Κόλπος των Αγίων Θεοδώρων

Ταξιδεύοντας τριάντα πέντε αιώνες πίσω στο χρόνο

Λίγα χιλιόμετρα ανατολικά από την πόλη του Ηρακλείου κοντά στο μέγαρο Νίρου Χάνι στη μικρή παραλία –κόλπο των Αγίων Θεοδώρων η «κολύμπα» (μεγάλη λαξευτή βυθισμένη δεξαμενή), οι μεγάλοι τετράγωνοι ογκόλιθοι που ξεπροβάλλουν από τη θάλασσα, αλλά και το περίγραμμα κτιρίων με μεγάλες μαύρες σιδερόπετρες στην άμμο της παραλίας, αποκαλύπτουν σημαντική ανθρωπογενή δραστηριότητα κάποτε. Πρόκειται αρχικά (ίσως από τα παλαιοανακτορικά χρόνια) για μεγάλο λατομείο αμμώδους πετρώματος. Στη συνέχεια ο προσήνεμος όρμος χρησιμοποιείται ως σημαντικό εξαγωγικό λιμάνι και μάλιστα οι εγκαταστάσεις στο μέγαρο Νίρου, δείχνουν αποθήκευση αγροτικών προϊόντων, αλλά και κινητών βωμών όπως διαπιστώνει ο Πωλ Φορ. Ο Σπυρίδων Μαρινάτος ανασκάπτει στα 1926 -27 τον παράκτιο χώρο στους Αγίους Θεοδώρους και διαπιστώνει πως: «Αν υπήρξε ποτέ εκτός του ύδατος, θα ηδυνάμεθα βασίμως να υποθέσωμεν ότι ήτο μινωικόν νεώριον, μέρος όπου εναυπηγούντο τα πλοία των σπουδαίων εκείνων θαλασσοπόρων». Πράγματι η παλιά ακτογραμμή βρίσκεται βυθισμένη στα 1,90-2 μέτρα βάθος και οι εγκοπές που την τεκμηριώνουν εντοπίσθηκαν στο νησάκι ανατολικά. Οι «πόντιλοι» Έβακρος και Πιρακάος, που η πινακίδα KN V 1005 της Γραμμικής Β που βρέθηκε στην Κνωσό μας αποκαλύπτει, περπάτησαν στο χώρο αυτό δίνοντας οδηγίες για κατασκευή πλοίων, φόρτωση εμπορευμάτων κλπ. «Οι πινακίδες της Γραμμικής Β από την Κνωσό μας φέρνουν στο φως στοιχεία του κρητικού στόλου και πλοίων που ήταν σταθμευμένα σε κάποια λιμάνια. Ο Chadwick θεώρησε ότι το πολύπτυχο των πινακίδων V, του χεριού 125 αποτελούσε κατάλοιπο μέρους του κρητικού στόλου. Θεώρησε ότι μνημόνευε πλοία σταθμευμένα σε διάφορα λιμάνια του νησιού καθώς και τους δύο αξιωματικούς (πόντιλοι –Θαλασσινοί) που ήταν υπεύθυνοι στο κάθε σκάφος» (ερευνητής αιγιακών γραφών Μηνάς Τσικριτσής).

Η βύθιση, σε δύο μάλλον φάσεις, της περιοχής αυτής, διατήρησε τα λαξευτά μνημεία, σχεδόν με τη μορφή που είχαν όταν ήταν σε χρήση. Τα λαξευτά κανάλια που καταλήγουν στις δύο δεξαμενές δείχνουν μάλλον χρήση νερού και τεχνολογία καθέλκυσης καραβιών όπως η σημερινή. Με μάσκα και πέδιλα εύκολα ο επισκέπτης του χώρου αυτού μπορεί να δει αρκετά από τα παραπάνω και να «ταξιδέψει» νοερά, τριάντα πέντε αιώνες, πίσω στο χρόνο.

