Ένα ιστορικοθρησκευτικό πεζογράφημα για «τσοι Τούρκους της Κρήτης» από ένα «γέρω Κρητικό», σε κρητική διάλεκτο της εποχής (1858) αμέσως μετά το κίνημα Μαυρογένη που ανέτρεψε τη νέα σκληρή φορολογία της οθωμανικής διοίκησης
Το εξώφυλλο της «Φυλλάδας», που κυκλοφόρησε στα 1858. Το βιβλιαράκι υπάρχει στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Ένα ιστορικοθρησκευτικό πεζογράφημα, με τον τίτλο «Φυλλάδα για τσοι Τούρκους της Κρήτης γραμμένη από ένα γέρω Κρητικό το 1858», παρουσιάζουμε σήμερα. Πρόκειται για ένα κείμενο στη δημώδη κρητική γλώσσα της εποχής, με προσμείξεις τούρκικων αλλά και ακόμη και αραβικών ή βενετσιάνικων στοιχείων. Στην ουσία πρόκειται για τη χρήση της καθομιλουμένης τότε γλώσσας, του προφορικού καθημερινού λόγου των απλών ανθρώπων της Κρήτης, σε γραπτό λόγο. Κι αυτό είναι που δίνει την αξία στο συγκεκριμένο ντοκουμέντο, καθώς μας μεταφέρει λέξεις και φράσεις άλλες από τις οποίες ήδη έχουν χαθεί και άλλες διασώζονται σε μερικά χωριά, πιθανώς παραφρασμένες ή εξελιγμένες στο χρόνο.
Το ίδιο το κείμενο δεν θα είχε ίσως άλλη ιστορική αξία αν δεν αναδεικνυόταν ακριβώς αυτό το στοιχείο της ντοπιολαλιάς. Από λογοτεχνικής άποψης δεν θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι έχει κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, όμως ασφαλώς διακρίνεται για έναν εθνικό και θρησκευτικό πατριωτισμό, που εφόσον τοποθετηθεί στο ιστορικό περιβάλλον αναδεικνύει και άλλες πλευρές της αξίας του πεζογραφήματος. Ο άγνωστος συντάκτης απευθύνεται στους μουσουλμάνους συμπατριώτες του ζητώντας τους να προσχωρήσουν στον χριστιανισμό. Δεν θέτει γενικότερα ζητήματα ελευθερίας ή ανεξαρτησίας του νησιού, αλλά μονάχα το θρησκευτικό, καθώς είναι η εποχή που η Κρήτη μόλις έχει βγει από ένα ακόμη επαναστατικό κίνημα, του Εμμανουήλ Μαυρογένη, αυτό δηλαδή το οποίο διεκδίκησε με επιτυχία – και μάλιστα σχεδόν αναίμακτα- θρησκευτικές ελευθερίες αλλά και μείωση της απίστευτης φορολογίας που καλούνταν να πληρώσουν κυρίως οι χριστιανοί Κρήτες.
Ο συντάκτης, που υπογράφει ως «Γέρω Κρητικός» χωρίς να μας δίνει τη δυνατότητα να εντοπίσουμε την ταυτότητά του -το μόνο που μπορούμε να συμπεράνουμε είναι ότι κατάγεται από τις δυτικές περιοχές του νησιού- γράφει σε μάλλον απλοϊκό ύφος, συχνά με αφέλεια. Ίσως και να είναι επιλογή του ώστε να μπορέσει να διαβαστεί το κείμενο και να γίνει κατανοητό από τον αγράμματο, μουσουλμανικό και χριστιανικό, πληθυσμό. Παρά το απλοϊκό του όμως ύφος, το κείμενο έτυχε θερμής υποδοχής σε γαλλικές εφημερίδες εκείνων των ημερών. Γάλλοι δημοσιογράφοι και συγγραφείς της εποχής, όπως ο Ζιραρντέν και Λενορμάν, το παρουσίασαν σε έντυπα της χώρας τους ως μια εύλογη, ορθή, δίκαιη και γνήσια φωνή της Κρήτης. Προφανώς ακριβώς λόγω των ιστορικοθρησκευτικών του χαρακτηριστικών που έπαιρναν μεγαλύτερη διάσταση στα δεδομένα της εποχής. Το γεγονός αυτό, μάλιστα, έκανε τον «Γέρω Κρητικό» να προχωρήσει στη συγγραφή και μιας δεύτερης «Φυλλάδας», την οποία και πάλι απευθύνει «στους Τούρκους της Κρήτης» και στην οποία πλέον ο συγγραφέας κάνει επεξηγήσεις του Ευαγγελίου και προσπαθεί να το αναδείξει ως υπέρτερο θρησκευτικό κείμενο από το Κοράνι.
