Ένα μήνυμα της Γαλάτειας Καζαντζάκη για το θρίαμβο και τις αξίες της ανθρώπινης ζωής, σε ομιλία της- πολύτιμη μαρτυρία για το πνευματικό Ηράκλειο του 1911
Μια φιλοσοφική αναζήτηση της Γαλάτειας Καζαντζάκη για τη ζωή και τις αξίες της, συναντάμε σε μια ομιλία της το 1911 με αφορμή την παρουσίαση της πνευματικής ζωής του Ηρακλείου. Στην ουσία είναι ένας ύμνος –που δεν επιχειρεί πρώτη φορά- για τη ζωή ως ύψιστο δώρου της ύπαρξης, το οποίο τις περισσότερες φορές δεν συνειδητοποιούμε χαμένοι μέσα στις μεγάλες αλλά και τις μικρότερες δυσκολίες στο διάβα του βίου μας, τον οποίο παρουσιάζουμε σήμερα.
Αντικείμενο της ομιλίας της – που εντοπίζουμε δημοσιευμένη στο περιοδικό «Γράμματα» την ίδια χρονιά, το 1911- ήταν η παρουσίαση της νέας γενιάς των πνευματικών δημιουργών του Ηρακλείου μέσα από την παραγωγή πέντε νέων ποιητών της πόλης. Του αδελφού της Λευτέρη Αλεξίου, του Καλυβίτη, του Αναστασίου, του Γιώργη Λουλακάκη και του Μ. Παπαστεφάνου, ο οποίος για ένα διάστημα, στα μέσα της δεκαετίας του 1910, υπήρξε έφορος στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη. Οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, ήταν στην πνευματική παρέα του Καζαντζάκη στα χρόνια της νιότης του.
Είναι ίσως η πρώτη παρουσίαση της κρητικής πνευματικής κίνησης, σε μια εποχή που γενικότερα η Κρήτη βγαίνει από το σκοτάδι και αρχίζει να γίνεται αντικείμενο και πνευματικής αναζήτησης αλλά και του ενδιαφέροντος της παγκόσμιας κοινότητας, λόγω των αρχαιολογικών ανακαλύψεων. Είναι η ίδια χρονιά που ξεκινά να λειτουργεί η Βικελαία, 3,5 χρόνια μετά τη δωρεά Βικέλα. Τότε άρχιζαν τα πρώτα βήματα ενός νέου πνευματικού κινήματος στην πόλη, που αργότερα γιγαντώθηκε (στις μέρες μας μοιάζει και πάλι το σκοτάδι να κρύβει τα πάντα...).
Αναφέρεται σε «κρητικό ξαναγενημό», που καρποφορεί μέσα από τους σπόρους της περίφημης πνευματικότητας της φιλολογίας στην Αναγέννηση.
Παρά το γεγονός ότι το κείμενό της συμπεριλαμβάνει ευρύτερες αναφορές στη λειψή – τότε- πνευματική κίνηση της πόλης, δεν κάνει ούτε αναφορά στον Καζαντζάκη, που ήδη αρχίζει να γίνεται γνωστός στο πανελλήνιο, όχι μόνο ως συγγραφέας αλλά ως διανοητής, καθώς έχει ήδη δημοσιεύσει τη μελέτη του για τον Νίτσε, που έχει πάρει μεγάλη δημοσιότητα στα περιοδικά της εποχής. Και φυσικά είναι ο σύντροφος της ζωής της.
Το δώρο της ζωής
Όμως η Γαλάτεια, που υπογράφει ως Πετρούλα Ψηλορείτη κατά το αντίστοιχο ψευδώνυμο του Καζαντζάκη (Πέτρος Ψηλορείτης), βρίσκοντας αφορμές από τις ποιητικές δημιουργίες αυτών των νέων ανθρώπων, δεν παραμένει στο όριο μιας φιλολογικής παρουσίασης. Ανοίγει ένα θέμα βαθιά φιλοσοφικό, αναζητώντας τη χαρά πριν το μάταιο.
Βασιζόμενη στα ποιήματα και τα πεζά κείμενα – αποσπάσματα των οποίων παραθέτει- της γενιάς εκείνων των ταλαντούχων ποιητών και πνευματικών ανθρώπων του Μεγάλου Κάστρου, συνθέτει έναν αληθινό ύμνο για τις χαρές της ζωής, τις αξίες του ανθρώπου. Και το κάνει με τον μοναδικό – προφανώς- τρόπο που υπάρχει: αντιμετωπίζοντας το δεδομένο του θανάτου. Μιλάει για το ένα και μοναδικό σίγουρο της ζωής, που δεν είναι άλλο από το τέλος της, το θάνατο. Όχι για να τον αντιμετωπίσει απλά ως το αναπόφευκτο και μοιραίο, όχι με πεσιμιστική διάθεση, αλλά ως την απορρέουσα απʼ αυτόν ανάγκη ο άνθρωπος να χαρεί, να ζήσει, να δώσει νόημα στο βίο του. Αντιμετωπίζει δηλαδή τη ζωή ως ένα ανεκτίμητο αγαθό που έχουμε την ευθύνη και την υποχρέωση να το χαρούμε. Μας τραγουδούν οι ποιητές που παρουσιάζει, όπως αναφέρει «την βαθύτατη επίγνωση της ματαιότητος όλων, την απόλυτην αλήθεια του θανάτου, μα και την ιερότατην υποχρέωση να αγαπήσομε, κάνοντάς την γλυκιά και όμορφη, την εφήμερην αυτή ζωή μας, σαν ένα ανεχτίμητο αγαθό που πρέπει να το χαρούμε».
