-Ιστορία πρώτη:
Είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη η αναφορά που γίνεται στο κοινωνικό φαινόμενο της ζωοκλοπής στα Σφακιά στα χρόνια της Ενετοκρατίας από το Γενικό Προβλεπτή της Γαληνοτάτης στην Κρήτη Μπενέτο Μόρο (1602): «Ο τόπος τούτος βρίσκεται στη νοτική πλευρά. Είναι οχυρός, όχι μόνο επειδή είναι ορεινός και δίχως λιμάνια, μα και γιατί οι κάτοικοί του είναι άγριοι και τραχείς. Στην περιφέρεια των Σφακίων είναι 10 χωριά, με 600 περίπου σπίτια και 2500 κατοίκους, από τους οποίους γύρω στους 700 είναι ικανοί για στράτευση και αγγαρείες. Από αυτούς 500 είναι γραμμένοι στις Ορντινάντσες. Κανείς απʼ αυτούς δεν υποχρεώνεται να πάει στην αγγαρεία ή στο κάτεργο, γιατί περνούν όλοι σαν προνομιούχοι Αρχοντορωμαίοι, επειδή θεωρούνται απόγονοι των ευγενών εκείνων οικογενειών, που έστειλε σαν αποικία στην Κρήτη ο βυζαντινός αυτοκράτορας. Γιʼ αυτούς, δίχως αμφιβολία, δεν πρέπει να αναφέρει κανείς πολλά ελαττώματα, παρά μόνο για τις κλοπές και κάτι άλλα σοβαρά εγκλήματα, που διαπράττουν μεταξύ τους, γιατί ζουν χωρισμένοι, πολλές φορές με αίμα, σε δύο φατρίες εχθρικές μεταξύ τους· τη φατρία των Πάτερων και τη φατρία των Παπαδόπουλων, που μισούν η μία την άλλη. Το μίσος αυτό, μπορεί να πει κανένας, γεννήθηκε μαζί με αυτούς και δεν οφείλεται στις ζημιές, που προξενεί η μία φατρία στην άλλη, τόσο σʼ αυτήν την περιφέρεια όσο και στις άλλες. Οι περισσότεροι από αυτούς ζουν μάλλον από τις κλεψιές παρά από άλλες εργασίες».
-Ιστορία δεύτερη
Η σημαντικότερη και ταυτόχρονα η πρώτη εθνικής σημασίας ζωοκλοπή πραγματοποιήθηκε το 1774, τέσσερα χρόνια μετά την επανάσταση του Δασκαλογιάννη, όταν οι Σφακιανοί εξεγέρθηκαν υπό τον ιερέα παπα-Σήφη κατά του πλούσιου και σκληρού Τούρκου Αγά Ιμπραήμ Αληδάκη. Πριν από το μαρτυρικό θάνατό του κατάφεραν να ανακτήσουν βοσκοτόπια και να μοιραστούν τα χιλιάδες αιγοπρόβατά του. Η εξόντωση του Αληδάκη είχε προσλάβει επαναστατικό-πολεμικό χαρακτήρα, με έντονο ταυτόχρονα το στοιχείο της πολυπρόσωπης αντεκδίκησης από την πλευρά των καταπιεσμένων Κρητικών.
Επίσης, το Φραγκοκάστελο έχει μείνει στην ιστορία από την ένδοξη μάχη που έλαβε χώρα στην πεδιάδα και μέσα στα τείχη του τον Μάιο του 1828 ανάμεσα στον Μουσταφά πασά και τον Χατζή Μιχάλη Νταλιάνη. Εκείνη την περίοδο βρισκόταν σε εξέλιξη η πολεμική προετοιμασία για τη Μάχη του Φραγκοκάστελου, που έλαβε χώρα στις 18 Μαΐου 1828. Στην Κρήτη είχε ήδη από τις αρχές του έτους αποβιβασθεί ο ξακουστός ήρωας Χατζή Μιχάλης Νταλιάνης προκειμένου να συμπαρασταθεί στους Σφακιανούς στον αγώνα τους ενάντια στον Μουσταφά Πασά, βεζίρη στον Αποκόρωνα. Στις 8 Μαΐου ο Χατζή Μιχάλης άφησε εκατό άνδρες στο φρούριο του Φραγκοκάστελου και με την άλλη δύναμη –το συνολικό του στράτευμα αριθμούσε 600 άνδρες και εκατό ιππείς– αλλά και σε συνεργασία με τους Σφακιανούς, κατέβηκε στο Ρέθυμνο, όπου χτύπησε τον Οσμάν πασά την ώρα που έβγαινε από το φρούριο της Φορτέτσας για να πάει να ενωθεί με τους Αποκορωνιάτες Τούρκους. Οι Τούρκοι αιφνιδιάστηκαν και διασκορπίστηκαν. Άφησαν περί τους σαράντα νεκρούς και πολλούς αιχμαλώτους. Εκτός από τη φθορά που προξένησαν στον εχθρό, πήραν και έξι χιλιάδες ζώα –κατʼ άλλους επτά χιλιάδες– και μερικά φορτία σιτάρι που ήταν φορτωμένα στα μουλάρια, τα οποία άρπαξαν.