Τη «Φυλλάδα» παρουσίασε για πρώτη φορά το 1938, στην «Επετηρίδα της Εταιρείας Κρητικών Σπουδών» ο Εμμανουήλ Σ. Αγγελάκις, απʼ τη μελέτη του οποίου αντλούμε στοιχεία κυρίως σε σχέση με την επεξήγηση λέξεων που υπάρχουν στο κείμενο, και οι οποίες πλέον σήμερα δεν χρησιμοποιούνται ή χρησιμοποιούνται εξελιγμένες.
Ο Αγγελάκις κάνει την υπόθεση ότι ο συγγραφέας είναι ο περίφημος Κυριακός ή Κυριάκος -Καλλίνικος Κριτοβουλίδης (πήρε το όνομα Καλλίνικος όταν έγινε ιερωμένος, ενώ ο Αγγελάκις τον αναφέρει από παραδρομή ως Καλλίνικο – Κωνσταντίνο) ένας από τους ελάχιστους Κρήτες εγγράμματους της εποχής. Στηρίζει τον ισχυρισμό του στο ότι ακριβώς ένας λόγιος θα πρέπει να είναι ο συγγραφέας κι όχι ένας άνθρωπος που δεν ήξερε να γράφει και να διατυπώνει επιχειρήματα. Και μάλιστα, επειδή το κείμενο έχει πολλά απλοϊκά στοιχεία, αλλά και σημαντικά γραμματικά, συντακτικά και άλλα λάθη τα οποία δεν θα έπρεπε να κάνει ένας εγγράμματος σαν τον Κριτοβουλίδη, ο ίδιος απαντά ότι αυτό προφανώς γίνεται σκόπιμα για να θεωρηθεί ότι ανήκε στις λαϊκές τάξεις και «εξεπροσώπει το κοινόν φρόνημα».
Η απόδοση της γραφής της «Φυλλάδας» στον Κριτοβουλίδη έχει χαρακτηριστεί πάντως αυθαίρετη. Πραγματικά δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να τον συνδέει με το κείμενο, εκτός ίσως από την ηλικία και το γεγονός ότι είχε γεννηθεί στα Χανιά, απʼ όπου φαίνεται ότι καταγόταν ο γηραιός συγγραφέας. Ο Κριτοβουλίδης τότε ήταν 66 ετών, μάλλον αρκετά ηλικιωμένος για τα δεδομένα της εποχής. Είχε γεννηθεί το 1792 στα Χανιά και η καταγωγή του ήταν από τους Αρμένους Αποκορώνου Χανίων. Πέθανε στην Αθήνα στις 4 Ιουλίου 1868, ενώ κατέρρεε η επανάσταση του 1866-69.
Άραγε ένας εγγράμματος άνθρωπος, όπως ο Κριτοβουλίδης γιατί θα έπρεπε να γράψει με τόσα σκόπιμα ορθογραφικά λάθη προκειμένου να γίνει πιστευτός ότι ανήκε στις λαϊκές τάξεις; Θα μπορούσε απλά να συγγράψει με λαϊκό τρόπο. Διαβάζοντας προσεκτικά το κείμενο διαπιστώνει κανείς ότι προφανώς ο συγγραφέας είναι ένας θερμός πατριώτης Κρητικός, πιστός χριστιανός, που πάντως δεν γνωρίζει και πολλά γράμματα.
Ο Κριτοβουλίδης ήταν σπουδαγμένος και δίδαξε σε σχολεία. Ήταν από τους πρώτους Κρήτες Φιλικούς, μέλος της διοίκησης της Κρήτης, από τον Νοέμβριο του 1821, μαζί με τον Νεόφυτο Οικονόμο, ως συγγραμματέας (υπουργός θα λέγαμε σήμερα) της διοίκησης του Μιχαήλ Αφεντούλιεφ, πρώτου στρατιωτικού και πολιτικού διοικητή του νησιού στην επανάσταση, ενώ συμμετείχε στις επαναστατικές συνελεύσεις από το 1822 και αργότερα στο Κρητικό Συμβούλιο, μια μορφή αυτοδιοίκησης του νησιού στα τέλη της επανάστασης. Το 1832 συμμετείχε στην Εθνοσυνέλευση του Άργους ως «πληρεξούσιος των παροίκων Κρητών». Μεταξύ των άλλων συνέγραψε (1859) τα «Απομνημονεύματα του περί Αυτονομίας της Ελλάδος πολέμου των Κρητών», δηλαδή την ιστορία της επανάστασης του 1821 για την Κρήτη.
