
Ως πνευματικό παιδί του Παντελή Πρεβελάκη, η κα Χρύσα Δαμιανάκη αγάπησε και μελέτησε την ιστορία της τέχνης της Ιταλικής Αναγέννησης. Αν και θέλησε να διδάξει στην Ελλάδα, στην οποία επέστρεψε μετά τις ανώτερες σπουδές της στην Αγγλία, η Ιταλία αναγνώρισε την αξία του επιστημονικού έργου της και της έδωσε την έδρα της Ιστορίας της Νεότερης Τέχνης το 2001 στο βαθμό του αναπληρωτή καθηγητή ενώ το 2013 έγινε τακτική καθηγήτρια.
Η κα Δαμιανάκη μιλά στην “Π” για τον Παντελή Πρεβελάκη, την Ιταλία, την Κρήτη και την έρευνά της.
Μιλήστε μας για την έρευνά σας στην Ιταλία
“Το απολαυστικότερο και συνάμα το δυσκολότερο έργο ενός επιστήμονα είναι η έρευνα. Έχω την τύχη να βρίσκομαι σε μια χώρα όπου η έρευνα στο αντικείμενο της ιστορίας της τέχνης, μάλιστα της τέχνης της Ιταλικής Αναγέννησης (15ος, 16ος αιώνας) στην οποία ειδικεύομαι, διευκολύνεται τα μέγιστα από την καλή οργάνωση των αρχείων και τις πλούσιες βιβλιοθήκες (όπως του Βατικανού, την Hertziana, την Biblioteca di Storia dellʼArte e Archeologia di Palazzo Venezia στη Ρώμη, κ.ά.). Ανήκω στην κατηγορία που οι Ιταλοί αποκαλούν “archivista”, δηλαδή των ερευνητών των αρχείων. Καρποί έρευνας σε αρχεία βιβλιοθηκών και μουσείων είναι όλα τα έργα που έχω συγγράψει μέχρι σήμερα. Όταν κατέλαβα το 2001 την έδρα του αναπληρωτή καθηγητή στην ιστορία της τέχνης των μέσων και νεοτέρων χρόνων στο Πανεπ. του Σαλέντο (Ιταλίας), συνεργάστηκα με μελετητές της λογοτεχνίας και των ανθρωπιστικών σπουδών της Αναγέννησης που είχαν εστιάσει την έρευνα στους ιταλούς αντικλασικούς και «αιρετικούς» συγγραφείς της περιόδου της Μεταρρύθμισης (τέλη 15ου ως μέσα 16ου αιώνα), εκείνους που είχαν ενωτισθεί τα εντάλματα της Μεταρρύθμισης του Λουθήρου, έναν ιδεολογικό τομέα στον οποίο δεν είχαν γίνει έρευνες από τους Άγγλους ιστορικούς της τέχνης. Άρχισα έτσι από το 2004 (όταν οργάνωσα το πρώτο συνέδριο στην Μεταρρύθμιση στο Ινστιτούτο Warburg του πανεπ. του Λονδίνου) να μελετώ τους «αιρετικούς» αναγεννησιακούς καλλιτέχνες, όπως τον Ποντόρμο, τον Σανσοβίνο, τον Μιχαήλ Άγγελο. Παράλληλα μελέτησα τον Ηρακλειώτη λόγιο Ιωάννη Ιουστινιάνη (έναν διακεκριμένο Ερασμικό φιλόσοφο και ευαγγελιστή των ρημάτων του Εράσμου στην Ευρώπη), και τον παρουσίασα στο Ι΄ Κρητολογικό Συνέδριο (2006). Η Μεταρρύθμιση είναι αναμφίβολα η κρισιμότερη περίοδος του ιταλικού, και γενικά του ευρωπαϊκού πολιτισμού, και ως σήμερα δεν έχει μελετηθεί επαρκώς από την διεθνή φιλολογική και τεχνοϊστορική κριτική. Για τα επιτυχή αποτελέσματα της έρευνας μου δόθηκε επιχορήγηση από το Ιταλικό Υπουργείο Πανεπιστημίου και Έρευνας (PRIN 2006). Τούτος ο δύσκολος δρόμος της έρευνας, που γνώρισα κατά τις σπουδές μου στην Αγγλία, μάλιστα στο περιώνυμο Ινστιτούτο