Αγιος Γεώργιος Ανισαρά Χερσονήσου

Ογκόλιθοι που χρησιμοποιήθηκαν για το φρούριο του Κούλε

Λίγα χιλιόμετρα ανατολικότερα, στον Άγιο Γεώργιο Ανισαρά Χερσονήσου, βρίσκεται μεγάλο λατομείο εξόρυξης γιγαντιαίων λίθων 10, 15 και 20 τόνων. Το μεγαλύτερο τμήμα του είναι βυθισμένο σε βάθος 1-1,90 μέτρα. Στην αρχή του χώρου αυτού υπάρχει μικρό λαξευτό σπήλαιο, το οποίο πιθανότατα αποτελούσε λατρευτικό χώρο σχετικό με το λατομείο. Το βυθισμένο τμήμα του λατομείου φτάνει ως το νησάκι απέναντι, σε μήκος περί τα ογδόντα μέτρα. Λίγο πριν το νησάκι μάλιστα εντοπίζεται η ράμπα φόρτωσης των ογκολίθων και στην νότια υπήνεμη πλευρά του η βυθισμένη παλαιά γραμμή ακτής. Η σχεδία έμπαινε σε λαξεμένο χώρο και στερεωνόταν για να έλθει πάνω της ο ογκόλιθος με πλαγιολίσθηση. Στη συνέχεια με μοχλούς σπρωχνόταν και έπλεε στην υπήνεμη αρχικά θάλασσα και μετά οδηγούνταν στο έργο. Τους ογκολίθους που εξορύχτηκαν από το χώρο αυτό τους συναντούμε στο Βενετο-κρητικό φρούριο της θάλασσας τον Κούλε Ηρακλείου. Σύμφωνα με τον αείμνηστο ερευνητή Στέργιο Σπανάκη οι Βενετοκρητικοί παίρνουν τους μεγάλους ογκόλιθους από μινωική εγκατάσταση (λιμάνι) που βρισκόταν εντός της περιοχής του σημερινού λιμένα του Ηρακλείου. Μάλιστα ο κ. Μανωλιούδης εντόπισε όπως λέει με τον αρχαιολόγο Νίκο Γιγουρτάκη σε λιθάρι τεκτονικό μινωικό σύμβολο.

Μάλια

Οι χώροι όπου τοποθετούσαν τα σκάφη το χειμώνα κατά τη μινωική εποχή

Κάτω από τον αρχαιολογικό χώρο των Μαλίων, ανατολικά από τα μινωικά λατομεία στη θέση «Μύλος» ή «Ποταμός», λαξευτές δομές δημιουργούν απορία για τη χρήση τους στα μινωικά πιθανότατα χρόνια. Ο μικρός αυτός κόλπος αποτέλεσε το λιμάνι στη μινωική εποχή τόσο την παλαιονακτορική όσο και την εποχή της θαλασσοκρατορίας. Από εδώ ξεκινά ο Σαρπηδόνας, σύμφωνα με τη μυθολογία, για να ιδρύσει τη μινωική Μίλητο στην Ασία. Εκεί που πολλούς αιώνες αργότερα ο Θαλής και ο Αναξιμένης θεμελιώνουν τη φιλοσοφία και τις φυσικές επιστήμες. Δεν είναι τυχαίο που ο ανασκαφέας Wolf-Dietrich Niemeier συναντά στην αʼ οικοδομική περίοδο (ΜΜ ΙΙΙ και ΥΜ 1Α) όπως την ονομάζει, εισηγμένη κεραμική σε ποσοστό 98%, μινωικές τοιχογραφίες αλλά και επιγραφή της γραμμικής Α. Στον «Μύλο», τρεις βυθισμένες λαξευτές «γλώσσες» πλάτους ενενήντα εκατοστών και μήκους γύρω στα είκοσι μέτρα, φαίνεται πως αποτέλεσαν στη μινωική εποχή τους νεώσοικους, δηλαδή τους χώρους που τοποθετούσαν τα σκάφη τους τον χειμώνα. Βρισκόταν στη στεριά οι χώροι αυτοί και κοντά στη θάλασσα και σήμερα μας δίνουν μια εικόνα για το μέγεθος των μινωικών πλοίων.

Πολλά σημεία στην κεντρική και ανατολική Κρήτη μπορούν να αποτελέσουν πόλους έλξης πλησίαλου (snorkeling) τουρισμού και αυτό που χρειάζεται είναι η κήρυξη τους ως επισκέψιμων ενάλιων αρχαιολογικών χώρων, όπως έχει γίνει στον κόλπο του Ναυαρίνου (ΦΕΚ 2489Β/3-10-2013) και η οργάνωση της προβολής τους, ώστε να ενταχθούν σωστά και ολοκληρωμένα στο οπλοστάσιο της χώρας για ποιοτικό τουρισμό. Οι χώροι που περιγράφηκαν δεν διαθέτουν κινητές αρχαιότητες οι οποίες να κινδυνεύουν αλλά είναι απαραίτητο οι τοπικοί Δήμοι και ο πληθυσμός να βοηθήσουν ενεργά την προσπάθεια αυτή.