Τα γεγονότα του 1858
Τον Φεβρουάριο του 1856 έληξε ο Κριμαϊκός Πόλεμος. Ήταν ο πανευρωπαϊκός ή ανατολικός πόλεμος διάρκειας 2,5 χρόνων ανάμεσα στη Ρωσική Αυτοκρατορία, απʼ τη μια, και τις συμμαχικές δυνάμεις της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, της Αυτοκρατορίας της Γαλλίας, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του Βασιλείου της Σαρδηνίας από την άλλη. Ξέσπασε τον Οκτώβριο του 1853 και έληξε με νίκη των αντιπάλων της Ρωσίας. Η σύρραξη υπήρξε το αποτέλεσμα ενός μακρόχρονου ανταγωνισμού συμφερόντων ανάμεσα στις κύριες ευρωπαϊκές δυνάμεις, για επιρροή και εκμετάλλευση των ανατολικών εδαφών της παραπαίουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Στις 18 Φεβρουαρίου 1856 ο σουλτάνος, με την πίεση των συμμαχικών στον πόλεμο δυνάμεων, εξέδωσε αυτοκρατορικό διάταγμα, το λεγόμενο Χάττ-ι- Χουμαγιούν, με το οποίο χορηγούσε θρησκευτικές ελευθερίες στις μειονότητες της οθωμανικής αυτοκρατορίας και φυσικά στους χριστιανούς της Κρήτης. Στο νησί πολλοί κρυπτοχριστιανοί έδειξαν πλέον φανερά το θρήσκευμά τους, ενώ, όπως γράφει ο Βασίλειος Ψιλάκης στην «Ιστορία της Κρήτης», στην Επισκοπή της Πεδιάδας προσχώρησε στο χριστιανισμό ολόκληρο το χωριό, μέσα σε πανηγυρικές εκδηλώσεις.
Το κλίμα αυτό θορύβησε την οθωμανική διοίκηση κι ο γενικός διοικητής της Κρήτης Βελή πασάς (γιος του φοβερού Μουσταφά πασά του επονομαζόμενου Γκιριτλή – Κρητικού- που κυρίευσε αργότερα το Αρκάδι) άρχισε να παίρνει μέτρα για την τρομοκράτηση του χριστιανικού πληθυσμού και ειδικά εκείνων που είχαν αποκαλύψει το διάστημα εκείνο τη θρησκευτική λατρεία τους. Στην ουσία, δηλαδή, το Χάττ-ι- Χουμαγιούν παραβιάστηκε αμέσως στην Κρήτη. Ο Βελής φυλάκισε πολλούς χριστιανούς κι επέβαλε άγρια φορολογία. Η τρομοκράτηση του χριστιανικού πληθυσμού προκάλεσε ερεθισμό των χριστιανών.
Τον Απρίλιο του 1958 δόθηκε η αφορμή για το νέο επαναστατικό κίνημα. Ο απεσταλμένος της οθωμανικής διοίκησης, μαζί με συνοδεία, μετέβη στους Λάκκους της Κυδωνίας, το χωριό του Χατζημιχάλη Γιάνναρη, για να εισπράξει τους φόρους από τους φτωχούς και εξαθλιωμένους χωρικούς. Χρησιμοποίησε μάλιστα βίαια και προσβλητικά μέσα, γεγονός που προκάλεσε αμέσως αντίδραση. Νέοι του χωριού, με επικεφαλής τον Εμμανουήλ Μαυρογένη, εμφανίστηκαν ένοπλοι στον εισπράκτορα και απαίτησαν να επιστρέψει τα χρήματα από τους φόρους και να αποχωρήσει αμέσως. Η αντιπροσωπεία της διοίκησης κατατρομοκρατημένη αναχώρησε αμέσως, αφού επέστρεψε τους εισπραχθέντες φόρους.
Όλοι ήξεραν ότι θα ακολουθούσαν μέτρα τρομοκρατίας από τον Βελή πασά. Έτσι, εκ των πραγμάτων, σχεδιάστηκε ένα μεγαλύτερο κίνημα στην ευρύτερη περιοχή και στη συνέχεια σε όλη την Κρήτη. Στα Μπουτσουνάρια συγκεντρώθηκαν χιλιάδες Κρήτες και συνέταξαν υπόμνημα προς τους προξένους των μεγάλων δυνάμεων και της Ελλάδας, αλλά και προς τον ίδιο το σουλτάνο, καταγγέλλοντας τις αυθαιρεσίες του γενικού διοικητή. Παράλληλα ήταν έτοιμοι για ένοπλη δράση.
Ο στρατιωτικός διοικητής Μεχμέτ πασάς, δρώντας με σύνεση, αρνήθηκε να επέμβει και να χτυπήσει τους περίπου 6.000 συγκεντρωμένους στα Μπουτσουνάρια, ενώ αντίθετα ο Βελής διαμόρφωνε το κλίμα για να δικαιολογήσει επίθεση. Έδωσε εντολή να κλειστούν στα φρούρια των πόλεων οι Τούρκοι.