Warburg (μοναδικό στην Ευρώπη για την τεχνοϊστορική έρευνα στον Μεσσαίωνα και την Αναγέννηση), είναι ο μόνος που προάγει την επιστήμη. Τα πορίσματα της επιστημονικής έρευνας είναι η εγγύηση για την δημιουργία πρωτότυπων έργων, και για τούτο κάθε κράτος πρέπει να εξοικονομεί πόρους για την χρηματοδότηση της έρευνας σε όλους τους επιστημονικούς τομείς. Η αείμνηστη βιολόγος Rita Levi Montalcini, νομπελίστα και διακεκριμένη ερευνήτρια (ανακάλυψε το Ngf), διαμαρτυρήθηκε δριμύτατα το 2010, όταν η κυβέρνηση Μπερλουσκόνι επεχείρησε να μειώσει τα κονδύλια για την επιστημονική έρευνα. Δυστυχώς σήμερα στην Ιταλία, καθώς και σε άλλες χώρες που δοκιμάζονται από την κρίση, τα κρατικά κονδύλια για την έρευνα έχουν μειωθεί. Eδώ πλέον συνεισφέρουν στην έρευνα και στην οργάνωση συνεδρίων ή στη δημοσιεύση μελετών ιταλικές τράπεζες, ή ιδιωτικά ιδρύματα και φορείς. Το τελευταίο συνέδριο που οργάνωσα για την Θρησκευτική Μεταρρύθμιση στην Ιταλία και Γερμανία σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Warburg του πανεπ. του Λονδίνου (14-15/2013), χρηματοδοτήθηκε από την Banca del Monte dei Paschi di Siena. Γνωρίζω ότι και ωρισμένες ελληνικές τράπεζες και άλλα ιδρύματα συνεισφέρουν στον πολιτισμό. Θα πρέπει όμως να υιοθετηθεί από μέρους των ιδρυμάτων αυτών μια ευρύτερη και συστηματική πολιτική χρηματοδότησης της επιστημονικής έρευνας στην Ελλάδα, ώστε η σημερινή οικονομική κρίση να μην αποβεί καταπέλτης της επιστημονικής προόδου. Έχουμε πολλούς αξιόλογους επιστήμονες που χρειάζονται την ιδιωτική μέριμνα για την πρόοδο των ερευνών τους. Επιτρέψτε μου στο σημείο αυτό να επεκταθώ στο θέμα της ιδιωτικής επιχορήγησης που σήμερα θα πρέπει να λάβει ενεργό και καίριο ρόλο στην Ελλάδα. Στην κατεύθυνση αυτή θα πρέπει να στραφούν οι ιθύνοντες που ως τώρα στηρίζονταν στην κρατική επιχορήγηση, όπως ακριβώς έχει γίνει στην Ιταλία εδώ και αρκετά χρόνια. Δυστυχώς τα πράγματα αποδεικνύουν ότι στην Ελλάδα, ακόμα και σήμερα που η ένδεια φέρνει την οπισθοδρόμηση στα κρατικά έργα, ο τομέας της ιδιωτικής επιχορήγησης δεν καλλιεργείται συστηματικά από τους υπεύθυνους των υπηρεσιών. Τον Φεβρουάριο του 2012 ήρθα σε επικοινωνία με την Παγκρητική Ένωση της Αμερικής, με την ευκαιρία της μετάβασής μου στη Νέα Υόρκη, προσκεκλημένη του Μητροπολιτικού Μουσείου για να συμμετέχω στις εισηγήσεις που επρόκειτο να γίνουν για την έκθεση των ιταλικών προσωπογραφιών και προτομών ("Scholars' Day" for The Renaissance portrait from Donatello to Bellini", 21/12/2011-18/3/2012). Η επικοινωνία εκείνη με την Παγκρητική, και η ομιλία που έδωσα για τους κορυφαίους συγγραφείς μας Καζαντζάκη και Πρεβελάκη, σήμανε για μένα την κατάλληλη ώρα για να μιλήσω στα μέλη της για ένα θέμα που με πληγώνει εδώ και χρόνια: την αξιολύπητη κατάσταση στην οποία βρίσκονται πολλά βυζαντινά εκκλησάκια στην Κρήτη που δεν έχουν ακόμα συντηρηθεί λόγω οικονομικών προβλημάτων. Το ενδιαφέρον που καλλιέργησα εδώ στην Ιταλία για την συντήρηση μνημείων και έργων τέχνης με παρακίνησε, και έγραψα αμέσως στον πρόεδρο της Παγκρητικής John Manos. Το ζήτημα εξετάσθηκε από το Δ.