-Ιστορία τρίτη:
Το 1948, στο χωριό Αράδαινα Σφακίων, ξεκίνησε μέσα σε ελάχιστα λεπτά μια από τις πλέον ιστορικές βεντέτες που συγκλόνισαν το νησί της Κρήτης, οδηγώντας σε τόσα θύματα όσα ήταν αρκετά για να ξεκληριστούν ολόκληρες οικογένειες. Αφορμή για να ξεκινήσει αυτή η αιματηρή σύγκρουση στάθηκε το κουδούνι ενός προβάτου. Διηγούνται, δηλαδή, ότι οι μετέπειτα αντιμαχόμενοι είχαν διαπράξει ζωοκλοπή. Η λεία μοιράστηκε ακριβοδίκαια αλλά στη μοιρασιά δεν είχε γίνει ρητή πρόβλεψη και για το ʽλέριʼ (:κουδούνι γιδοπροβάτου) ενός από τα κλεμμένα ζώα. Αυτό το ασήμαντο αντικείμενο προκάλεσε έναν διαπληκτισμό με πολλά θύματα και τελικά στην εγκατάλειψη και την ερήμωση του χωριού, όπου ζουν ελάχιστοι κτηνοτρόφοι περιφερόμενοι στα γύρω βοσκοτόπια. Οι λαογραφικές πηγές αναφέρουν ότι «μια κακή ώρα, κουνιάδια και αδελφοπαίδια σκοτωθήκανε και το χωριό εγκαταλείφθηκε. Άλλοι πήγαν στα Χανιά, άλλοι στην Αθήνα και άλλοι στο εξωτερικό. Αιτία ήταν μια μικροδιαφορά. Ένα απόγευμα την ώρα που έπεφτε ο ήλιος, ένα παιδί έβγαλε ένα λεράκι (: κουδούνι) από ένα ποίμνιο και αυτός που το είχε του ζήτησε το λόγο. Σε λίγη ώρα είχαν σκοτωθεί τέσσερα άτομα και μέχρι το βράδυ κι άλλα. Όλοι εγκατάλειψαν τα σπίτια τους και σκόρπισαν».
-Ιστορία τέταρτη:
Η αρπαγή και η κλοπή μερικών ζώων αποτελούσε στο παρελθόν μια από τις βασικότερες αιτίες αντεκδίκησης∙ άνοιγε έναν κύκλο αιματηρής αντιπαλότητας αμφίβολου τερματισμού. Σε πολλές περιπτώσεις οι πράξεις αντεκδίκησης ξεπερνούσαν κάθε όριο και έφταναν στην επικράτηση της βαρβαρότητας: αλυσιδωτές ζωοκλοπές, σφαγές εν ψυχρώ δεκάδων ζώων, κόψιμο της γλώσσας των ζώων, δολιοφθορές, διεύρυνση της ρήξης μεταξύ των δύο πλευρών, σε κάποιες περιπτώσεις ανθρωποκτονίες. Η υπερβολή της συγκρουσιακής σχέσης αποτυπώνεται στη διήγηση που αναφέρει ότι η ιστορική οικογένεια των Λιάπηδων, για παράδειγμα, ξεκληρίστηκε, διότι ξεκίνησε ένας κύκλος βεντέτας με άλλες ισχυρές οικογένειες με αιτία την κλοπή ενός κριού. Κάποιοι άλλοι αποδίδουν την έναρξη αυτής της βεντέτας σε ένα ασήμαντο για τα σημερινά δεδομένα γεγονός, σε ένα απλό χαστούκι που δημιούργησε αγεφύρωτο μίσος και αλλεπάλληλα φονικά μεταξύ δύο ομάδων οικογενειών: αφενός μεν των Λιάπηδων και των Βελήδων, αφετέρου δε των Τσιριντάνηδων, των συγγενών τους Πωλογιάννηδων και των συγγενών των τελευταίων, των Ξερούχηδων. Μερικοί από αυτούς που επέζησαν, εκπατρίστηκαν. Σήμερα δεν υπάρχει στην επαρχία κανείς Λιάπης, κανείς Βελής.
-Ιστορία πέμπτη:
Σχετική είναι και η απόφαση του Ιεροδικείου Ηρακλείου της 9ης Σεπτεμβρίου 1672 για τον κρυπτοχριστιανό Χουσεΐν του Αβδουλλάχ, υπηρέτη του Μουσταφά Μπεσέ από το Κάτω Βαρσαμόνερο Ρεθύμνης, ο οποίος, με τη βοήθεια και άλλων ραγιάδων, σκότωσε με μαχαίρι το αφεντικό του καθώς κοιμόταν έξω από το σπίτι του και άρπαξε 15 μουζούρια στάρι και δέκα πρόβατα. Η γυναίκα και οι κόρες του θύματος με αγωγή κατηγόρησαν το δράστη, ότι μαζί με τους άπιστους της Σούδας, που κατεχόταν από τους Βενετούς ακόμη, διενεργούσε ληστείες, φόνους και διαρπαγές. Οι μουσουλμάνοι μάρτυρες που εξετάστηκαν επιβεβαίωσαν τις κατηγορίες. Δεν αναφέρεται η απόφαση, παρά μόνον ότι «κατεχωρίσθησαν δε ταύτα ώδε τη αιτήσει». Υποτίθεται βέβαια ότι είναι καταδικαστική
(: τουρκικά αρχεία Ηρακλείου).