Από την πλευρά των χριστιανών δεν έγινε κάποια σημαντική κίνηση, σε αναμονή της απάντηση του σουλτάνου, ενώ σε αναμονή ήταν και ο στρατιωτικός διοικητής που δεν υπάκουσε στον Βελή ώστε να κάνει επίθεση.
Η απάντηση του σουλτάνου δόθηκε στις 26 Μαΐου 1858 και δικαίωμα το σχεδόν αναίμακτο κίνημα των Κρητών. Ο σουλτάνος έδινε αμνηστία, επέτρεπε την κατοχή των όπλων στους χριστιανούς (χωρίς να περιφέρονται ένοπλοι), επέμενε στη θρησκευτική ελευθερία που έδινε το Χάττ-ι- Χουμαγιούν του 1856, καταργούσε σειρά φόρων (στην ακίνητη ιδιοκτησία, στα άχυρα, στα μελίσσια, τα αιγοπρόβατα), ενώ άφηνε έξω από τις κληρονομικές υποθέσεις των χριστιανών την οθωμανική διοίκηση. Επίσης πρόβλεπε ότι οι χριστιανοί μπορούσαν να συστήσουν δημογεροντίες με δικαστικές εξουσίες και να εκλέγουν χριστιανούς διοικητικούς συμβούλους.
Μετά την απάντηση του σουλτάνου, που ανακοινώθηκε στις 7 Ιουλίου και ικανοποίησε τους Κρήτες, ανακλήθηκε ο Βελή πασάς, ο οποίος θεωρήθηκε υπεύθυνος για τη νέα αναστάτωση, και αντικαταστάθηκε από τον Σαμή πασά.
Η «Φυλλάδα»
Μέσα στο κλίμα ενθουσιασμού που ακολούθησε για την επιτυχία του κινήματος, ο «Γέρω Κρητικός» εξέδωσε τη φυλλάδα, σε μια προσπάθεια να πείσει τους Τούρκους να επιστρέψουν στη χριστιανική θρησκεία (τους θεωρούσε απόγονους εξισλαμισμένων χριστιανών). Δεν καλούσε όμως μόνο σε επιστροφή ή προσχώρηση στον χριστιανισμό. Δήλωνε με ξεκάθαρο τρόπο ότι πλέον οι εποχές που στην Κρήτη έκαναν ό,τι ήθελαν οι αγάδες, πέρασε. Αυτή η δήλωσή του προφανώς είχε να κάνει και με τις κινήσεις που γίνονταν από οπαδούς του παλιού διοικητή Βελή πασά, να αντιδράσουν στις παραχωρήσεις του σουλτάνου στους χριστιανούς. Έγραφε ο «Γέρω Κρητικός», απόλυτα πεπεισμένος ότι οι παλιές εποχές δεν θα ξανάρχονταν: «Λέω σας το λοιπό αγάδες μου, απʼ εδώ κι ομπρός να το βγάλετʼ από το νου σας, πως θα γιαγύρει καιρός, νάναι κάθε τούρκος αγάς, και κάθε χριστιανός ραγιάς, αυτό το πράμα δεν είναι να μεταγενή, Μοναχά σας εσυργουλεύω να πιάσετε με την ώρα σας να βαφτιστήτε και να γενήτε χριστιανοί, ως ήτονε κι οι προπαπούδες σας, γιατί λέω δα απατοί σας μουδέ απʼ την Ανατολή ήσαστε μουδʼ από την Αραπιά, μοναχάς ήσαστε γένημα και θρέμα τζη Κρήτης, και το αίμα σας είναι χριστιανικό και τα όμορφά σας τα κορμιά και το ζάλο, και το γλυκό σας γέλοιο το μαρτυρούσι».
Στη συνέχεια αναδημοσιεύουμε ολόκληρο το κείμενο της «Φυλλάδας» από το έντυπο που είχε κυκλοφορήσει το 1858. Είχε 13 σελίδες και υπάρχει στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κρήτης. Σημειώνεται ότι στο εξώφυλλο αναγράφεται «Φυλλάδα» για τσοι Τούρκους της Κρήτης», ενώ στην πρώτη σελίδα του κειμένου το άρθρο «τσοι» μετατρέπεται σε «τζοι».
Μετά το κείμενο ακολουθούν οι επεξηγήσεις μερικών λέξεων, όπως τις είχε στη μελέτη του ο Ε. Σ. Αγγελάκις, στην «Επετηρίδα της Εταιρείας Κρητικών Σπουδών», το 1938.