Σ. της Παγκρητικής και ο John Manos μου απάντησε ότι η Ένωση ήταν διατεθημένη να προβεί σταδιακά στην επιχορήγηση συντήρησης βυζαντινών εκκλησιών στη Κρήτη, εφʼ όσον το ελληνικό κράτος αδυνατεί (λόγω οικονομικής κρίσης) να διαθέσει, μέσω των Βυζαντινών Εφοριών, κονδύλια για τον σκοπό αυτό. Έμενε να πάρουν στα χέρια τους κάποιο κατάλογο των κτισμάτων που έπρεπε να συντηρηθούν, και την προϋπολογισμένη δαπάνη από την αρχιτεκτονική μελέτη και το έργο των συντηρητών. Το μεταβίβασα αμέσως στην έφορο που έτυχε να συναντήσω το καλοκαίρι εκείνο του 2012, την κα Τζιγκουνάκη της ΚΕ΄ Εφορίας Προϊστορικών, Κλασικών και Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Χανίων και Ρεθύμνου. Μου υποσχέθηκε ότι θα φρόντιζε το θέμα. ¨Ομως δεν έγινε τίποτε. Γνωρίζω δυστυχώς άλλες τέτοιες ευκαιρίες χαμένες για την Ελλάδα λόγω έλλειψης κατανόησης και δραστηριοποίησης των υπευθύνων. Ας θεωρήσουμε όμως ότι η ευκαιρία δεν έχει χαθεί για τα βυζαντινά εκκλησάκια της Κρήτης, και ότι η πρόταση μπορεί να επαναλειφθεί προς την Παγκρητική από κάποιον έφορο που θα δραστηριοποιηθεί κατάλληλα”.
Η ιταλική πολιτεία στηρίζει τις τέχνες και την εκπαίδευση;
“Παλαιότερα η ιταλική εκπαίδευση έδινε μεγαλύτερη προσοχή στην εκμάθηση της θεωρίας της τέχνης, και υπήρχαν ονομαστοί δάσκαλοι που δημιούργησαν σχολές σκέψης όπως ο Αργκάν, ο Λόνγκι, ο Βεντούρ, κ.ά. Σήμερα υπάρχει μια προσέγγιση στην αγγλική και γαλλική σχολή σκέψης. Όπως και νάχει, η διδασκαλία της ιστορίας της τέχνης θεωρείται από τα κυριότερα μαθήματα στον τομέα των ανθρωπιστικών σπουδών στα πανεπιστήμια. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με την μέση εκπαίδευση. Υπήρξε η απόφαση από τον προηγούμενο υπουργό πολιτισμού της κυβέρνησης Λέττα, τον Μάσιμο Μπράι, να καταργηθεί η ιστορία της τέχνης στα Λύκεια λόγω οικονομικής κρίσης. Ελπίζουμε ότι η παρούσα κυβέρνηση Ρέντζι θα αναθεωρήσει τον παράλογο αυτό νόμο. Μαζεύτηκαν χιλιάδες υπογραφές, και πιστεύουμε ότι ο φλωρεντινός Ρέντζι, ο οποίος δίνει ιδιαίτερη σημασία στην εκπαίδευση, θα αποκαταστήσει το θέμα. Αλλά η περίπτωση Μπράι κάνει αναπόφευκτο το ερώτημα: Tι είδους πολιτικοί κυβερνούν σήμερα στην Ευρώπη;”
Ποιά τα κοινά σημεία, κατά τη γνώμη σας, Ιταλών και Ελλήνων;