Για την ίδια, η συνειδητοποίηση της αλήθειας αυτής της Ζωής και του Θανάτου δεν είναι τίποτε άλλο από απελευθέρωση, αίσθηση πραγματικής ελευθερίας για τον Άνθρωπο. Το λέει άλλωστε μέσα από τη γραφή ενός από τους ποιητές του Μεγάλου Κάστρου, απόσπασμα της οποίας παραθέτει. «Ούτε κλαίω, ούτε γελώ. Σωπαίνω και κυτάζω τη Μοίρα· Κʼ έτσι που μπορώ και βλέπω τη Μοίρα μέσα μου να κυριαρχεί, νιώθω πως εγώ ελευτερώνομαι, πως βγαίνω ψηλότερα από τη Μοίρα. Κάνω απʼ αυτήν ένα θέαμα. Κʼ είναι θαυμαστό για όσα μάτια μπόρεσαν να το δουν το θέαμα αυτό. Τι με μέλει αφού και τον ίδιο εμένα κυτάζοντας τονε κάποτε έτσι ελεύθερο, καθαρά και διαυγέστατα, ξέρω πόσο μάταιος είναι;»
Δεν είναι η πρώτη φορά που η Γαλάτεια υμνεί το θρίαμβο της ζωής απέναντι στο αναπόφευκτο του τέλους της. Δεν είναι η πρώτη φορά που μας προτρέπει να δούμε τη ζωή ως ένα δώρο, μια ευκαιρία, που έχουμε χρέος να αξιοποιήσουμε. Σε πολλά κείμενά της, ειδικά αυτή την περίοδο της αρχής της δημιουργίας της – μην ξεχνάμε ότι είναι μόλις 30 χρόνων κι έχει ήδη συναντηθεί η ζωή της με αυτή του Καζαντζάκη, απʼ τον οποίο επηρεάζεται και πιθανώς τον επηρεάζει στις πρώτες αναζητήσεις του- η Γαλάτεια υμνεί τη ζωή, τις χαρές της, τον έρωτα. Όπως θα κάνει βέβαια κι αργότερα, με τη διαφορά ότι μετά το 1920 θα αρχίσει να προσεγγίζει τη ζωή με πιο «πολιτικό μάτι», καθώς θα προσεγγίσει τον κομμουνισμό. Αλλά αυτή η πολιτική και κοινωνική σκέψη της δε θα την εμποδίσει να υμνεί τη ζωή και τον έρωτα. Αντιθέτως, η προσέγγιση πλέον θα συμπεριλάβει και το αγωνιστικό στοιχείο στους προβληματισμούς της. Στοιχείο που εμμέσως μόνο υπάρχει αυτή την περίοδο της αρχικής δημιουργίας της και μόνο ως μεμονωμένη στάση ζωής, απέναντι στην ίδια τη ζωή. Χωρίς δηλαδή τους μετέπειτα κοινωνικούς και πολιτικούς προβληματισμούς.
Η Γαλάτεια δεν διδάσκει την απαισιοδοξία, μα ούτε και την «πανηγυριώτικη» διάθεση, χωρίς λόγο, που σε κάνει απλώς να ξεφεύγεις από την πραγματικότητα. Δίνει το μήνυμα της αξιοποίησης και της απόλαυσης κάθε στιγμής της ζωής, κάθε ευκαιρίας του δώρου που έχει η ύπαρξη. Γιατί ακριβώς τη ζωή τη θεωρεί ως ένα μοναδικό, μονάκριβο και ανεπανάληπτο – με την έννοια ότι δεν θα ξανασυμβεί σε κανένα- φαινόμενο.
«Όχι πεσιμιστές και μαραζάρηδες, αποσυρμένοι στους εαυτούς μας, αιώνια θλιμένοι από το φριχτό τούτο θέαμα της ύπαρξής μας, μα ούτε και αστόχαστοι γλεντιστάδες του κάθε λογής πανηγυριού», γράφει.
