Της Ελένης Ψαραδάκη*
Μέρος 2ο
Μικρασιάτες και Τουρκοκρητικοί πρόσφυγες. Δύο πληθυσμιακές ομάδες, δύο διαφορετικοί τόποι προέλευσης και εγκατάστασης. Η πατρίδα του ενός, ο τόπος υποχρεωτικής εγκατάστασης του άλλου. Άνθρωποι με διαφορετική θρησκεία, διαφορετική κουλτούρα, που βίωσαν άμεσα τα αποτελέσματα της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Αναγκασμένοι να εγκαταλείψουν τον τόπο και τα υπάρχοντά τους, ξεκίνησαν για έναν καινούριο τρόπο ζωής, σε ένα νέο τόπο, έχοντας ως κυριότερο εφόδιο τις μνήμες εκείνου του παρελθόντος που άφηναν πίσω.
Μελετώντας ξεχωριστά, αφενός τους Μικρασιάτες της Νέας Αλικαρνασσού Ηρακλείου Κρήτης και αφετέρου τους Τουρκοκρητικούς που εγκαταστάθηκαν στο Bodrum της Τουρκίας (το μέρος όπου ζούσαν πριν την ανταλλαγή οι Μικρασιάτες της Νέας Αλικαρνασσού), παρουσιάζεται εξαιρετικό ενδιαφέρον ως προς τα κοινά στοιχεία που προκύπτουν ανάμεσά τους, μετά την εγκατάστασή τους στο νέο τόπο.
Ειδικότερα, από την έρευνα τόσο στη Νέα Αλικαρνασσό όσο και στο Bodrum, προκύπτει ότι οι πρόσφυγες αʼ γενιάς αντιμετώπισαν τα πρώτα χρόνια μία κοινωνική απομόνωση από τους ντόπιους κατοίκους. Στο Ηράκλειο, με την δημιουργία ενός ξεχωριστού οικισμού που ενισχύθηκε με Αλικαρνασσείς πρόσφυγες και στο Bodrum, με την εγκατάσταση των Τουρκοκρητικών προσφύγων στην πρώην ελληνική γειτονιά, ξεχωριστά από τους ντόπιους κατοίκους. (Η ελληνική γειτονιά με την έλευση των Τουρκοκρητικών μετατράπηκε σε κρητική γειτονιά, ονομασία που επιζεί σήμερα μόνο προφορικά, καθώς η γειτονιά πλέον ονομάζεται Kumbahçe).
Εκτός όμως από τη γεωγραφική απομόνωση, φαίνεται πως υπήρχε και η κοινωνική, καθώς τα πρώτα χρόνια, οι ντόπιοι κάτοικοι και στους δύο τόπους έβλεπαν τους πρόσφυγες ως ξένους και δεν τους αποδέχονταν ως όμοιούς τους. Η διαφορετική κουλτούρα, οι διαφορετικές συνήθειες και, στην περίπτωση των Τουρκοκρητικών, η διαφορετική γλώσσα, ήταν αφορμή για συγκρούσεις με τους ντόπιους κατοίκους. Άμεσο αποτέλεσμα αυτών των σχέσεων ήταν οι πρόσφυγες τα πρώτα χρόνια και στις δύο περιοχές να παντρεύονται μόνο μεταξύ τους.
Οι δυσκολίες διαβίωσης ήταν ένα ακόμη κοινό σημείο μεταξύ των Μικρασιατών και Τουρκοκρητικών προσφύγων που προκύπτει από τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν. Μάλιστα και στις δύο περιπτώσεις, το επάγγελμα με το οποίο ασχολήθηκε οι πλειοψηφία των προσφύγων ήταν εκείνο του ψαρά, καθώς και στις δύο περιοχές οι νέοι κάτοικοι είχαν εύκολη πρόσβαση στη θάλασσα. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός, ότι ένας από τους λόγους που επιλέχτηκε η περιοχή της Νέας Αλικαρνασσού για τη δημιουργία του νέου οικισμού ήταν ότι θύμιζε το μέρος που άφησαν οι Αλικαρνασσείς πρόσφυγες, το σημερινό Bodrum.
Εκτός από τα παραπάνω κοινά σημεία ωστόσο, μια σημαντική διαφορά που πρέπει να επισημανθεί είναι η διατήρηση της ιδιαίτερης ταυτότητας της κάθε κοινωνικής ομάδας. Ενώ οι Μικρασιάτες πρόσφυγες κατάφεραν να διατηρήσουν ακόμα και μέχρι τις μέρες μας την ιδιαίτερη ταυτότητά τους, την οποία και διαδίδουν στο κοινό μέσω δημόσιων εκδηλώσεων, οι Τουρκοκρητικοί διατήρησαν μόνο ιδιωτικές μνήμες, οι οποίες επιζούν ακόμα, κυρίως μέσω των αφηγήσεων των Τουρκοκρητικών προσφύγων βʼ γενιάς, που συνεχίζουν να θυμούνται το κρητικό παρελθόν της οικογένειάς τους.
Αξιοσημείωτο είναι όμως το γεγονός ότι, πέρα από τις κοινές εμπειρίες ή όχι που βίωσαν οι πρόσφυγες αʼ γενιάς, οι ίδιοι άλλαξαν καθοριστικά τους νέους τόπους εγκατάστασής τους, αφήνοντας το δικό τους στίγμα στην ιστορία του κάθε τόπου, ο καθένας με τον δικό του ξεχωριστό τρόπο...
* Η Ελένη Ψαραδάκη είναι υποψήφια διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Από τον Ιούνιο έως τον Αύγουστο του 2013 πραγματοποίησε επιτόπια έρευνα στο Bodrum της Τουρκίας, για τις ανάγκες της διατριβής με τίτλο: Μνήμες «πατρίδων» στους Μικρασιάτες πρόσφυγες της Νέας Αλικαρνασσού Ηρακλείου Κρήτης και τους Τουρκοκρητικούς του Bodrum της Τουρκίας. Το παρόν κείμενο στηρίζεται στο υλικό της συγκεκριμένης έρευνας.
ΑΥΡΙΟ: Η ζωή σήμερα στο Bodrum