“Ο λαός τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ιταλία, κυρίως στο νότο της χώρας, έδειξε ανέκαθεν σταθερή τη βούλησή του να παραμείνει πιστός στις παραδομένες αξίες. Ωφείλει όμως κανείς να παρατηρήσει ότι παλαιότερα οι μεσογειακοί λαοί ήταν πιο κοντά στη σκέψη και στα ήθη. Τούτο το διαπιστώνουμε διαβάζονας λογοτεχνικά κείμενα Ιταλών όπως του Λουίτζι Πιραντέλλο, του Λεονάρντο Σάσα, της Γκράτσιας Ντελέντα, ή βλέποντας ταινίες του Τζιουσέππε Τορναττόρε. Σήμερα, όπως γράφει ο Σάσα στο βιβλίο Σικελία που εκδόθηκε το 2013, 24 χρόνια μετά τον θάνατό του (εκδόσεις Henry Beyle), όλα έχουν υποστεί μια καταστρεπτική εξομοίωση, απόδειξη ότι οι λαοί, κυρίως τα μικρά έθνη, καταδικάζονται να δορυφορούν γύρω από τις οικονομικές υπερδυνάμεις, χωρίς να υπολογίζεται η ιδιοτυπία τους και η συμβολή τους στον οικουμενικό πολιτισμό. Αυτό τους στερεί την δυνατότητα να εφεύρουν τρόπους ώστε να ανανεώσουν τις παραδόσεις τους, χωρίς να αγνοήσουν τις σύγχρονες ανάγκες και τις κατακτήσεις των νεώτερων επιτευγμάτων. Και τούτο είναι το πρόβλημα λαών όπως των Ελλήνων, των Ιταλών ή των Ιρλανδών.”
Τι κρατάτε από την Κρήτη στο εξωτερικό που ζείτε;
“Την πίστη στην πραγματικότητα του πνεύματος, ακολουθώντας το παράδειγμα του δασκάλου μου Παντελή Πρεβελάκη, την ελπίδα άσβηστη ότι μπορεί κάποτε, αν η πατρίδα μου το θελήσει, να της προσφέρω τις γνώσεις μου, την πείρα μου και ό,τι αποκόμισα από τη μακρόχρονη οδύσσεια μου στο κόσμο”.
Μιλήστε μας για τη σχέση σας με τον Πρεβελάκη
“O Πρεβελάκης υπήρξε πνευματικός δάσκαλός μου, καθώς και πολλών άλλων νέων της γενιάς μου. Τον γνώρισα το 1977, όταν δέχθηκε την έδρα πεζογραφίας στην Ακαδημία του Πλάτωνα (Αθηνών), την οποία είχε αρνηθεί κατά την διάρκεια της δικτατορίας. Είχα πάει τότε να τον συγχαρώ, δεδομένου ότι η Κρήτη είχε αποκτήσει, τη χρονιά έκείνη, έναν άξιο ακαδημαϊκό. Από τότε, ως την εκδημία του το 1986, δεν έπαψε να με νουθετεί και να με ενθαρρύνει στις σπουδές μου. Δοξάζω Τον Θεό που μου χάρισε τούτο το τέλειο δώρημα. Επί δέκα σχεδόν χρόνια μου άνοιγε την πόρτα του όχι μόνο γιατί είχα, όπως έλεγε, «γνήσιο ήθος Κρητικιάς», αλλά και γιατί είχε διαβλέψει, ως δεινός ενδοσκόπος που ήταν, ότι πάσχιζα με κάθε θυσία να καλλιεργήσω το πνεύμα μου ώστε να μπορέσω κατόπιν να μπω στον αγώνα της ηθικής ολοκλήρωσης, αν όχι τελειότητας. Το πρώτο μεγάλο μάθημα, πρίν από το έργο του, μου έδωσε η ίδια η στάση του απέναντι στη ζωή και στο θάνατο, και το όλο πολίτευμα του ασκητικού του βίου (ήταν ολοκληρωτικά αφιερωμένος στο έργο του, χωρίς ποτέ να νυμφευθεί), που καθρέπτιζε την καθαρότητα του μεγαλεπίβολου πνεύματός του. Η σπουδαιότερη υποθήκη που μου παρέδωσε είναι η πίστη στην πραγματικότητα του πνεύματος, και κατόπιν η προσήλωση στην παιδευτική αξία της τέχνης και της επιστήμης. Τούτο το τελευταίο είχε θέσει ο ίδιος ως κριτήριο