«Να μάθομε νʼ αγαπούμε και να ενοούμε, τα απλά, τα καθημερνά πραγματάκια της γύρω μας ζωής. Τον ήλιο, τα βουνά, το φεγγάρι, ένα δεντράκι που ανθίζει, ένα φύλλο ξερό που πέφτει, μια βαρκούλα τραβηγμένη στην αμμουδιά, ένα παιδάκι που παίζει καταμεσής του δρόμου, μια σταλαγματίτσα νερό που τρέμει ύστερα από τη βροχή πάνω στα φύλλα.
Νʼ ανοίγομε την καρδιά μας, τα χέρια μας, τα μάτια μας, στο φως στο γλυκό της μέρας, να δινόμαστε σε όλες τις ωραίες παγίδες που μας στένει η ζωή. Νʼ αφήνομε το κορμί μας να το διαπερνά πέρα ως πέρα η ανατριχίλα της άνοιξης. Τα δάχτυλά μας να θυμούνται της θάλασσας τη δροσεράδα. Να γνωρίζομε ότι όλα αυτά δεν έχουν σημασία και ότι όλα αυτά είναι μάταια και να παίρνομε από την απελπισμένη αυτή αλήθεια την ορμή και την όρεξη να τʼ απολαμβάνομεν όλα».
Και καταλήγει κάπως πιο συγκρατημένα σε σχέση με τις προηγούμενες σκέψεις της, σημειώνοντας ότι τα ιδανικά της ζωής είναι η μια «κάποια λύσις», μπροστά στη θλίψη του δεδομένου θανάτου. Δάνεια αναφορά από το την ποίηση του Καβάφη, τον οποίο θαύμαζε και παρουσίασε με ομιλία της στο αθηναϊκό κοινό το 1909, ομιλία που παρουσιάσαμε στις 4 Ιουλίου του 2011. «Δεν έχει κανένα λόγο η Δόξα – κανένα λόγο η Χαρά· κανένα λόγο τα Ιδανικά δεν έχουν· όμως αυτά όλα στην απαρηγόρητη θλίψη του θανάτου είναι μια «κάποια λύσις». Και πάμε ξοπίσω τους και τα δίδομε στην ψυχή μας και την πλουσιοστολίζομε μʼ αυτά για να πεταλουδίσει μια στιγμή ομορφοπλουμισμένη στον Ήλιο και να σβυστεί. Και δεν είναι λίγο…», κατέληγε, για να πάρει και πάλι μια ανάσα αισιοδοξίας!
Κατά
της χειραφέτησης
της γυναίκας
Στο ξεκίνημα της ομιλίας της η Γαλάτεια εντυπωσιάζει και προκαλεί έκπληξη σε όποιον δεν γνωρίζει τη σκέψη και τις πεποιθήσεις. Εμφανίζεται πολέμιος της γυναικείας χειραφέτησης. Μια θέση που δεν άλλαξε και πολύ ακόμη και στη μετέπειτα περίοδο της ζωής της, την κομμουνιστική. «Η δουλειά μας», δηλώνει «είναι στα σπίτια μας»! Και «ατιμώρητα δεν είναι δυνατόν να ξεμακρύνομεν απʼ αυτά».
Είναι παράδοξο, αλλά η Γαλάτεια, που προκάλεσε από πολύ μικρή με τις ελεύθερες απόψεις της τη συντηρητική κοινωνία του Μεγάλου Κάστρου και στη συνέχεια ολόκληρης της Ελλάδας, ήταν συντηρητική από αυτή την πλευρά. Και, επαναλαμβάνουμε, δεν ήταν μια πρόσκαιρη θέση της αυτή, αλλά στην ουσία πεποίθηση ολόκληρης ζωής.
Ακολουθεί ολόκληρο το κείμενο που έχει τον τίτλο «Αισθητικά σημειώματα». Διατηρούμε τη γραφή της συγγραφέως, ακόμη κι αν ως οπαδός του δημοτικισμού συχνά αλλάζει τη μορφή λέξεων (πχ, ρωμαντικό αντί ρομαντικό, ενοώ αντί εννοώ, αφιερόνω αντί αφιερώνω, κυτάζω κλπ). Πάντως κι εδώ η Γαλάτεια εμφανίζει το παράδοξο να χρησιμοποιεί ανάμεσα στη δημοτική, που είναι ο κυρίαρχος τρόπος γραφής της, λέξεις που έρχονται από την απλή καθαρεύουσα. Πχ., γράφει «ποιητές» και αμέσως μετά «ποιηταί».
Το μικρό τότε Ηράκλειο μόλις έβγαινε από τους σκοτεινούς αιώνες της σκλαβιάς. Τότε άρχιζαν τα πρώτα βήματα ενός νέου πνευματικού κινήματος, που αργότερα γιγαντώθηκε.
Στις μέρες μας μοιάζει και πάλι το σκοτάδι να κρύβει τα πάντα... Η φωτογραφία των Λιονταριών είναι Γερμανού περιηγητή που επισκέφτηκε την πόλη γύρω στα 1900 και υπάρχει στα γερμανικά αρχεία
