενα που λαμβάνουν χώρα στον αυτοκαθαρισμό είναι στην πραγματικότητα μηχανισμοί ανακύκλωσης της ύλης. Οι μηχανισμοί αυτοκαθαρισμού του νερού είναι φυσικοί, χημικοί και βιολογικοί

ΦΥΣΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ:

• Διάλυση

• Καθίζηση

• Προσρόφηση

• Απορρόφηση

• Ιοντοανταλλαγή

• Διάβρωση

ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ:

• Οξειδοαναγωγή

• Συμπλοκοποίηση

• Δημιουργία χηλικών ενώσεων

• Καταβύθιση

• Συσσωμάτωση

• Υδρόλυση

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ:

• Βακτηριακή αποσύνθεση των διαλυτών ουσιών

• Κατανάλωση από ανώτερους οργανισμούς

• Κατανάλωση από φυτικούς οργανισμούς

• Κατανάλωση από ζωικούς οργανισμούς

Η ρύπανση (επιβάρυνση με ύλη ή ενέργεια), μόλυνση (επιβάρυνση με παθογόνους για τον άνθρωπο και τα ζώα μικροοργανισμούς) των επιφανειακών και υπόγειων νερών αποτελεί σοβαρό πρόβλημα και απασχολεί τους επιστήμονες, τους πολιτικούς αλλά και τους απλούς πολίτες σε όλο τον κόσμο, γιατί οι ανάγκες σε γλυκό νερό αυξάνονται συνέχεια ενώ οι διαθέσιμοι υδάτινοι πόροι είναι λίγοι και η δυνατότητα αυτοκαθαρισμού του νερού περιορισμένη.

Τα σοβαρότερα προβλήματα ρύπανσης και μόλυνσης αφορούν τα εσωτερικά ύδατα (λίμνες, ποτάμια), τα οποία υφίστανται και την εντονότερη εκμετάλλευση και χρήση (πόση, αναψυχή, άρδευση, βιομηχανική χρήση, αποδέκτες αποβλήτων κλπ).

Η συνεχής αύξηση της ζήτησης του γλυκού νερού οφείλεται σε πολλούς λόγους, οι κυριότεροι από τους οποίους είναι:

- αύξηση του μόνιμου πληθυσμού και του βιοτικού του επιπέδου

- αύξηση του εποχιακού πληθυσμού (τουρίστες)

- επέκταση των καλλιεργούμενων και αρδευόμενων εκτάσεων

- αύξηση του αριθμού των μεταποιητικών και βιομηχανικών μονάδων

- δημιουργία καινούργιων απαιτήσεων, όπως ποτίσματα κήπων, πλύσιμο δρόμων κτλ Η αυξημένη κατανάλωση νερού δημιουργεί προβλήματα διάθεσης του χρησιμοποιημένου και επιβαρημένου, με ρυπαντικούς ή μολυσματικούς παράγοντες, νερού. Έτσι έρχεται μόνιμα στην επικαιρότητα το θέμα της καταλληλότητας του - πόσιμου - κυρίως νερού που παρέχεται στους καταναλωτές.

Οι οικολογικές επιπτώσεις από την ρύπανση των επιφανειακών νερών είναι πολλές, όπως η μεταβολή των φυσικοχημικών χαρακτηριστικών τους και η εξαφάνιση όλων ή των περισσοτέρων φυτικών και ζωικών οργανισμών από την επηρεασμένη από τη ρύπανση περιοχή.

Οι οικολογικές επιπτώσεις από τη ρύπανση των υδάτων, ακόμα και όταν δεν είναι ορατές, συνεπάγονται σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις για τον άνθρωπο. Η αύξηση του κόστους επεξεργασίας του νερού για την επαναχρησιμοποίησή του ως πόσιμο, για βιομηχανική χρήση κλπ, η ζημία από την απραξία οικονομικών δραστηριοτήτων που έχουν αναπτυχθεί με βάση την καλή ποιότητα του νερού, όπως αναψυχή, αλιεία, τουρισμός, η αύξηση των δαπανών για την ίαση των υδρικής προέλευσης ασθενειών (γαστρεντερίτιδες, μυκητιάσεις, κλπ) είναι μόνο μερικές από τις οικονομικές επιπτώσεις της ρύπανσης.

Το πρόβλημα εξεύρεσης καλής ποιότητας νερού είναι περισσότερο έντονο σε πυκνοκατοικημένες χώρες, όπου και οι ανάγκες σε πόσιμο νερό είναι υψηλότερες, η εκμετάλλευση των εδαφών μεγαλύτερη και συχνά οι ανάγκες σε βιομηχανικό νερό περισσότερες. Στις αναπτυγμένες βιομηχανικά χώρες της Ευρωπαικής Ένωσης, για παράδειγμα, παρατηρείται υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων πολλών ποταμών, παρόλο που τα λύματα και απόβλητα στις χώρες αυτές επεξεργάζονται πριν την διάθεσή τους στα ποτάμια. Η υποβάθμιση αυτή, που σήμερα αφορά κυρίως υψηλές τιμές χλωριόντων και νιτρικών ιόντων, αναμένεται ότι τα προσεχή χρόνια θα επεκταθεί και στις οργανικές ενώσεις.