τόσο του συγγραφικού, όσο και του διδασκαλικού έργου του. Το πάθος του όμως και η λύτρωσή του, όπως ο ίδιος είχε εξομολογηθεί σε μια συνέντευξη («Δείχτες Πορείας», Εστία, Αθήνα 1985, σ. 15-16) ήταν η Κρήτη: της αφιέρωσε εφτά μυθιστορήματα και δυό δράματα. Δεν θα σχολιάσω εδώ το έργο του, γιατί τούτο το έχω κάνει σε τέσσερα δημοσιεύματά μου που τόλμησα να εκδώσω, αν και έχω πλήρη συναίσθηση της αδυναμίας μου να κατανοήσω τον θείο πλούτο του πνεύματός του. Τα δημοσιεύματα αυτά είναι διαλέξεις από διεθνείς ημερίδες που οργάνωσα (δυστυχώς μόνο με δική μου πρωτοβουλία) για να τιμηθεί η σεπτή μνήμη του. Η πρώτη ημερίδα έγινε στο Ρέθυμνο το 1996 με την συμπλήρωση δέκα χρόνων από την εκδημία του, σε συνεργασία με την Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνου. Η ανακοίνωση μου ήταν «Οι άξονες της πνευματικής δημιουργίας του Παντελή Πρεβελάκη» (περ. Κοινωνικές Τομές, τόμ. 74, 1996). Η δεύτερη ημερίδα έλαβε χώρα στην Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης το 2006, στο πλαίσιο του Ι΄ Κρητολογικού Συνεδρίου, με την επέτειο της συμπλήρωσης είκοσι χρόνων από την κοίμησή του, και το δικό μου θέμα μου ήταν «To μεταφυσικό ρίγος και η δικαίωση του Ποιητή στον Νέο Ερωτόκριτο του Παντελή Πρεβελάκη» (Πεπραγμένα του Ι΄ Κρητολογικού Συνεδρίου, Ηράκλειο, 2012). Η τρίτη έγινε το 2009 σε συνεργασία με τη Νομαρχία Χανίων και τον Φιλολογικό Σύλλογο «Ο Χρυσόστομος» Χανίων. Η τελευταία τούτη ημερίδα, αφιερωμένη στα εκατόχρονα του μεγάλου πεζογράφου, ποιητή και δραματουργού, πραγματεύτηκε το μεταφραστικό έργο του, ειδικά εκείνο από την ευρωπαϊκή δραματολογία, - μια σημαντική πτυχή της συγγραφικής του Πρεβελάκη - που δεν έχει μελετηθεί από την φιλολογική κριτική.
Τα πρακτικά του συνεδρίου εκδίδονται τώρα από τις Εκδόσεις των Φίλων, και ελπίζω σύντομα να παρουσιάσω το βιβλίο αυτό στους συμπατριώτες μου, αλλά και στον ελληνισμό. Η δική μου συμβολή στην ημερίδα αυτή αφορούσε σε «Μιά άγνωστη μετάφραση του Παντελή Πρεβελάκη από την Ιταλική Αναγεννησιακή Λογοτεχνία». Τέλος, μια ανακοίνωσή μου με τίτλο «Η διαφορετική “ανάβαση της ψυχής” των δύο Κρητικών συγγραφέων Νίκου Καζαντζάκη και Παντελή Πρεβελάκη» στο διεθνές συνέδριο που οργάνωσε το Ίδρυμα και Μουσείο ʽΝ. Καζαντζάκηʼ το 2007 (με την επέτειο της συμπλήρωσης πενήντα χρόνων από τον θάνατο του νέου επικού της «Οδύσσειας»), έχει εκδοθεί σε ψηφιακή έκδοση από το ίδρυμα (2010). Εδώ και πολλά χρόνια μελετώ το τελευταίο ποίημα του Πρεβελάκη Ο Νέος Ερωτόκριτος, και διατυπώνω τις σκέψεις μου πάνω στα θεόπνευστα δίστιχά του. Ελπίζω να αξιωθώ να δημοσιεύσω κάποτε τις ιδέες μου για το έργο αυτό. Πρόκειται για μία από τις πνευματικότερες ποιητικές δημιουργίες της Ελλάδας του 20ού αιώνα”.

